=== قاموس قرآن ===
به فتح و ضم (ض) ناتوانی و به عقیده طبرسی و جوهری و فیروز آبادی و افرب الموارد ضعف با ضم و فتح ضاد هر دو به یک معنی است راغب نسبت آن را به قول میدهد و گوید: به قول خلیل ضعف به ضم ناتوانی بدن و به فتح ناتوانی عقل و رأیاست. این قول در قاموس و اقرب نیز نقل شده. [حج:73]. خواهنده و خواسته شده هر دو ناتوان و عاجز اند معنی مشروح آیه، در «ذناب» گذشت. [آل عمران:146]. ناتوان نشدند، به دشمنان خاضع نگشتند، خدا صابران را دوست دارد. [روم:54]. ضعف در این آیه و در آیه [انفال:66]. با ضم و فتح ضادخوانده شده است. در آیهاول ضعف اولی ضعف نطفه، دومی ضعف جنینی و طفولیت، سومی ضعف پیری است که هر سه ضعف نکرهاند و آن دلیل غیر هم بودن است چنانکه قوّه اول راجع به طفولیت و قبل از بلوغ است (راغب). ضعیف: ناتوان. جمع آن و ضعفاء و ضعاف است: [ابراهیم:21]، [نساء:9]. اضعف: ناتوانتر. [جنّ:24]. استضعاف: ضعیف شمردن و ناتوان دیدن. در مجمع فرماید: «اَلْاِسْتِضْعافُ: وُجْدانُ الشَّیءِ ضَعیفاً» راغب در مفردات گوید: «اِسْتَضْعَفْتُهُ» یعنی او را ضعیف یافتم. در قاموس و صحاح گفته «اِسْتَضْعَفَهُ» او را ضعیف شمرد. در اقرب الموارد آمده: «اِسْتَضْعَفَهُ:رَآهُ ضَعیفاً». در مقدمه المنجمد تصریح شده: یکی از معانی استفعال وجدان مفعول است بر وصفی، مثل «اِسْتَحْسَنَهُ» یعین او را نیکو یافت «اِسْتَحْسَنَهُ» یعنی او را نیکو یافت «اِسْتَعْظَمَهُ» او را بزرگ یافت. [اعراف:150]. پسر مادرم قوم ناتوان دیدند، خواستند بکشندم. [قصص:4]. اهل زمین را فرقهها کرد گروهی را ضعیف و حقیر میشمرد. [سباء:33]. مُسْتَعَفین: به صیغه مفعول، ضعیف شمردگان. زبونان. این کلمه به صورت جمع پنج بار در قرآن مجید آمده است: انفال:26، نساء:75، 97، 98، 127. از میان همه، دو آیه را لازم است بررسی کنیم: مستضعفین [نساء:97-99]. مورد نزول آیات کسانی از مسلمین بودن که در صدر اسلام بعد از هجرت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در مکّه مانده بودند و بر آنانکه قدرت داشتند هجرت به مدینه واجب بود لذا فرموده:در وقت مرگ ملائکه به ایشان گویند: در چه کار بودید از امر دینتان؟ گویند: ما زبونان و بی چارگان بودیم دشمنان دین ما را ضعیف شمرده و از اعمال دینی باز داشتند (این عذری است که از عدم اعمال دینی میآورند) ملائکه گویند: مگر زمین خدا وسیع نبود که مهاجرت نموده و در جای مناسبی زندگی کرده و بدین خود عمل نمائید؟ چنین اشخاصی جایشان آتش میباشد. مگر آن بی چارگان از مردان و زنان و کودکان که کفّار از اعمال دینی بازشان میداشت و آنها نه علاجی داشتند که از شرّ کفّار در امان باشند و نه راهی داشتند که از دست آنها نجات یابند. این گونه اشخاص باآن که ظالم بر نفس اند و اعمال دینی انجام ندادهاند مورد عفو خدا اند که واقعاً قدرت نداشتهاند. زیرا «لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلّا وُسْعَها». این آیات یک قاعده کلی بدست میدهند و آن این است: کسانی که قدرت دارند در زمین وسیع خدا جایی و محلی برای خود انتخاب کنند و مسلمانان زندگی نمایند و از ادامه اعمال دینی خویش را انجام دهند، چنین کسان اگر در بلاد کفر و یا در محل دیگر که قادر به انجام اعمال دینی نیستند بمانند و مانند کفّار زندگی کنند در پیش خدا معذور نبوده و اهل عذاب اند ولی آنانکه فاقد هر گونه وسیله و مضطر واقعی اند گرچه در زیّ کفّار زندگی کردهاند پیش خدا معذور اند . در این جا مسئلهای هست و آن اینکه کسانی که از روی قصور جاهل به معارف دین و احکام آن هستند و قصور جاهل به معارف دین و احکام آن هستند و قصور و ضعف آنها به وسیله عوامل اعمال دینی معذور اند و از مصادیق مستضعفند یا نه اعمّ ازآن که از اهل اسلام باشند یا غیر آن؟. جمله [بقره:286]. و آیه [اسراء:15]. نشان میدهد که چنین اشخاصی مستضعفند و مورد عفو خدا اند جمله «عَسَی اللّهُ اَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ» گر چه فقط مفید رجاء و امید است ولی جمله «وَکانَ اللّهُ عَفُوّاً غَفُوراً» جانب را تقویت کرده و به تأیید آیه «لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلّا وُسْعَها» یقین به عفو حاصل میشود. در «رجو» ذیل آیه «مُرْجَونَ لِاَمْرِاللّهِ» گفته شد: آنها غیر از مستضعفین اند. در این باره روایات بسیاری هست که مؤید مضمون آیهاند، و بعداً ذکر خواهیم کرد. به نظر میآید: ذکر کودکان در ردیف مردان و زنان باآن که آنها اهل تکلیف نیستند برای مجسّم کردن استضعاف است یعنی: چنانکه کودکان قدرت حیله و اهتداء سبیل ندارند. المنار حیله و اهتداء سبیل ندارد. المنار از کشّاف نقل کرده: شاید اطفال مراهق منظور باشند. المیزان در تفسیر آیات ما نحن فیه ذیل عنوان «کلام فی المستضعف» به طور خلاصه چنین فرموده: از آیه روشن میشود که: جهل به معارف دین هر گاه از روی قصور و ضعف بوده باشد، آن در نزد خدا عذر بدین بیان: خداوند سبحان جهل بدین و هر ممنوعیت از اقامه شعائر دین را ظلم میشمارد که مشمول عفو خدائی نیست، آنگاه مستضعفان رااستثنا کرده و عذرشان را میپذیرد و آنها را با وصفی که آنهاو غیر آنها را شامل است تعریف میکند و آن عدم امکان دفع محذور است «لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبیلاً» این معنی درباره شخصی صادق است که در محلی گرفتار شده و راهی بدانستن معارف دین و یا امکان عمل به آنها را ندارد که در صورت عمل شکنجه ما فوق طاقت به او وارد میکنند و راهی به خروج از آن جا را هم ندارد. هکذا درباره شخصی که فکرش به حق ثابت و معارف دینی منتقل نشده و فهمش به آن نیافته باآن که معاند حق نبوده و اگر حق به او روشن میشد ایمان میآورد لیکن عوامل مختلف سبب اخفاء حق شدهاند، چنین کسان مستضعف اند که عوامل موجب غفلت آنها شده و با غفلت قدرتی نیست. مقتضی اطلاق چنین است و آن در معنی عموم العلّه میباشد، آیات دیگر از قبیل [بقره:286]. نیز چنان است. امر مغفول عنه در قدرت انسان نیست چنانکه امر ممنوع عنه در وسع انسان نمیباشد. از آیه بقرهیک ضابط کلی بدست میآید و آن اینکه فعل مستند به کسب انسان نشود و در کاری که بر او ممتنع شده دخالتی نداشته باشد پس جهل بدین اگر مستند به تقصیر باشد پس جهل بدین اگر مستند به تقصیر انسان شد گناه است ولی اگر مستند به عوامل دیگر شد که موجب جهل و غفلت و ترک عمل شدهاند، مستند به اختیار شخص نیست و گناهکار شمردهاند نمیشود آری ما کَسَبَ برلَه او و مَا اکْتَسَبَ بر علیه او است ولی آنگاه که کسبی نکرد نه بر له او است و نه بر علیه او. از این جا ظاهر میشود که مستضعف دست خالی است نه چیزی بر له او است و نه بر عایه او... (تمام شد). روایاتی که در این زمینه نقل شده سه قسمت اند. 1- مستضعفان قاصران و ابلهان اند. 2- اهل سنت اند که حجت بر آنها تمام نشده. این دو گروه مصداق «لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبیلاً» میباشد. 3- هر که اختلاف مردم را بداند مستضعف نیست. اینک بعضی از روایات سه گروه را به ترتیب نقل میکنیم: 1- در تفسیر عیاشی نقل شده: سلیمان بن خالد گوید از امام باقر علیه السلام از مستضعفین پرسیدم فرموده: «اَلْبُلَهاءُ فی خدرها وَ الْخادِمُ تَقُولُ لَها صَلِّ فَتُصَلّی لا تَدْری اِلّا ما قُلْتَ لَها وَ الْجَلیبُ الَّذی لا یَدْری اِلّا ما قُلْتَ لَهُ، وَ الْکَبیرُ الْفانیُّ وَالصَّبِیُّ وَالصَّغیرُ، هؤُلاءِ الْمُسْتَضْعَفُونَ...» این روایت در معانی الاخبار ج 2 باب 3 نیز نقل شده است یعنی: مستضعفان عبارتند از زنان ابله و کم عقل در پردهها و منازل خویش و زن خدمتکاری که میگوئی نماز بخوان، نماز میخواند و جز آنچه گفتی نمیفهمد، وآن که از بلاد دیگر آورده شده جز آنچه بگوئی نمیفهمد، و پیر از کار افتاده، و کودک، و صغیر، مستضعف اینان اند... 2- ایضاً در تفسیر عیاشی نقل شده: زراره گوید: از امام باقر علیه السلام از قول خداوند «اِلّا الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ» پرسیدم فرمود: «هُوَالَّذی لا یَسْتَطیعُ الْکُفْرَ فَیَفُرُ وَ لا یَهْتَدی سَبیلَ الْایمانِ، وَ لا یَسْتَطیعُ اَنْ یُؤْمِنَ وَ لا یَسْتَطیعُ اَنْ یَکْفُرَ. الصِّبْیانُ وَ مَنْ کانَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءُ عَلی مِثْلِ عُقُولِ الصِّبیانِ مِرْفُوعٌ عَنْهُمُ الْقَلَمُ» این روایت در کافی باب المستضعف و در معانی الاخبار ج 2 باب 3 نیز نقل شده است، و آن نظیر روایت سابق میباشد به اضافه اینکه: قلم از آنها برداشته شده است. 3- باز در همان تفسیر از زراره از امام باقر علیه السلام درباره «اَلْمُسْتَضْعَفینَ.... لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةَ وَ لا یَهْتَدُونَ سَبیلاً» نقل شده که فرموده: «لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةَ الْایمانِ وَ لا یَکْفُرُونَ. الصَّبْیانُ وَ اَشْباهُ عُقُولِ الصِّبیانِ مِنَ النِّساءِ وَ الِّجالِ» این حدیث با کمی تفاوت لفظی در کافی باب فوق الذکر نیز آمده است. این روایات چنانکه گفته شد مصداق مستضعف را قاصران و ابلهان و کم رشدان معرفی میکنند. روایاتی که راجع به گروه دوم میباشد بعضی از آنها را ذیلاً نقل میکنیم: 1- «عَنْ اَبی عَبْدِاللّهِ علیه السلام اَنَّهُ ذَکَرَ اَنَّ الْمُسْتَضْعَفینَ ضُرُوبٌ یُخالِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ مِنْ اَهْلِ الْقِبْلَهِ ناصِباً فَهُوَ مُسْتَضْعَفُ» (معانی الاخبار). یعنی: مستضهعفا چند قسم اند مخالف همدیگر. هر که از اهل اسلام ناصبی نباشد مستضعف است. 2- در تفسیر عیاشی و کافی و معانی الاخبار از امام صادق علیه السلام منقول است:... آنها کسانی اند که قدرت به راه اعل حق ندارند تا به حق داخل شوند و قدرت به تدبیر ناصبیها ندارند تا ناصبی گردند اینان در اثر اعمال خیر و اجتناب از محارمی که خدا از آنها نهی کرده داخل بهشت میشوند ولی به مقام ابرار نمیرسند. جمله اخیر این حدیث در کافی بای المستضعف در حدیث 8و9 نیز نقل شده و در حدیث نهم امام علیه السلام فرماید: نه به خدا قسم خدا ابداً با شما چنان نمیکند. یعنی با مستضعفان در یک منزل و مقام نخواهید بود. 3- در کافی از زراره نقل کرده که گوید: من و برادرم حمران یا من با بکیر وارد محضر امام باقر علیه اسلام شدیم. به حضرتش عرض کردم: ما با نخ بنائی اندازه میگیریم (برای دوست داشتن مردم و برائت از آنها میزانی داریم) هر که با ما موافق شد و به ولایت عقیده پیدا کرد خواه علوی باشد یا نه دوستش داریم و هر که مخالف باشد خواه از خاندان شما باشد یا نه از او بیزاری میجوئیم. فرمود: ای زراره قول خدا از قول تو راستتر است که فرموده «اِلّا الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِالْوِلْدانِ الَّذینَ لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یُهْتَدُونَ سِبیلا»... مقصود امام علیه السلام آن است که: نمیتوانید از هر که در عقیده شما نباشد بیزاری جوئید چون شاید آنها مستضعف باشند که پیش خدا معذور اند. و از حدیث دوم معلوم شد که این گونه اشخاص در اثر اعمال حسنه و اجتناب از محارم وارد بهشت میشوند. 3- صدوق علیه الرحمه در خصال از امام صادق علیه السلام از پدرش از جدش صلوات اللّه علیهم نقل کرده که فرموده: بهشت هشت در دارد، دری که از آن پیامبران و صدّیقان داخل میشوند، دری که از آن شهیدان و صالحان وارد گردند، از پنج در شیعیان و دوستان ما داخل میشوند... و دری که از آن سایر مسلمین از اهل شهادت لا آله الا اللّه داخل میشوند. شرطآن که به قدر ذرّهای از بغض ما اهل بیت در قلبشان نباشد. این حدیث در تفسیر صافی ذیل آیه 73 سوره زمر و در المیزان ج 5 ص 60 از خصال صدوق منقول است، ما آن را از خصال ترجمه کردیم. در کافی ج 2 ص 401 باب الضلال حدیث اول، مباحثه هاشم صاحب البرید، محمد بن نسلم و ابو الخطاب نقل شده که هاشم غیر امامی را کافر دانسته و ابوالخطاب گفته کفر او در صورت قیام حجت و دلیل است، و محمد بن مسلم گفته: اگر ولایت را نداند و انکار نکند کافر نمیشود بالاخره مطلب را پیش امام صادق علیه السلام آوردهاند و هاشم متوجّه شده که امام علیه السلام میخواهد در عقیده محمدبن مسلم باشند یعنی اگر کسی امامت نداند و انکار نکند کافر نمیشود. اما اینکه اگر کسی اختلاف مردم را بداند مستضعف و نیست و در کافی باب مستضعف و معانی الاخبار و غیره احلدیثی درابن باره نقل شده از آن جمله در کافی باب فوق الذکر از ابن مسکان از ابی بصیر از حضرت صادق علیه السلام منقول است: «مَنْ عَرَفَ اِخْتِلافَ النّاسِ فَلَیْسَ بِمُسْتَضْعَفٍ». در نهج البلاغه خطبه 187 فرموده: «وَلا یَقَعُ اِسْمُ الْاِسْتِضْعافِ عَلی مَنْ بَلَغَتْهُ الْحُجَّةُ فَسَمِعَتْها اُذُنُهُ وَ وَعاها قَلْبُهُ». بقیه مطلب در «کفر» دیده شود.
ای مردم! مثلی زده شده است، به آن گوش فرا دهید: کسانی را که غیر از خدا میخوانید، هرگز نمیتوانند مگسی بیافرینند، هر چند برای این کار دست به دست هم دهند! و هرگاه مگس چیزی از آنها برباید، نمیتوانند آن را باز پس گیرند! هم این طلبکنندگان ناتوانند، و هم آن مطلوبان (هم این عابدان، و هم آن معبودان)!