الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۱۲

ابو عبد الله الاشعري عن بعض اصحابنا رفعه عن هشام بن الحكم قال قال لي ابو الحسن موسي بن جعفر ع :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۴۱ هشام بن حکم گوید: أبو الحسن موسی بن جعفر (ع) به من فرمود: ای هشام به راستی خدای تبارک و تعالی و اهل عقل و فهم را در کتاب خود مژده داده و فرموده (۲۰ سوره ۳۹): «مژده ده بدان بنده‏هایم که به سخن گوش کنند و بهتر آن را پیروی نمایند، آنان هم آنهایند که خدایشان رهبری کرده و هم صاحبدلانند». ای هشام به راستی خدای تبارک و تعالی حجتها را بواسطه عقول بر مردم تمام کرده و پیغمبران را بوسیله بیان، یاری نموده و با دلیل به ربوبیت خود ره نموده و فرموده (۱۶۰ سوره ۲): «معبود شما یگانه معبود است، نیست شایسته پرستش جز او که بخشاینده و مهربان است، به راستی در آفرینش آسمانها و زمین و رفت و آمد شب و روز و کشتی که در دریا روان است به سود مردم و آنچه خدا از آسمان آب بارد، زمین را پس از مردگی‏اش بدان زنده کند و هر گونه جانداری در آن پراکنده نماید و در گردش بادها و ابرهای مسخر میان آسمان و زمین نشانه‏هائی است برای مردمی که تعقل کنند». ای هشام خدا این را دلیل معرفت خود ساخته که محققاً مدبری دارند و فرموده است (۱۲ سوره ۱۶): «مسخر کرد به خاطر شما شب و روز و خورشید و ماه را، و ستاره‏ها هم مسخر فرمان اویند، به راستی در این موضوع آیاتی است برای مردمی که تعقل کنند». و فرمود (۷۰ سوره ۴۰): «او است که شما را از خاک آفرید و سپس از نطفه و باز هم از علقه، پس از آن شما را طفلی برآورد و دیگر باز تا به توانائی رسید و سپس پیر شوید و برخی پیش از آن جان دهند و تا برسید به اجل مقرر و شاید تعقل کنید» و فرمود: «در رفت و آمد شب و روز و آنچه خدا از آسمان به شما روزی رساند و زمین مرده را بدان زنده و بارور کند و در گردش بادها (و ابر مسخر در فضا) آیاتی است برای مردمی که تعقل کنند» و فرمود (۱۶ سوره ۵۷): «زنده کند زمین را پس از مردنش، آیات روشن آوردیم شاید شما تعقل کنید» و فرمود (۴ سوره ۱۳): «باغهائی از انگور و زراعت و نخل خرما، جفت هم (در روئیدن) و جدا از هم با اینکه از یک آب بنوشند بعضی را بر بعضی تفضیل دادیم و در خوردن، به راستی در این آیاتی است برای مردمی که تعقل کنند». و فرمود (۲۴ سوره ۳۰): «و از آیات او است که برق را به حساب بیم و امید به شما می نماید و از آسمان بارانی فرو فرستد که زمین را پس از مردنش زنده و بارور کند، به راستی در این آیاتی است برای مردمی که تعقل کنند». مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۴ هشام بن حکم گوید: موسی بن جعفر علیهم السلام بمن فرمود: ای هشام خدای تبارک و تعالی صاحب عقل و فهم را در کتاب مژده داده و فرموده (۲۰ سوره ۳۹) آن بندگانم را که هر سخن را شنوند و از نیکوترش پیروی کنند مژده بده، ایشانند که خدا هدایتشان کرده و ایشانند صاحبان عقل. ای هشام همانا خدای متعال بواسطه عقل حجت را برای مردم تمام کرده و پیغمبران را بوسیله بیان یاری کرده و بسبب برهان‏ها بربوبیت خویش دلالتشان نموده و فرموده است (۱۶۰ سوره ۲) خدای شما خدائیست یگانه که جز او خدائی نیست و رحمان و رحیم است. در آفرینش آسمانها و زمین و تفاوت شب و روز و کشتیهائی که بسود مردم در دریا روانست و آبی که خدا از آسمان فروآورد که زمین را بعد از موات‏شدنش زنده گرداند و از همه جنبندگان در آن‏ پراکند و گردش بادها و ابری که بین آسمان و زمین زیر فرمانست نشانه‏هائیست بر ربوبیت ما برای مردمی که تعقل کنند. ای هشام خدا اینها را دلیل بر شناسائی خود قرار داده که مسلما مدبری دارند، پس فرموده است (۱۶۰ سوره ۲۵) و شب و روز و خورشید و ماه را بخدمت شما گماشت و ستارگان تحت فرمان اویند در اینها برای گروهی که عقل خود را بکار اندازند نشانه‏ها است و باز فرمود (۷۰ سوره ۴۰) اوست که شما را از خاکی آفرید آنگاه از نطفه‏ای آنگاه از پاره گوشتی سپس شما را بصورت طفلی بیرون آورد تا هنگامی که بکمال نیرو برسید و بعدا پیر شوید و بعضی از شما پیش از پیری بمیرد و بمدتی معین برسد شاید تعقل کنید. و باز فرموده: همانا در گردش شب و روز و رزقی که خدا از آسمان فرستاد که زمین را بعد از موات‏شدنش زنده کرد و در گردش بادها [و ابر مسخر در فضا] برای آنها که تعقل میکنند نشانه‏هائیست و باز فرمود (۱۶ سوره ۵۷) زمین را بعد از موات‏شدنش زنده میکند، این آیات را برای شما بیان میکنیم شاید تعقل کنید. و نیز فرمود (۴ سوره ۱۳) و باغها از تاک و کشتزار و نخلستان جفت هم و جدا از هم که همه از یک آب مشروب میشوند لیکن میوه بعضی را بر بعضی دیگر برتری داده‏ایم در اینها آیاتیست برای کسانی که تعقل کنند و فرمود (۲۴ سوره ۳۰) از جمله آیه‏های وی اینست که برق را برای بیم و امید بشما بنمایاند و از آسمان آبی نازل کند تا زمین را پس از موات‏شدنش زنده کند در اینها برای مردمی که تعقل میکنند نشانه‏هائیست. و باز فرمود (۱۵۳ سوره ۶) بگو بیائید آنچه را پروردگارتان بشما حرام کرده بخوانم: اینکه چیزی را با او شریک مکنید و با پدر و مادر نیکی کنید و فرزندان خود را از بیم تنگدستی نکشید که شما و آنها را ما روزی میدهیم و بکارهای زشت چه عیان و چه نهانش نزدیک نشوید و تنی را که خدا محترم داشته نکشید مگر بحق. اینها است که‏ خدا شما را بآن سفارش کرده شاید تعقل کنید. و نیز فرمود (۲۸ سوره ۳۰) مگر بعضی از بردگان شما نسبت باموالی که بشما داده‏ایم شریکتان میباشند تا در دارائی برابر باشید و از آنها چنانچه از یک دیگر میترسید بترسید آیات خود را این گونه برای مردمی که تعقل میکنند شرح میدهیم. ای هشام پس خداوند صاحبان عقل را اندرز داده و بآخرت تشویقشان نموده و فرموده است (۳۳ سوره ۶) زندگی دنیا جز بازیچه و سرگرمی نیست و سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است چرا تعقل نمیکنید. ای هشام- سپس خدا کسانی را که کیفرش را تعقل نمیکنند بیم داده و فرموده (۱۳۸ سوره ۳۷) سپس دیگران را هلاک ساختیم شما صبحگاهان و هنگام شب بآنها میگذرید پس چرا تعقل نمیکنید و فرموده (۳۵ سوره ۲۹) ما بر مردم این دهکده بسبب گناهی که میکرده‏اند عذابی از آسمان فرود آریم از این حادثه برای آنها که تعقل میکنند نشانه‏ای روشن بجا گذاشته‏ایم. ای هشام عقل همراه علم است و خدا فرموده (۴۳ سوره ۲۹) این مثلها را برای مردم میزنیم و جز دانشمندان تعقل نمیکنند ای هشام سپس کسانی را که تعقل نمیکنند نکوهش نموده و فرموده (۱۶۶ سوره ۲) و چون بمشرکان گویند از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید گویند: نه، بلکه از آئینی که پدران خویش را بر آن یافتیم پیروی میکنیم. و گرچه پدرانشان چیزی تعقل نکرده و هدایت نیافته بودند و فرموده داستان کافران چنانست که شخصی بحیوانی که جز صدائی و فریادی نمیشنود بانگ زند ایشان کرانند و لالانند، کورانند پس تعقل نمیکنند. و فرموده (۴۳ سوره ۱۰) بعضی از آنها بسویت گوش فرا دهد اما مگر تو میتوانی بکران در صورتی که تعقل هم نمیکنند بشنوانی و باز فرموده (۴۷ سوره ۲۵) مگر گمان‏بری بیشتر آنها میشنوند یا تعقل میکنند؟! ایشان جز بمانند چارپایان نیستند بلکه روش ایشان گمراهانه‏تر است. و فرموده (۱۵ سوره ۴۹) با شما دسته جمعی کارزار نکنند مگر از درون دهکده‏ای مستحکم یا از پشت دیوارها، دلیری ایشان میان خودشان با شدت است، گمان‏بری باهمند اما دلهاشان پراکنده است، چنین است زیرا آنها گروهی هستند که تعقل نمیکنند. و فرموده (۴۴ سوره ۲) خود را از یاد میبرید در صورتی که کتاب آسمانی میخوانید مگر تعقل نمیکنید ای هشام- خدا اکثریت را نکوهش نموده و فرموده (۱۱۷ سوره ۶) اگر بخواهی از اکثریت مردم زمین پیروی کنی ترا از راه خدا بدر برند. و فرموده (۲۵ سوره ۳۱) و اگر از آنها بپرسی که آسمانها و زمین را آفریده مسلما میگویند: خدا، بگو ستایش مخصوص خداست اما اکثریت آنها نمیدانند. و فرموده (۶۳ سوره ۲۹) و اگر از آنها بپرسی که از آسمان باران فرستد و زمین موات را بدان زنده کند قطعا میگویند: خدا، بگو: حمد خدا را اما اکثریت آنها تعقل نمیکنند. ای هشام- سپس اقلیت را ستوده و فرموده (۱۳ سوره ۳۴) و کمی از بندگانم شکرگزارند و فرموده (۲۴ سوره ۳۸) (بسیاری از شریکان بیکدگر ستم کنند مگر کسانی که ایمان دارند و کار شایسته کنند) و آنها کمند و فرموده (۲۹ سوره ۴) تنها یک مرد با ایمان از خاندان فرعون که ایمانش را پنهان میداشت گفت: میخواهید مردی را بکشید که میگوید: پروردگارم خداست؟! و فرموده (۴۳ سوره ۱۱) جز اندکی بنوح ایمان نیاوردند و فرموده: (۳۸ سوره ۶) لیکن بیشترشان نمیدانند و فرموده (۱۰۳ سوره ۵) و بیشترشان تعقل نمیکنند. و فرموده (؟) و بیشترشان ادراک نمیکنند ای هشام- سپس خداوند از صاحبان عقل به نیکوترین وجه یاد نموده و ایشان را ببهترین زیور آراسته و فرموده (۲۸۲ سوره ۲) خدا بهر که خواهد حکمت دهد و هر که حکمت گیرد خیر بسیار گرفته است‏ و جز صاحبان عقل در نیابند. و فرموده (۵ سوره ۳) آنها که در دانش ریشه دارند گویند بقرآن ایمان داریم تمامش از نزد پروردگار ما است ولی جز صاحبان عقل در نیابند. و فرموده (۱۸۷ سوره ۳) همانا در آفرینش آسمانها و زمین و رفت و آمد شب و روز برای صاحبان عقل نشانه‏هاست. و فرموده (۲۰ سوره ۱۳) مگر آنکه میداند آنچه از پروردگارت بتو نازل شده حق است، مانند شخص کور است تنها صاحبان عقل در مییابند. و فرموده (۱۰ سوره ۳۹) مگر آنکه در اوقات شب در حال سجده و قیام مشغول عبادت است و از آخرت بیم دارد و برحمت پروردگارش امیدوار است (مانند غیر او است) بگو مگر کسانی که دانند با کسانی که ندانند یکسانند صاحبان عقل در مییابند. و فرموده (۲۹ سوره ۳۸) کتاب پر برکتی را بسویت فرستادیم تا در آیاتش تدبر کنند و تا صاحبان عقل متذکر شوند. و فرموده (۵۷ سوره ۴۰) موسی را هدایت دادیم و آن کتاب را که هدایت و پند صاحبان عقل بود میراث بنی اسرائیل کردیم. و فرموده (۵۶ سوره ۵۱) و پند ده که پند دادن مؤمنان را سود دهد. ای هشام- خدای تعالی در کتابش میفرماید (۳۷ سوره ۵۰) همانا در این کتاب یادآوری است برای کسی که دلی دارد (یعنی عقل دارد) و فرموده (۱۲ سوره ۳۱) «همانا بلقمان حکمت دادیم» فرمود مقصود از حکمت عقل و فهم است. ای هشام- لقمان بپسرش گفت: حق را گردن نه تا عاقلترین مردم باشی همانا زیرکی در برابر حق ناچیز است پسر عزیزم دنیا دریای ژرفی است که خلقی بسیار در آن غرقه شدند (اگر از این دریا نجات میخواهی) باید کشتیت در این دریا تقوای الهی‏ و آکنده آن ایمان و بادبانش توکل و ناخدایش عقل و رهبرش دانش و لنگرش شکیبائی باشد. ای هشام- برای هر چیز رهبری است و رهبری عقل اندیشیدن و رهبر اندیشید خاموشی است و برای هر چیزی مرکبی است و مرکب عقل تواضع است، برای نادانی تو همین بس که مرتکب کاری شوی که از آن نهی‏شده‏ئی. ای هشام- خدا پیغمبران و رسولانش را بسوی بندگانش نفرستاد مگر برای آنکه از خدا خردمند شوند (یعنی معلومات آنها مکتسب از کتاب و سنت باشد نه از پیش خود) پس هر که نیکوتر پذیرد معرفتش بهتر؟؟؟ و آنکه بفرمان خدا داناتر است عقلش نیکوتر است و کسی که عقلش کاملتر است مقامش در دنیا و آخرت بالاتر است: ای هشام- خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان، حجت آشکار رسولان و پیغمبران و امامانند (ع) و حجت پنهان عقل مردم است. ای هشام- عاقل کسی است که حلال او را از سپاسگزاری باز ندارد و حرام بر صبرش چیره نشود. ای هشام- هر که سه چیز را بر سه چیز مسلط سازد بویرانی عقلش کمک کرده است: آنکه پرتو فکرش را بآرزوی درازش تاریک کند و آنکه شگفتیهای حکمتش را بگفتار بیهوده‏اش نابود کند و آنکه پرتو اندرز گرفتن خود را بخواهشهای نفسش خاموش نماید (هر که چنین کند) گویا هوس خود را برویرانی عقلش کمک داده و کسی که عقلش را ویران کند دین و دنیای خویش را تباه ساخته است. ای هشام- چگونه کردارت نزد خدا پاک باشد که دل از فرمان پروردگارت بازداشته و علیه عقلت از هوست فرمان برده باشی. ای هشام- صبر بر تنهائی نشانه قوت عقل است. کسی که از خدا خردمندی گرفت از اهل دنیا و دنیاطلبان کناره گیرد و بآنچه نزد خداست بپردازد و خدا انیس وحشت او و یار تنهائی او و اندوخته هنگام تنگدستی او و عزیزکننده اوست بی‏فامیل و تبار. ای هشام- حق برای فرمانبرداری خدا بپا داشته شد، نجاتی جز بفرمانبرداری نیست و فرمانبرداری بسبب علم است و علم با آموزش بدست آید و آموزش بعقل وابسته است و علم جز از دانشمندان الهی بدست نیاید و شناختن علم بوسیله عقل است. ای هشام- کردار اندک از عالم چند برابر پذیرفته شود و کردار زیاد از هواپرستان و نادانان پذیرفته نگردد. ای هشام- همانا عاقل بکم و کاست دنیا با دریافت حکمت خوشنود است و با کم و کاست حکمت و رسیدن بدنیا خوشنود نیست از این رو تجارتشان سودمند گشت. ای هشام- همانا خردمندان زیاده بر احتیاج از دنیا را کنار نهادند تا چه رسد بگناهان با اینکه ترک دنیا فضیلت است و ترک گناه لازم. ای هشام- عاقل بدنیا و اهل دنیا نگریست و دانست که دنیا جز با زحمت دست ندهد و بآخرت نگریست و دانست که آن هم جز با زحمت نیاید پس با زحمت در جستجوی پاینده‏تر آن برآمد (یعنی چون دید بدست آوردن دنیا و آخرت هر دو احتیاج به زحمت دارد با خود گفت چه بهتر که این زحمت را در راه تحصیل آخرت پاینده متحمل شوم). ای هشام- خردمندان از دنیا روگردانیده بآخرت روی آوردند زیرا ایشان دانستند که دنیا خواهانست و خواسته و آخرت هم خواهانست و خواسته و کسی که خواهان آخرت باشد دنیا او را بجوید تا روزیش را بطور کامل از دنیا برگیرد و کسی که دنیا طلبد آخرت او را جوید یعنی مرگش در رسد و دنیا و آخرتش را تباه سازد. ای هشام- کسی که ثروت بدون مال و دل آسودگی از حسد و سلامتی دین خواهد باید با تضرع و زاری از خدا بخواهد که عقلش را کامل کند زیرا عاقل بقدر احتیاج قناعت کند و آنکه بقدر احتیاج قناعت کند بی‏نیاز گردد و کسی که بقدر احتیاج قناعت نکند هرگز بی‏نیازی نیابد. ای هشام- خدا از مردمی شایسته حکایت کند که آنها گفتند (۸ سوره ۳) «پروردگارا بعد از آنکه ما را هدایت فرمودی دلهایمان را منحرف مساز و ما را از نزد خویش رحمتی بخشای که تو بخشاینده‏ئی» چون دانستند که دلها منحرف شوند و بکوری و سرنگونی گرایند. همانا از خدا نترسد کسی که از جانب خدا خردمند نگردد و کسی که از جانب خدا خرد نیابد دلش بر معرفت ثابتی که بدان بینا باشد و حقیقتش را دریابد بسته نگردد و کسی بدین سعادت رسد که گفتار و کردارش یکی شود و درونش با برونش موافق باشد زیرا خدائی که اسمش مبارک است بر عقل درونی پنهان جز بظاهری که از باطن حکایت کند دلیلی نگماشته است. ای هشام- امیر المؤمنین علیه السلام میفرمود: خدا با چیزی بهتر از عقل پرستش نشود و تا چند صفت در انسان نباشد عقلش کامل نشده است مردم از کفر و شرارتش در امان و به نیکی و هدایتش امیدوار باشند. زیادی مالش بخشیده زیادی گفتارش بازداشت شده باشد. بهره او از دنیا مقدار قوتش باشد. تا زنده است از دانش سیر نشود. ذلت با خدا را از عزت با غیر خدا دوست‏تر دارد. تواضع را از شرافت دوست‏تر دارد. نیکی اندک دیگران را زیاد و نیکی بسیار خود را اندک شمارد همه مردم را از خود بهتر داند و خود را از همه بدتر و این تمام مطلب است. ای هشام- عاقل دروغ نگوید اگر چه دلخواه او باشد. ای هشام- کسی که مردانگی ندارد دین ندارد کسی که عقل ندارد مردانگی ندارد. با ارزشترین مردم کسی است که دنیا را برای خود منزلتی نداند. همانا برای هدفهای شما بهائی جز بهشت نیست پس آن را بغیر بهشت نفروشید. ای هشام- امیر المؤمنین علیه السلام میفرمود: از جمله علامات عاقل اینست که سه خصلت در او باشد: ۱- چون از او پرسند. جواب دهد ۲- و چون مردم از سخن در مانند او سخن گوید ۳- و رأیی اظهار کند که بمصلحت همگان باشد کسی که هیچ یک از این صفات ندارد احمق است، امیر المؤمنین علیه السلام فرمود در صدر مجلس نباید نشیند مگر مردیکه این سه خصلت یا یکی از آنها را داشته باشد و کسی که هیچ ندارد و در صدر نشیند احمق است. و حسن بن علی علیهما السّلام فرمود حاجات خود را از اهلش خواهید عرض شد اهلش کیانند ای پسر پیغمبر؟ فرمود: آنها که خدا در کتابش بیان کرده و یاد نموده و فرموده: تنها صاحبدلان پند گیرند. و آنها خردمندانند. و علی بن حسین علیهما السّلام فرمود: همنشینی با خوبان صلاح انگیز است و حسن اخلاق دانشمندان عقل خیز و فرمانبری از حاکمان عادل کمال عزت است و بهره برداری از مال کمال مردانگی و رهنمائی مشورت خواه ادای حق نعمت است و خودداری از آزار نشانه کمال عقل است و آسایش تن در دنیا و آخرت. ای هشام عاقل بکسی که بترسد تکذیبش کند خبر ندهد و از آنکه نگرانی مضایقه دارد چیزی نخواهد و بآنچه توانا نیست وعده ندهد و به آنچه در امیدواریش سرزنش شود امید نبندد و بکاری که بترسد در آن درماند اقدام نکند. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۸۹ ابوعبد اللَّه اشعری روایت کرده است از بعضی از اصحاب ما که مرفوع ساخته آن را از هشام بن حکم که گفت: ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام به من فرمود که: «ای هشام، به درستی که خدای تبارک و تعالی‏ در کتاب خویش صاحبان عقل و فهم را مژده داده و فرموده است که: «فَبَشِّرْ عِبادِ* الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» «۳»، یعنی: «پس مژده ده بندگان مرا، آنان که گوش می‏دهند که گفتار حق را بشنوند، پس پیروی می‏کنند نیکوتر آن را. این گروه، آنانند که خدا ایشان را راه راست نموده و این گروه، ایشانند که صاحبان عقل‏های صافی‏اند». ای هشام، به درستی که خدای تبارک و تعالی‏ حجت‏های خویش را از برای مردم تمام ساخت به عقل‏ها، و پیغمبران خود را یاری نمود به فصاحت و معجزات و توانایی بر آنچه احتیاج به آن اتفاق افتد، و ایشان را رهنمایی نمود بر پروردگار خویش به دلیل‏ها و فرمود که: «وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ* إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ‏ __________________________________________________ (۳). زمر، ۱۷ و ۱۸. وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۱»، یعنی: «و خدای شما خدایی است یکتا. نیست خدایی مگر او که بسیار بخشاینده و مهربان است. به درستی که در آفریدن آسمان‏ها و زمین، و در آمد و شد شب و روز بر پی یکدیگر (یا اختلاف این دو در درازی و کوتاهی)، و در کشتی‏ها که روان می‏شوند در دریا به آنچه نفع می‏بخشند مردمان را، و در آنچه فرو فرستاد خدا از آسمان (یا از جانب آن) از آب باران، پس زنده گردانید به آن آب، زمین را از پس مردن و پژمردگی آن، و در آنچه پراکنده ساخت در آن از هر جنبنده، و در گردانیدن بادها از هر جهتی، و در ابر رام گردانیده شده که بفرموده او کار می‏کنند در میان آسمان و زمین، هر آینه که نشانه است از برای گروهی که عقل دارند و می‏فهمند». ای هشام، به حقیقت که خدا این را دلیلی بر شناختن خویش قرار داده با آن‏که ایشان را مدبر و صلاح اندیشنده هست. پس فرمود که: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۲»، یعنی: «مسخر و رام گردانیده خدا از برای شما شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان را، در حالتی که رام شدگانند (یا ستارگان مسخراند بفرموده او). به درستی که در این، هر آینه نشانه است از برای گروهی که عقل دارند و می‏فهمند». و فرموده است که: «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی مِنْ قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» «۳»، یعنی: «خدا، آن است که آفرید شما را از خاک، بعد از آن از آب منی، پس از پاره خون بسته، بعد از آن، بیرون می‏آورد شما را (یعنی از شکم مادران) در حالتی که کودکانی هستید تازه از مادر متولد شده، بعد از آن، از برای آن‏که برسید سخت‏ترین قوت خویش را (که نهایت سن جوانی است. و آن از سی سالگی است تا چهل سالگی. و بعضی گفته‏اند که هجده سالگی یا بیست سالگی است؛ بنابر اختلاف تفاسیر). پس، از برای آن‏که بگردید شما پیران، و از شما کسانی هستند که تمام داده می‏شوند مدت عمرشان (و لازم این، آن است که می‏میرند پیش از __________________________________________________ (۱). بقره، ۱۶۳ و ۱۶۴. (۲). نحل، ۱۲. (۳). غافر، ۶۷. آن‏که به پیری رسند). و از برای آن‏که برسید مدت و نهایت عمری را که نام برده شده است، و شاید که شما عاقل شوید» (خدا این چنین نمود). و فرموده است که: «إِنَّ فِی وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ آیاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۱»، یعنی: «به درستی که در آمد و شد شب و روز و در آنچه فرو فرستاده خدا از آسمان از آبی که سبب روزی است، پس زنده گردانید به آن آب، زمین را از پس مردن آن، و در سخت گردانیدن بادها از هر جهت. هر آینه نشانه است از برای گروهی که عقل دارند و می‏فهمند». و فرموده است که: «یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» «۲»، یعنی: «خدا زنده می‏گرداند زمین را از پس مردن آن، به حقیقت که آشکارا نمودیم از برای شما نشانه‏های خویش را، شاید که شما عاقل شوید و بفهمید». و فرموده است که: «وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی‏ بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی‏ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۳»، یعنی: «و در زمین، باغ‏ها و بوستان‏ها از انگور و کشت‏ها و درختان خرما، که از یک اصل بر آمده‏اند، و درختان دیگر که از یک اصل بر نیامده‏اند، بلکه هر یک را اصلی است علی حده که آب داده می‏شود هر یک از اینها به یک آب، و زیادتی می‏دهیم بعضی از اینها را بر بعضی دیگر در خوردنی و میوه. به درستی که در این، هر آینه نشان‏ها است از برای گروهی که عقل دارند و می‏فهمند». و فرموده است که: «وَ مِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۴»، یعنی: «و از جمله نشانه‏های خدا، آن است که می‏نماید به شما برق را به جهت ترسیدن و امید داشتن شما (بنا بر اظهر در ترجمه آیه) و فرو می‏فرستد از آسمان آبی پر منفعت را، پس زنده می‏گرداند به واسطه آن زمین را از پس مردن آن. به درستی که در این، هر آینه نشانه است از برای گروهی که عقل دارند». و فرموده است که: «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیَّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا __________________________________________________ (۱). جاثیه، ۵. (۲). حدید، ۱۷. (۳). رعد، ۴. (۴). روم، ۲۴. النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» «۱»، یعنی: «بگو که: بیایید تا بخوانم آنچه را که حرام گردانیده است پروردگار شما بر شما، و آن این است که: شریک نگردانید با او چیزی را (یا معنی آن است که بر شما است که شریک نگردانید با او چیزی را از بتان و غیر آن). و نیکی کنید با پدر و مادر خویش، نیکی کردن به غایت، و مکشید فرزندان خویش را به جهت درویشی و احتیاج، که ما روزی می‏دهیم شما و ایشان را، و نزدیکی مکنید کارهای زشت و ناپسندیده را، آنچه هویدا باشد از آنها، و آنچه نهان باشد. و مکشید آن تنی را که خدا حرام گردانیده است کشتن آن را؛ مگر به حق که سزاوار کشتن باشد (چون قصاص و مانند آن). این‏که مذکور شد، خدا وصیت کرد شما را به آن و امر فرمود شاید که شما عاقل شوید و دریابید». و فرموده است که: «هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ فِی ما رَزَقْناکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۲»، یعنی: «آیا از برای شما ای آزادگان، از آنان که مالک شده است ایشان را دست‏های راست شما (یعنی غلامان و کنیزان شما)، شریک‏ها هستند در آنچه روزی کرده‏ایم شما را. پس شما و ایشان در آن برابر باشید که بترسید از ایشان چون ترسیدن شما از یکدیگر. همچنین آشکارا و جدا می‏کنیم نشانه‏های خویش را از برای گروهی که عقل دارند». ای هشام، بعد از این، صاحبان عقل را پند داده و ایشان را در آخرت راغب ساخته و فرموده است: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» «۳»، یعنی: «و نیست زندگانی این جهان، مگر بازی و بازیچه کودکان و مشغولی بی‏خبران که صاحب خود را از عمل خیر باز دارد. و هر آینه خانه آن جهان بهتر است، از برای آنان که می‏ترسند از خداوند عالمیان. آیا پس عقل ندارید و نمی‏فهمید؟». ای هشام، بعد از آن، آنان را که عقل ندارند، از عقاب و بازخواست خویش ترسانیده و فرموده است که: «ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ* وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ* وَ بِاللَّیْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» «۴»، یعنی: «پس از رهانیدن لوط و خاندان او غیر از زنش، هلاک گردانیدیم و دیگران را. و به درستی که شما هر آینه می‏گذرید بر ایشان، در حالی که در صباح در آیند، این دو در شب. __________________________________________________ (۱). انعام، ۱۵۱. (۲). روم، ۲۸. (۳). انعام، ۳۲. (۴). صافات، ۱۳۶- ۱۳۸. آیا پس عقل ندارید؟». و فرموده است که: «إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلی‏ أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ* وَ لَقَدْ تَرَکْنا مِنْها آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» «۱»، یعنی: «به درستی که ما فرود آورندگانیم بر مردم این ده، عذابی را از آسمان، به سبب فسق ایشان (یا به واسطه آنچه بودند که فسق می‏نمودند، و از دایره فرمان بیرون می‏رفتند). و هر آینه به حقیقت که واگذاشتیم از آن [ده‏] نشانه روشنی را از برای گروهی که عقل دارند». ای هشام، به درستی که عقل با علم و دانش است، و خدای تعالی‏ فرموده است که: «وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ» «۲»، یعنی: «و این داستان‏ها که گذشت، بیان می‏کنیم آنها را از برای مردمان و در نمی‏یابند آنها را مگر علما و دانایان». ای هشام، بعد از این، آنان را که عقل ندارند، مذمت فرموده و فرموده است که: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ» «۳»، یعنی: «و چون گفته شود به ایشان که پیروی کنید آنچه را که خدا فرو فرستاده، می‏گویند: بلکه پیروی می‏کنیم آنچه را که یافتیم پدران خویش را بر آن. آیا (ایشان را پیروی می‏نمایید) هر چند که بوده باشند پدران ایشان که در نیابند چیزی را و راه راست نیابند». و فرموده است که: «وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ» «۴»، یعنی: «و داستان آنان که کافر شدند، چون داستان کسی است که بانگ می‏زند به آنچه نمی‏شنود، مگر خواندن و آوا؛ زیرا ایشان کرانند از شنیدن سخن حق، گنگانند از گفتن آن، کورانند از دیدن راه راست. پس ایشان عقل ندارند». و فرموده است که: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا یَعْقِلُونَ» «۵»، یعنی: «و از ایشان کیست که گوش می‏دهد به سوی تو؟ آیا پس تو می‏شنوانی کران را؛ هر چند بوده باشند که درنیابند و تعقل نکنند». و فرموده است که: «أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا» «۶»، یعنی: «بلکه آیا می‏پنداری آن‏که بیشتر ایشان می‏شنوند یا عقل دارند و می‏یابند؟ __________________________________________________ (۱). عنکبوت، ۳۴ و ۳۵. (۲). عنکبوت، ۴۳. (۳). بقره، ۱۷۰. (۴). بقره، ۱۷۱. (۵). یونس، ۴۲. (۶). فرقان، ۴۴. نیستند ایشان مگر چون چهارپایان، بلکه ایشان گمراه‏ترند از روی راه». و فرموده است که: «لا یُقاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلَّا فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّی ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ» «۱»، یعنی: «جنگ نمی‏کنند با شما در حالتی که مجتمع و متفق باشند، مگر در ده‏های حصاردار یا استوار شده (و بمانند خندق و برج و حصار) یا از پس دیوارها. کارزار ایشان در میان خودشان سخت است. می‏پنداری ایشان را مجتمع و متفق و دل‏های ایشان پراکنده و پریشان است. این‏که مذکور شد به سبب آن است که ایشان گروهی‏اند که عقل ندارند». و فرموده است که: «وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» «۲»، یعنی: «و فراموش می‏کنید خودتان را و شما می‏خوانید کتاب خدا را (که تورات است) آیا پس عقل ندارید؟». ای هشام، بعد از آن، خدا بسیاری را مذمت نموده و فرموده که: «وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» «۳»، یعنی: «و اگر فرمان‏برداری کنی بیشتر آنان را که در زمینند، گمراه می‏گردانند تو را از راه خدا». و فرموده که: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ» «۴»، یعنی: «و هر آینه اگر بپرسی ایشان را (یعنی کافران) که چه کسی آفریده آسمان‏ها و زمین را؟ هر آینه می‏گویند: خدا. بگو: سپاس و ستایش از برای خدا است، بلکه بیشتر ایشان عقل ندارند». و فرموده که: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ» «۵»، یعنی: «و هر آینه اگر بپرسی ایشان را که، که فرو فرستاده از آسمان آب باران را، پس زنده ساخته به آن زمین را از پس مردن آن؟ هر آینه می‏گویند: خدا. بگو که سپاس و ستایش از برای خدا است». ای هشام، بعد از آن، [عده‏] کمی را مدح نموده و فرموده که: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ» «۶»، یعنی: «و اندکی از بندگان من بسیار شاکرند». و فرموده که: «وَ قَلِیلٌ ما هُمْ «۷»»، یعنی: «و بسیار __________________________________________________ (۱). حشر، ۱۴. (۲). بقره، ۴۴. (۳). انعام، ۱۱۶. (۴). لقمان، ۲۵. (۵). عنکبوت، ۶۳. (۶). سبأ، ۱۳. (۷). ص، ۲۴. کم‏اند ایشان» (یعنی: شریکانی که بر شریکان ستم نکنند). و فرموده که: «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ» «۱»، یعنی: «گفت مردی که ایمان آورده بود به موسی از خویشان فرعون- که ایمان خویش را می‏پوشید-: آیا می‏کشید مردی را برای آن‏که می‏گوید: پروردگار من خدا است؟». و فرموده که: «وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ» «۲»، یعنی: [و نیز بر دار ای نوح، در کشتی‏] «هر که را ایمان آورده (از غیر اهل خویش)، و ایمان نیاورده بود با او، مگر اندکی از مردمان». و فرموده که: «وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ» «۳»، یعنی: «ولیکن بیشتر [ایشان‏] نمی‏دانند». و فرموده که: «وَ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ» «۴»، یعنی: «بیشتر ایشان عقل ندارند». و فرموده که: وَ أَکْثَرُ هُمْ لا یَشْعُرُونَ»، یعنی: «بیشتر ایشان شعور ندارند». ای هشام، بعد از آن صاحبان عقل‏ها را به نیکوتر ذکری ذکر فرموده و ایشان را به خوشترا دانشی آرایش داده و وصف نموده، پس فرموده که: «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ»، یعنی: «می‏دهد خدای تعالی حکمت را به هر که می‏خواهد «۵» و هر که داده شود، حکمت را، پس به حقیقت که داده شده است نیکی بسیار، و پند پذیر نمی‏شوند، مگر صاحبان عقل‏های خالص» (از پیروی هوا و هوس). و فرموده که: «وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ» «۶»، یعنی: «و نمی‏داند تأویل متشابه از قرآن را کسی، مگر خدا و آنان که ثابت قدم‏اند در دانش و متمکن‏اند در بینش (یا معنی آن است که راسخان در علم می‏گویند که: گرویدیم به متشابه) همه محکمات و متشابهات از نزد پروردگار ما است، و پندپذیر نمی‏شوند مگر صاحبان عقل‏های صافیه» (از قذرات «۷» کجی و اختلال). و فرمود که: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ» «۸»، یعنی: «به درستی که در آفریدن آسمان‏ها و زمین‏ها و در آمد و شد شب و روز، هر آینه نشانه‏ __________________________________________________ (۱). غافر، ۲۷. (۲). هود، ۴۰. (۳). انعام، ۳۷. (۴). مائده، ۱۰۳. (۵). و حکمت در لغت به معنای دانش و دانستن حقیقت هر چیزی است. از ابن سینا منقول است که در بعضی ازرسائل خویش، گفته که حکمت، درست کرداری و راست گفتاری است (مترجم). (۶). آل عمران، ۷. (۷). پلیدی. (۸). آل عمران، ۱۹۰. است از برای صاحبان عقل‏های خالص». و فرموده که: «أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی‏ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ»، یعنی: «آیا پس کسی که می‏داند آن‏که آنچه فرو فرستاده شده به سوی تو از جانب پروردگار تو، راست و درست است، مانند کسی است که او کور و نابیناست؟ جز این نیست که پندپذیر می‏شوند صاحبان عقل‏های صافی» (از معارضه و وهم و شبهه). و فرموده که: «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ»، یعنی: «آیا کسی که او را فرمان برنده و یا دعا خواننده باشد در نماز در ساعت‏های شب، در حالتی که سجده کننده و ایستاده است، که می‏ترسد از آن جهان و عذاب آن و امید داشته باشد بخشش پروردگار خویش را، چون کسی است که چنین نباشد (بنابر بعضی از تقادیر در آیه، بگو: آیا برابر می‏باشند آنان که می‏دانند و آنان که نمی‏دانند؟) جز این نیست که پندپذیر می‏شوند صاحبان عقل‏های خالص». و فرموده که: «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ»، یعنی: «این قرآن، کتابی است که فرو فرستادیم آن را به سوی تو که برکت داده شده است (یعنی: پر خیر و منفعت است). و فرو فرستادن آن از برای آن است که تدبر و اندیشه نمایند آیت‏های آن را (که تأمل در حقیقت معانی آن نمایند)، تا پندپذیر شوند صاحبان عقل‏های صافی». و فرموده که: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْهُدی‏ وَ أَوْرَثْنا بَنِی إِسْرائِیلَ الْکِتابَ* هُدیً وَ ذِکْری‏ لِأُولِی الْأَلْبابِ»، یعنی: «هر آینه به حقیقت که دادیم موسی را راه راست (یا راه راست نمودن به واسطه معجزات و احکام شرایع) و تورات و به میراث دادیم پسران یعقوب را کتابی که آن تورات است، به جهت راه حق نمودن و پند دادن (یا در حالتی که راه حق، نمایند). و یادگار است از برای صاحبان عقول خالصه». و فرموده که: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری‏ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»، یعنی: «پند بده. پس به درستی که پند دادن صاحبان ایمان را نفع می‏بخشد». ای هشام، به درستی که خدای تعالی در کتاب خویش می‏فرماید که: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ»، یعنی: «به درستی که در این‏که مذکور شد، هر آینه پند و یاد کردنی است از برای آن‏که او را دلی باشد» یعنی عقلی داشته باشد. و فرموده که: «وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ»، یعنی: «هر آینه به حقیقت دادیم لقمان را حکمت». حضرت فرمود که: «یعنی فهم و عقل را به او دادیم». «ای هشام، به درستی که لقمان به پسرش فرمود: فروتنی کن از برای حق تا از همه مردم عاقل‏تر باشی و زیرک در نزد حق، کم است. ای فرزند من، به درستی که دنیا، دریایی است گود که غرق شده‏اند در آن، جهان بسیار. پس باید که کشتی تو در آن پرهیزگاری و آنچه در آن می‏گذاری ایمان، و بادبان آن توکل بر خدا، و چرخ‏های آب آن عقل، و ناخدای آن علم، و دنباله آن صبر و شکیبایی باشد. ای هشام، به درستی که هر چیزی را نشانه‏ای است و نشانه عقل، اندیشه کردن و نشانه اندیشه کردن، خاموشی است، و هر چیزی را حیوان سواری است، و حیوان سواری عقل، فروتنی است. همین جهالت تو را بس است که مرتکب شوی آنچه را که تو را از آن نهی کرده‏اند. ای هشام، خدا، پیغمبران و رسولان خویش را به سوی بندگانش نفرستاده، مگر از برای این‏که دریابند از جانب خدا، پس آن‏که معرفتش به آنچه پیغمبران آورده‏اند نیکوتر باشد، استجابت او نیکوتر خواهد بود، و آن‏که عقلش نیکوتر، بفرموده خدا، داناتر باشد، و آن‏که عقلش تمام‏تر، پله و پایه او در دنیا و آخرت، بلندتر است. ای هشام، به درستی که خدا را بر مردمان دو حجت است: یکی حجتی است هویدا و دیگری حجتی است نهان. اما حجت هویدا، رسولان و پیغمبران و امامانند. و اما حجت نهان، عقل است. ای هشام، به درستی که عاقل، آن است که حلال، مانع شکرگزاری او نشود، و حرام، بر صبر و شکیبایی او، غالب نگردد. ای هشام، هر که سه چیز را بر سه چیز مسلط گرداند، گو یا که بر خرابی عقل خویش یاری نموده: یکی آن‏که نور اندیشه خویش را با آروزی دور و دراز تاریک سازد. دویم آن‏که حکمت‏های تازه خویش را به سخن‏های لغو بی‏مصرف محو کند. سیم آن‏که نور پندگیری خود را به خواهش‏هایی که نفس او را دارد، فرو نشاند. پس گویا که خواهش خویش را بر خرابی عقلش یاری نموده، و هر که عقلش را ویران کند، دین و دنیای او بر وی تباه شود. ای هشام، چگونه عمل تو در نزد خدا بیفزاید و تو دل خویش را مشغول ساخته از فرموده پروردگار خود، و خواهش خود را در غالب شدن بر عقلت فرمان‏برداری کرده‏ای؟! ای هشام، صبر بر تنهایی، نشانه قوت عقل است. پس هر که چیزها را از جانب خدا بفهمد، از اهل دنیا و آنان که در آن رغبت دارند، دوری گزیند و راغب شود در آنچه در نزد خدا است، و خدا انیس و مونس او باشد در وحشت و اندوه، و یار او باشد در تنهایی، و بی نیازی او باشد در وقت درویشی، و او را عزیز گرداند بی‏آن‏که او را خویشاوندی باشد. ای هشام، حق بر پا شده است از برای فرمان‏برداری خدا، و نجاتی نیست مگر به فرمان‏برداری، و فرمان‏برداری، به علم و دانش است. و دانش، با آموختن و آموختن، به عقل در دل قرار می‏گیرد و محکم می‏شود، و بدون آن، صورت نمی‏پذیرد. و هیچ علمی موجود نیست مگر آن علمی که از عالم خداشناس باشد و شناختن علم، به عقل است. ای هشام، عمل اندکْ از عالم، مقبول می‏شود و دو چندان می‏گردد و عمل بسیار، از صاحب خواهش و جهل رد می‏شود. ای هشام، به درستی که عاقل، خشنود می‏باشد به چیز پستی از دنیا با حکمت، و خشنود نمی‏باشد به چیز کمی از حکمت با دنیای فراوان، و به این جهت تجارت و بازرگانی ایشان سودمند شده. ای هشام، به درستی که عاقلان، آنچه را که زیادتی باشد از دنیا واگذاشتند. پس چگونه مرتکب گناهان می‏گردند و حال آن‏که ترک دنیا از مستحبات و ترک گناهان از جمله واجبات است. ای هشام، به درستی که عاقل، به سوی دنیا و اهل آن نگریست، پس دانست که به آن نمی‏توان رسید مگر به مشقت و دشواری، و به سوی آخرت نظر کرد، پس دانست که به آن نمی‏توان رسید، مگر به دشواری. پس باقی‏تر از این دو را به دشواری جستجو نمود. ای هشام، به درستی که عاقلان، در دنیا رغبت ننمودند و در آخرت، رغبت نمودند؛ زیرا که ایشان دانستند که دنیا جوینده‏ای است که جستجوی آن می‏شود و آخرت، جوینده و جستجو شده است که باید جستجوی آن بشود. (خلاصه معنی آن‏که، طالبیت و مطلوبیت دنیا، عین یکدیگر است. پس در تحصیل آن نباید کوشش نماید؛ زیرا طالبیت آن، از مطلوبیت کفایت می‏کند، به خلاف طالبیت و مطلوبیت آخرت که غیر یکدیگرند. پس در تحصیل آن باید کوشید؛ زیرا که طالبیت آن از مطلوبیت کفایت نمی‏کند). پس هر که آخرت را طلب کند، دنیا او را طلب می‏نماید تا آن‏که‏ روزی خود را از آن تمام فراگیرد، و هر که دنیا را طلب کند، آخرت او را طلب نماید بعد از آن، او را مرگ در رسد و دنیا و آخرت او را بر وی تباه گرداند. ای هشام، هر که بی‏نیازی را خواسته باشد بی آن‏که مالی داشته باشد، و آسایش دل را از حسد و سلامتی در دین را طالب باشد، به سوی خدای عزّوجلّ تضرع و زاری کند در سؤال خویش، به این‏که عقل او را کامل گرداند؛ زیرا که هر که عاقل باشد، قانع شود به آنچه او را کفایت کند، و هر که قانع گردد به آنچه او را کفایت کند، بی‏نیاز گردد. و آن‏که قناعت نکند به آنچه او را کفایت کند، هرگز به بی‏نیازی نرسد. ای هشام، به درستی که خدا حکایت فرموده از گروهی نیکوکار که ایشان گفته‏اند که: «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ» «۱»، یعنی: «ای پروردگار ما، دل‏های ما را مپیچان از حق به سوی غیر آن، از پس آن‏که ما را راه راست نمودی، و ببخش ما را از نزد خویش، بخششی. به درستی که تویی بسیار بخشاینده». این را گفتند در هنگامی که دانستند که دل‏ها می‏پیچد و بر می‏گردد به سوی کوری جهالت و هلاکتی که دارد. به درستی که از خدا نترسد آن‏که از جانب خدا نیابد و هر که از خدا نفهمد، دل خویش را نبندد بر شناختی که پا بر جا باشد و آن را ببیند و حقیقت آن را در دل خویش بیابد و کسی چنین نخواهد بود، مگر آن کس که گفتار او، مصدق کردار و نهان او، موافق آشکار او باشد؛ زیرا که خدای تعالی کسی را رهنمایی نفرموده بر عقلی که پنهان و پوشیده است، مگر به آنچه ظاهر باشد از آن و به آن‏که از جانب آن سخن کند. ای هشام، امیر المؤمنین علیه السلام می‏فرمود که: خدا پرستیده نشده به چیزی که از عقل بهتر باشد، و عقل هیچ مردی کامل نگردید تا آن‏که چندین خصلت در او باشد: یکی آن‏که کفر و بدی، از او ایمن باشد (که از او سر نزند)، و دیگر آن‏که، مردم خوبی و راستی را از او امید داشته باشند، و زیادتی مال خویش را به مردم دهد، و خود را از گفتار بیهوده نگاه دارد، و بهره او از دنیا، قوتی باشد که به آن زنده بماند، و در مدت زندگی خویش، از علم سیر نشود، و خواری به سوی او که با خدا باشد، دوست‏تر باشد از عزت با غیر خدا، و فروتنی دوست‏تر باشد به سوی او از بزرگواری، اندکی از نیکی که از غیر به او رسد آن را پر شمارد، و بسیاری‏ __________________________________________________ (۱). آل عمران، ۸. از نیکی که از او به غیر رسد آن را کم شمارد، و همه مردمان را از خود بهتر داند، و در پیش خود چنین داند که او از همه ایشان بدتر است و این، کمال عقل است. ای هشام، به درستی که عاقل، دروغ نمی‏گوید و هر چند که خواهش او در آن باشد. ای هشام، هر که را مروت و جوان‏مردی نیست، دین ندارد و هر که را عقل نیست، مروت ندارد. و به درستی که بزرگ‏ترین مردم، از روی قدر و مرتبه و منزلت، آن است که در دنیا از برای خویش مرتبه و جاه و منزلتی نبیند. بدانید و آگاه باشید که تنهای شما را بهایی نیست، مگر بهشت، پس آنها را به جز بهشت مفروشید. ای هشام، به درستی که امیر المؤمنین علیه السلام می‏فرمود که: از نشانه عاقل این است که سه خصلت در او باشد: جواب دهد هر گاه از او سؤال شود، و حرف زند هرگاه گروه مردم از سخنی که به گفتن آن احتیاج افتاده باشد، درمانده باشند، و اشاره کند به آن رأی که صلاح اهل او در آن باشد. پس هر که چیزی از این خصلت‏های سه‏گانه در او نباشد، احمق است. و امیر المؤمنین علیه السلام می‏فرمود که: در صدر مجلس ننشیند، مگر مردی که این سه خصلت یا یکی از اینها در او باشد. پس هر که چیزی از اینها در او نباشد و در صدر نشیند، احمق است. و حضرت حسن بن علی علیه السلام فرمود: چون حاجت‏های خویش را طلب نمایید، آنها را از اهل آن طلب کنید. به آن حضرت عرض شد: ای فرزند رسول خدا، اهل آنها کیانند؟ فرمود: آنانند که خدا قصه فرموده در کتاب خویش و ایشان را یاد نموده و فرموده: «إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» «۱»». حضرت فرمود که: «ایشان، صاحبان عقل‏هایند». «حضرت علی بن الحسین علیه السلام فرمود که: هم‏نشینی با نیکوکاران، به سوی صلاح می‏خواند، و ادب علما و دانایان را به جا آوردن، باعث زیادتی عقل است. فرمان برداری والیان که عادل باشند، کمال عزت است. و زیاد کردن مال به تجارت یا زکات دادن، کمال جوان مردی است. و راه حق نمودن به آن‏که مشورت کند، ادای حق نعمت پروردگار است. و بازداشتن آزار خویش از مردم، از کمال و آسایش تن در آن است در دنیا و آخرت. ای هشام، به درستی که عاقل، حدیث نمی‏کند با آن کس که می‏ترسد که او را به دروغ نسبت دهد، و سؤال نمی‏کند از کسی که می‏ترسد که او را منع کند، و آنچه را که قدرت بر آن‏ __________________________________________________ (۱). رعد، ۱۹. نداشته باشد وعده ندهد، و آنچه او را به امیدواری آن ملامت و سرزنش کنند امیدوار نباشد، و پیشی نگیرد بر آنچه از فوت آن ترسد به واسطه درماندن از آن».