حدیث امام موسى کاظم (ع) در کتاب الکافي جلد ۸ کِتَابُ الرَّوْضَة حَدِيثُ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع
کتاب الروضة · روایت شده از امام موسى کاظم عليه السلام
سند
عده من اصحابنا عن سهل بن زياد عن اسماعيل بن مهران عن محمد بن منصور الخزاعي عن علي بن سويد و محمد بن يحيي عن محمد بن الحسين عن محمد بن اسماعيل بن بزيع عن عمه حمزه بن بزيع عن علي بن سويد و الحسن بن محمد عن محمد بن احمد النهدي عن اسماعيل بن مهران عن محمد بن منصور عن علي بن سويد قال :
هاشم رسولی محلاتی, الروضة من الکافی جلد ۱ ترجمه رسولی محلاتی, ۱۷۹
علی بن سوید گوید: هنگامی که حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام در زندان بسر میبرد من نامه بآن حضرت نوشتم و در ضمن احوالپرسی از آن جناب چند مسأله هم پرسیدم، چند ماه طول کشید تا پاسخ نامهام رسید و این بود عین نسخه که حضرت در پاسخ من مرقوم فرموده بود.
بنام خدای بخشاینده مهربان ستایش خاص خدای والای بزرگی است که ببزرگی و نورش دلهای مؤمنان را بینا کرد، و بهمان بزرگی و نورش نادانان با او دشمنی کنند، و بهمان بزرگی و نور او است که هر که در آسمانها و زمین است وسیلهای بدرگاهش جوید با کارهای گوناگون و کیشهای مختلف پس یکی براه درست رود و آن دیگری بخطا رود، یکی گمراه و دیگری راه یافته، شنوا و کر، بینا و کور سرگردان، پس ستایش خدائی را که (حضرت) محمد صلی اللَّه علیه و آله و سلم دینش را شناساند و توصیف کرد.
اما بعد براستی که تو مردی هستی که خداوند جای مخصوصی (و مرتبه خاصی) در خاندان محمد بتو عنایت کرده و در دلت نگهداشته است دوستی آنچه را از دین خود بتو سپرده و آنچه از رشد و هدایت بتو الهام فرموده و تو را در کار دینت چنان بینا کرده که آنها را (یعنی امامان بر حق را) برتری دادی و کارها را بآنان بازگرداندی.
(باری) در نامهات چیزهائی از من پرسیدهای که من از پاسخ آنها در تقیه بودم و بناچار بایستی آنها را کتمان کنم، ولی چون دوران تسلط زورگویان سپری شده و ایام سلطنت سلطان بزرگ (خدای متعال) رسیده (و عمرم بآخر رسیده) و از این دنیای نکوهیده دور میشوم و آن را بدنیاداران سرکش بر آفریننده خویش وامیگذارم صلاح دیدم که آنچه را پرسیده بودی برایت شرح دهم از ترس آنکه مبادا شیعیان کم بصیرت ما از راه نادانی بسرگردانی دچار گردند.
پس از خدای عز ذکره بترس و باید که این امر را (یعنی امامت را- یا آنچه برایت مینویسم) به اهلش مخصوص داری (یعنی دیگران را شایسته آن ندانی، و بر معنای دوم یعنی برای غیر اهل آن فاش نکنی) و بر حذر باش از اینکه سبب گرفتاری اوصیاء گردی یا کسی را بر آنان بشورانی باینکه آنچه را بتو سپردهام افشا کنی و رازهائی که کتمانش را از تو خواستهام آشکار سازی و ان شاء اللَّه که هرگز این کار را نخواهی کرد.
و بدان که نخستین مطلبی را که بتو گزارش میدهم خبر مرگ خودم میباشد که در همین شبها اتفاق خواهد افتاد و هیچ گونه بیتابی و پشیمانی و شکی (یا شکایتی) در آنچه شدنی است و خدای عز و جل حتم و مقرر فرموده است ندارم، پس بدستاویز محکم دین بچسب که آل محمد هستند، و دستاویز محکمی که وصی پس از وصی (و امامی پس از امام دیگر) باشد و تسلیم آنها باش و بدان چه گفتهاند راضی و خوشنود باش، و مجوی دین کسی را که جزء شیعیان نیست، و دینشان را دوست مدار زیرا که آنها خیانتکارانی هستند که بخدا و رسولش خیانت کردند و به امانتهائی نیز که بدانها سپرده شده خیانت نمودهاند.
و هیچ میدانی چگونه بامانتها خیانت کردند؟
اینها بکتاب خدا که بدیشان سپرده شده بود خیانت کردند و آن را تحریف کرده و تغییر دادند.
اینها به (پیروی از) سرپرستان خود راهنمائی شده بودند ولی از آنها روی گرداندند، و خدا نیز جامه گرسنگی و ترس را بکیفر کاری که کردند در برشان کرد.
و پرسیده بودی از حال آن دو مردیکه مال مرد دیگری را که به بینوایان و مستمندان و در راه ماندگان و در راه خدا، خرج میکرد از او بزور گرفتند، و باین اندازه هم راضی نشدند بلکه آن مال را بر دوش او گذاردند که بخانهشان نیز ببرد، و چون آن را بچنگ آوردند خرج و انفاق آن را خود بعهده گرفتند، آیا بدین کردارشان بحدّ کفر رسیدهاند؟
(مقصود از آن دو مرد ابو بکر و عمر و مقصود از مرد سوم علی علیه السّلام است).
(پاسخ) بجان خودم سوگند آن دو نفر پیش از آن منافق بودند، و کلام خدای عز و جل را رد کردند و رسول خدا (ص) را بریشخند و مسخره گرفتند، و آن دو کافرند که لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنها باد.
بخدا قسم که در دل هیچ یک از آن دو از آن روزی که از حال (بتپرستی) خود بیرون آمدند ذرّهای ایمان داخل نگشت و جز شک و تردید چیزی بر آنها نیفزود، آن هر دو فریبکار و مردّد و منافق بودند تا آنگاه که فرشتگان عذاب آن دو را بجایگاه رسوائی در خانه ابدی بردند.
و پرسیده بودی از مردمی که حاضر بودند که مال آن مرد را غصب کردند و بر گردنش نهادند.
برخی از آنها عارف و آشنا بدین جریان بودند و برخی منکر؟ (بدان که) آنان همان مرتدان نخست از این امتند که لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنها باد.
و پرسیده بودی از اندازه علم ما؟ (بدان که) علم ما بر سه گونه است:
(۱) علم در باره امور گذشته، (۲) علم در باره امور آینده، (۳) علم در باره اموری که حادث شود و تازه پدید آید.
اما علم در باره گذشته علمی است که برای ما تفسیر و شرح شده، و اما راجع بآینده آن نوشتهای است (که نزد ما است) و اما در باره اموری که حادث شود بطور خطور در دل و تأثیر کردن در گوشها است و این قسم بهترین علم ما است با اینکه پس از پیغمبر ما محمد (ص) پیغمبری نیست.
و پرسیده بودی از ام ولدهای آنان (یعنی خلفای جور) و از نکاح و طلاقشان؟
اما ام ولدهاشان تا روز قیامت زناکارند (زیرا اسارتشان در اصل بدون اذن امام علیه السّلام بوده) و نکاح آنها بدون ولی شرعی است و طلاقی است در غیر عده (چون طلاق با شرائط آن از قبیل وقوع آن در طهر غیر مواقعه و بودنش در حضور دو شاهد عادل و امثال آن نبوده).
و اما هر کس که در دعوت ما داخل گردد محققا ایمان او گمراهیش را از بین میبرد و یقین اوشک و تردیدش را برطرف سازد.
و از زکات دادن بآنها پرسیدی؟ (بدان که) آنچه از مال زکات است شما بدان سزاوارترید زیرا ما برای شما آن را حلال کردهایم هر که از شما باشد و در هر کجا باشد.
و پرسیده بودی از ناتوانان (از مخالفین که امید نجاتی در آنها هست؟) (بدان که) ناتوان کسی است که حجتی باو نرسد و اختلاف را نداند، پس هر گاه اختلاف را فهمید او دیگر جزء ناتوانان (و مستضعفین) نیست.
و پرسیده بودی از گواه شدن برای مخالفان؟
تو گواهی را بخاطر رضای خدای عز و جل بده اگر چه بزیان خودت و پدر و مادر و نزدیکانت باشد در میان خودت و آنان و اما اگر ترس آن داری که (با دادن شهادت) ستمی به برادر دینیت بشود، نه.
و هر که را امید داری که سخنت را بپذیرد با شرائطی که از طرف خدای عز و جل مقرر شده بمعرفت و شناسائی ما دعوت کن، و خود را در قلعه ریاء و خودنمائی پناهنده مکن (شاید مقصود این باشد که بیش از حد مقرر برای تقیه از مخالفین تظاهر مکن) و آل محمد را دوست بدار، و در باره چیزی که از طرف ما بتو رسید و بما منسوب بود نگو باطل است اگر چه خلاف آن را از ما سراغ داشته باشی، زیرا تو نمیدانی برای چه ما آن را گفتهایم، و بچه گونه آن را شرح دادهایم. آنچه را بتو خبر میدهیم آن را باور کن و هر خبری را که ما کتمانش را از تو خواستیم فاش مکن، و از جمله حقوقی که برادر دینیت بر تو دارد این است که هر چه بکار دنیا و آخرت او سودی بخشد از او پنهان نداری، و کینه او را در دل نگیری اگر چه بتو بدی کند، و هر گاه تو را خواند دعوتش را بپذیری، و او را بدست دشمنی که از مردم دارد نسپاری اگر چه نزدیکتر باشد باو از تو. و در بیماریش از او عیادت کن.
(و بدان که) از اخلاق مؤمنان نیست غش و دغلی و آزار نمودن و نه خیانت و تکبر و ناسزا و دشنام دادن و نه دستور بدان دادن، و هر گاه آن اعرابی زشت منظر را بسرکردگی لشکر انبوهی دیدی منتظر فرج برای خودت و شیعیان باایمان هم مذهب خود باش، و هنگامی که خورشید گرفت دیدهات را بآسمان انداز و بنگر که خدا با مجرمان چه میکند.
و من برای تو مطالب مجمل را تفسیر کردم، و درود خدا بر محمد و خاندان برگزیدهاش باد.
حمیدرضا آژیر, بهشت کافی - ترجمه روضه کافی, ۱۶۳
علی بن سوید میگوید: امام کاظم علیه السّلام در زندان بود و من به او نامهای نوشتم و در ضمن پرسیدن حالش، مسایل بسیاری پرسیدم و تا چند ماه پاسخی نرسید و سپس این نسخه پاسخ به دستم رسید:
به نام خداوند بخشنده مهربان. سپاس از آن خداوند بزرگ است؛ آنکه دل مؤمنان را در پرتو بزرگواری و روشنی خود بینایی بخشیده است، و برای بزرگواری و روشنیش،نادانها با او دشمنی کنند، و برای بزرگواری و روشنی او هر آنکه در آسمانها و زمین است با انجام کارها و کیشهای گوناگون به درگاهش وسیلهجوست، یکی درست رود و دیگری به خطا، یکی گمراه شود و دیگری ره یابد، یکی شنوا و دیگری کر، یکی بینا و دیگری نابینا و سرگردان. پس سپاس از آن خداست که محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم دین او را فهماند و شرح داد.
اما بعد، همانا تو مردی هستی که خدایت توفیق مقام خاصی نسبت به خاندان محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به تو عطا کرده، و در دلت نگاه داشته دوستی آنچه را از دین خود به تو سپرده و آنچه را از راه حق به تو الهام کرده، و تو را در دینت تا آنجا بینایی بخشیده که امامان بر حق را به برتری شناختی و کارها را بدیشان بازگرداندی. تو نامهای به من نوشتی و از اموری پرسش کردی که مرا در باره آنها بایست و نهان داشتن آنها مرا شایست، ولی چون دیگر کار من از تسلّط جبّاران و زورگویان درگذشته و تسلّط حضرت خداوندی که سلطانی است بزرگوار بر سرم سایه افکنده و از این دنیای نکوهیده جدا میشوم و آن را به آفریننده خود وامیگذارم و لذا به نظرم آمد آنچه را پرسیدی برایت شرح دهم تا مبادا شیعیان کم بینش ما از سر نادانی به سرگردانی گرفتار آیند. تقوای خداوند والانام را در پیش گیر و راز امامت حقّه را مخصوص اهل آن دان و بر حذر باش از اینکه سبب گرفتاری اوصیاء او شوی و ستمکاران را با فاش کردن رازی که به تو سپرده شده به پیگرد آنان واداری، یا آنچه با را بایدت نهان داشت عیان سازی و تو هرگز به خواست خدا این کار را نمیکنی. همانا نخستین گزارشی که به تو میدهم این است که خبر مرگ خود را در همین شبها به تو اعلام میدارم و نسبت به آنچه شدنی است و خدا عزّ و جلّ حکم کرده و حتم نموده نه بیتابم و نه پشیمان و نه تردیدی در آن دارم، پس تو باید به حلقه دینی چنگ در زنی که همان خاندان محمّدند و حلقه محکمی که همان امام است در پی امامی، و باید با آنها بسازی و به آنچه گفتند خشنود گردی، و در پی دین کسی مباش که شیعه نیست و دین آنها را دوست مدار که آنها همان خیانتکارانی هستند که بخدا و رسول خدا و به آنچه بدیشان سپرده شده خیانت ورزیدند. میدانی در چه امانتی خیانت ورزیدهاند؟! کتاب خدا که به آنها سپرده شد و آن را تحریف کردند و جابجا نمودند، و به سرپرستان و والیانامور خود رهنمایی شدند و از آنها روی گردانیدند، و خداوند به سزای آنچه کردند جامه گرسنگی و ترس بر پیکرشان پوشانید.
و پرسیدی از حال آن دو مردی که مال مردی را به زور گرفتند و حال آنکه این مرد مال خویش را به درویشان و گدایان و در راه واماندگان میبخشید و در راه خدا صرف میکرد و پس از آنکه آن را ربودند باز هم به بردن آن بسنده نکردند تا به زور آن را بر دوش او نهادند تا برایشان به خانه رساند، و چون آن را به تصرف خود درآوردند به خرج آن پرداختند، و پرسیده بودی آیا اینان با چنین کاری به حد کفر میرسند؟ بجان خودم سوگند آن دو پیش از آن هم منافق بودند و بر خداوند سبحان و رسولش رد سخن کردند و پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را به باد مسخره گرفتند و آن دو کافر بودند، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بدانها باد، بخدا سوگند از روزی که اظهار اسلام کردند به دل هیچ کدام از آنها ذرهای ایمان درنیامد و جز شک و تردید برای آنها افزوده نگشت، هر دو فریبکار و مردّد بودند تا وقتی که فرشتگان عذاب جان ایشان را ستاندند و به جایگاه رسوایی در خانه آخرت بردند. و پرسیدی از کسانی که در حال غصب این مال حاضر بودند و دیدهاند که آن را بر دوش او نهادند، برخی عارف بودند و برخی منکر. پس ایشان همان مرتدان نخست این امتند، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنها باد.
و پرسیدی از اندازه دانش ما. دانش ما بر سه گونه است: در باره آنچه گذشته، در باره آنچه آید و آنچه پدیدار گردد. اما پیرامون گذشته شرحی است که به ما رسیده است، و پیرامون آینده رمزی است که نگاشته شده است، و پیرامون آنچه پدیدار گردد و از نو رسد الهامی است که به دل افتد و یا انگشت اخباری است که به گوش زنند و از هاتف غیب به ما گفته آید با اینکه پس از پیامبر ما محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم پیامبری نیست.و از امّ ولدهای آنان و نکاح و طلاقشان پرسیده بودی. امّ ولدهای ایشان تا روز قیامت زناکارند و نکاح آنها بدون اجازه ولی شرعی بوده است، و طلاقشان در غیر عدّه مقرّر است. و اما هر که دعوت ما را پذیرفته ایمانش گمراهیش را ویران سازد و یقینش شکش را از میان برد.و از دادن زکات به ایشان پرسیده بودی. آنچه عنوان زکات دارد پس شما بدان شایستهترید، زیرا ما آن را برای شما شیعیان حلال کردهایم، هر که از شما باشد و در هر جا که باشد.
و پیرامون ضعفا و ناتوانان در به دست آوردن عقیده حق پرسیده بودی. ضعیف معذور کسی است که حجّت مذهب حق، بدو نرسیده و به اختلاف مذاهب پی نبرده باشد، و هر گاه اختلاف مذاهب را دریافت، دیگر ضعیف نیست.
و پیرامون ادای گواهی برای مخالفان پرسیده بودی، گواهی را باید برای خشنودی خدا بدهی اگر چه بر زیان خود یا پدر و مادر و یا خویشانت باشد، و اگر در باره هم مذهب خود بیم داری پس این کار را نکن، و هر کس را امید پذیرش داری با شرایط مقرّر خداوند سبحان او را به شناخت ما فراخوان، و خود را در پناه خودنمایی مینداز، و آل محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را دوست بدار و هر چه از قول ما به تو رسید و هر چه را به ما نسبت دادند نگو که باطل است، اگر چه خودت خلاف آن را از ما دانسته باشی، زیرا تو نمیدانی برای چه ما آن را گفتهایم و چرا آن را شرح دادهایم. بدان چه تو را خبر دهم ایمان بیاور و هر خبر محرمانهای به تو سپردیم فاش مکن، همانا از حق واجب برادر دینی تو بر تو این است که هر چه به دنیا یا آخرتش سود بخشد از او نهان مکن، و کینه او را در دل مگیر اگر چه به تو بدی کرده، و هر گاه تو را دعوت کرد او را اجابت کن و به دشمنش وامگذار و اگر چه نسبت به تو از وی نزدیکتر باشد، و او را در بیماریش عیادت کن.
فریبکاری و آزار رسانی و خیانت و کبر و بدزبانی و دشنام و دستور دادن بدان از اخلاق مؤمنان نیست، پس هر گاه آن اعرابی زشت چهره را در سرکردگی لشکر انبوهی دیدی برای خود و شیعیان مؤمن هم کیشت منتظر گشایش باش، و هر گاه آفتاب گرفت دیده به آسمان دار و بنگر خداوند عزّ و جلّ با مجرمان چه میکند. من جملههای مبهم و کلی را برای تو تفسیر کردم و درود خدا بر محمّد و خاندان نیک او.