حدیث حضرت محمد (ص) در کتاب الکافي جلد ۱ کِتَابُ الْحُجَّة بَابُ مَوْلِدِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْه
کتاب الحجة · روایت شده از حضرت محمد صلی الله علیه و آله
سند
عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن عيسي عن البرقي عن احمد بن زيد النيسابوري قال حدثني عمر بن ابراهيم الهاشمي عن عبد الملك بن عمر عن اسيد بن صفوان صاحب رسول الله ص قال :
کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۳۰۷
از اسید بن صفوان، یکی از صحابه رسول خدا (ص)، گوید: چون روزی رسید که امیر المؤمنین (ع) وفات کرد، گریه، شهر را به لرزه درآورد و مردم چون روزی که پیغمبر (ص) وفات کرده بود در هراس افتادند، مردی گریان و شتابان و إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ گویان آمد و میگفت: امروز خلافت نبوت بریده شد تا بر در خانهای که امیر المؤمنین (ع) در آن بود ایستاد و گفت:
ای ابو الحسن، خدایت رحمت کناد، تو در اسلام بر این مردم پیشتر و در ایمان از آنها خالصتر و در یقین کاملتر و از خدا ترسانتر و از همه رنج کشتر و نسبت به رسول خدا (ص) نگهدارتر و نسبت به اصحابش امینتر بودی، در مناقب بر همه برتر و در سوابقِ
نیک از همه ارجمندتر و در پایه از همه بالاتر و نسبت به رسول خدا نزدیکتر و در روش و اخلاق و سیما و کردار از همه به آن حضرت مانندتر و مقامت شریفتر و از همه در نزد او گرامیتر بودی.
خدایت از اسلام و از طرف رسولش و از همه مسلمین پاداش خیر دهد، هر وقت اصحابش ناتوانی کردند، تو توانا بودی و هر گاه زبونی کردند، تو دلیرانه نبرد کردی و چون سستی نمودند، تو قیام کردی و چون اصحابش قصد خلاف کردند، تو به روش رسول خدا (ص) چسبیدی، تو خلیفه بر حق او بودی، بیگفتگو، و هم طراز به رغم منافقان و خشم کافران و بد آمد حسودان و به کوری چشم فاسقان، وقتی در مسلمانی سست شدند تو بودی که برای مسلمانی قیام کردی و وقتی به پت پت افتادند و از سخن در ماندند تو به سخنرانی پرداختی، آنجا که ماندند تو بودی که به نور خدا پیش رفتی و از تو پیروی کردند و رهنمائی شدند.
تو از همه نرمگوتر و در عبادت فرازتری (بلند پروازتر و خوش سخنتر و درستگوتری خ ل) و کمگوتر و درستگوتری، رأیت از همه بزرگوارتر و دلت از همه دلیرتر و یقینت از همه محکمتر و کردارت از همه بهتر و نسبت به امور داناتری.
تو به خدا سرور بزرگ دینی در آغاز و انجام، در آغاز که مردم متفرق شدند و در انجام که سست شدند، وقتی مؤمنین در سرپرستی تو در آمدند برای آنها پدری مهربان بودی و باری را به دوش کشیدی که آنها ناتوان بودند از حمل آن، و حفظ کردی آنچه را از دست دادند و رعایت کردی آنچه را رها کردند و دامن به کمر زدی و اقدام کردی وقتی گرد آمدند (یعنی دل به پیروی تو دادند) و تو فراز گرفتی وقتی آنها بیتاب و درمانده شدند.
تو شکیبا بودی وقتی آنها شتابزدگی کردند و تو بودی که هر خونی را میخواستند گرفتی و به وسیله تو رسیدند به آرمانهائی که نمیپنداشتند، تو بر کفار عذابی کوبنده و چپاولگر بودی و برای مؤمنان پشتیبان و دژ. تو آفریده شدی اندر نعمت خلافت الهیه (اندر گرفتاری خلافت خ ل) و کامیاب شدی از این عطیه الهیه و سوابق آنها را که شرط آن است محرز کردی و فضائل آنها را به در بردی، دلیل تو رخنه اعتراضی نداشت و دلت کج نشد و به بینائیت سست نگردید و به خود ترس راه ندادی و سقوط نکردی (خیانت نورزیدی، سر گران نشدی خ ل) تو چون کوهی بودی که طوفانش نجنباند و تو چنان بودی که (رسول خدا (ص) فرمود: امینتر مردم در یاری من و در آنچه خودداری، و همچنان که فرمود (ص): در تن خود ناتوانی و در کار خدا توانا، در پیش خود فروتنی و در نزد خدا بزرگوار، در روی زمین بزرگی و در نزد مؤمنین والا، کسی را در باره تو عیبجوئی نرسد و بدگوئی از تو از هیچ گوینده نسزد (و کسی را در تو طمعی برای ناحق نیست) با احدی روی دربایستی و ملاحظه نداشتی، ناتوان و زبون نزد تو نیرومند بود و عزیز، تا حقش را بستانی و نیرومند و عزیز نزد تو خوار و ناتوان بود تا حق را از او بستانی (و به صاحبش برسانی)، خویش و بیگانه از نظر عدالت در برابرت یکی بودند، کار تو درستی و راستی و نرمش بود و گفتارت حکم حق و قاطع و دستورات بردباری و دور اندیشی، و رأیت دانش و تصمیم در آنچه کردی، و هر آینه راه حق صاف گشت و دشواری هموار شد و آتش فتنه خاموش گردید، و دین به وسیله تو راست شد، و اسلام به وجودت نیرومند گردید، و امر خدا غالب شد و گر چه کافران را بد آمد، و اسلام و مؤمنان به تو پا بر جا شدند، بسیار بسیار پیش رفتی جانشینان خود را به رنج افکندی، گریه تو را جبران نکند، و مرگت در آسمان پیش آمد بزرگی به حساب است و غمت همه مردم را خُرد کرده فإنا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، به قضای خدا رضا دهم و کار او را به وی باز گذاریم، به خدا هرگز مسلمانان چون توئی را از دست ندهند. تو برای مؤمنان پناه بودی و دژ بودی و کوه بلندی بودی و نسبت به کفار سخت گیر و خشم آفرین بودی، خدا تو را به پیغمبرت برساناد و از اجر سوگواریت ما را محروم مکناد و ما را پس از تو گمراه نسازد و گریست و اصحاب رسول خدا (ص) همه گریستند، سپس او را جستند و نیافتند.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۳۵۰
اسید بن صفوان مصاحب رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گوید: روزی که امیر المؤمنین علیه السلام وفات کرد، گریه شهر را بلرزه در آورد و مردم مانند روز وفات پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله دهشت زده شدند، مردی گریان و شتابان و إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ گویان پیدا شد و میگفت: امروز خلافت نبوت بریده گشت تا بدر خانهای که امیر المؤمنین علیه السلام در آن بود ایستاد و گفت:
خدایت رحمت کند ای ابو الحسن تو در گرویدن باسلام از همه مردم پیشتر و در ایمان بااخلاصتر و از نظر یقین محکمتر و از خدا ترسانتر و از همه مردم، رنجکشتر و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را حافظتر و نسبت باصحابش امینتر بودی. مناقبت از همه برتر و سوابقت از همه شریفتر و درجهات از همه رفیعتر و بپیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از همه نزدیکتر و از نظر روش و اخلاق و طریقه و کردار بآن حضرت شبیهتر و مقامت شریفتر و از همه نزدش گرامیتر بودی.
خدا ترا از جانب اسلام و پیغمبر و مسلمین پاداش خیر دهد، توانا بودی هنگامی که اصحاب پیغمبر ناتوانی کردند، و بمیدان آمدی زمانی که خواری و زبونی از خود نشان دادند و قیام کردی موقعی که سستی ورزیدند. و بروش رسول خدا چسبیدی، آنگاه که اصحابش آهنگ انحراف کردند، خلیفه بر حق او بودی، بیچون و چرا [و بنزاع برنخاستی] و در برابر زبونی منافقان و خشم کافران و بد آمدن حسودان و خواری فاسقان، ناتوانی نشان ندادی. زمانی که همه سست شدند، تو بامر خلافت قیام کردی و چون از سخن گفتن ناتوان شدند، سخن گفتی، و چون توقف کردند، در پرتو نور خدا گام برداشتی، آنگاه از تو پیروی کردند و هدایت یافتند. و تو از همه نرمگوتر و خدا را فرمانبردارتر [عاقبتاندیشتر] و کم سخنتر و درست گویتر و بزرگرأیتر و پردلتر و با یقین بیشتر و کردار نیکوتر و بامور آشناتر بودی.
تو بخدا در ابتدا و انتها رئیس و بزرگ دین بودی: ابتدا زمانی بود که مردم پراکنده شدند (بعد از وفات پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله) و انتها زمانی بود که سست شدند (بعد از قتل عثمان).
برای مؤمنان پدر مهربان بودی زمانی که تحت سرپرستی تو در آمدند، بارهای گرانی را که آنها از کشیدنش ناتوان شدند، بدوش گرفتی و آنچه (را از امور دین) تباه ساختند محافظت نمودی و آنچه (را از احکام و شرایع) رها کردند، رعایت فرمودی و زمانی که زبونی کردند [بگردآوردن دنیا حریص شدند] دامن بکمر زدی. بلندی گرفتی زمانی که بیتابی کردند و صبر نمودی زمانی که شتاب کردند و هر خونی را که میخواستند تو گرفتی (برای مسلمین از کفار خونخواهی کردی) و از برکت تو بخیراتی رسیدند که گمانش را نداشتند، بر کافران عذابی ریزان و رباینده و برای مؤمنان پشتیبان و سنگر بودی، بخدا همراه نعمتهای خلافت [مصیبتهایش] پرواز کردی [آفریده شدی] و بعطایش (یعنی عطای الهی] کامیاب گشتی و سوابقش را احراز کردی و فضائلش را بدست آوردی، شمشیر حجت و دلیلت کند نبود، و دلت منحرف نگشت و بصیرتت ضعیف نشد، هراسان نگشتی و سقوط نکردی.
تو مانند کوه بودی که طوفانش نجنباند و همچنان بودی که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «در رفاقت و دارائی خویش امانت نگهدارترین مردمست» و باز چنان بودی که فرمود: از لحاظ بدن ضعیف و در انجام امر خدا قوی است، نزد خود فروتن و نزد خدا عظمت داشتی. در روی زمین بزرگ و نزد مؤمنین شریف بودی، هیچ کس را در باره تو راه عیبجوئی نبود و هیچ گویندهئی نسبت بتو راه خردهگیری نداشت [و کسی از تو طمع حق پوشی نداشت] و برای هیچ کس نرمی و مجامله نداشتی، هر ناتوان و زبونی نزد تو توانا و عزیز بود تا حقش را برایش بستانی و هر توانای عزیز، نزدت ناتوان و زبون بود تا حق را از او بستانی و در این موضوع، خویش و بیگانه نزدت برابر بود، شأن و شخصیتت حق و راستی و مدارا بود. گفتارت حکمت و ثابت و فرمانت خویشتن داری و دور اندیشی و رأیت دانش و تصمیم بود، نسبت بهر چه کردی.
و هر آینه راه راست روشن گشت و امر مشکل آسان شد و آتشها خاموش گشت، و دین بوسیله تو راست شد و اسلام قوت یافت و امر خدا ظاهر شد، اگر چه کافران دوست نداشتند و اسلام و اهل ایمان از برکت تو پا بر جا شد، و بسیار بسیار پیشی گرفتی و جانشینان خود را برنج بسیار افکندی (زیرا هر چه بکوشند تا از تو پیروی کنند نتوانند) تو بزرگتر از آنی که مصیبتت با گریه جبران شود، مرگ تو در آسمان بزرگ جلوه کرد و مصیبت تو مردم را خرد کرد فإنا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ما بقضاء خدا راضی و نسبت بفرمانش تسلیمیم، بخدا سوگند مسلمین هرگز کسی را مانند تو از دست ندهند، تو برای مؤمنین پناه و سنگر و مانند کوهی پا برجا و بر کافران خشونت و خشم بودی، خدا ترا بپیغمبرش برساند و ما را از اجرت محروم نسازد و بعد از تو گمراه نگرداند، مردم همه خاموش بودند تا سخنش تمام شد، او گریست و اصحاب پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گریستند، سپس هر چه جستند او را نیافتند.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۵۶۷
چند نفر از اصحاب ما روایت کردهاند، از احمد بن محمد بن عیسی، از برقی، از احمد بن زید نیشابوری که گفت: حدیث کرد مرا عمر بن ابراهیم هاشمی، از عبدالملک بن عمر، از اسید بن صفوان- صاحب و مصاحب رسول خدا صلی الله علیه و آله- که گفت: چون روزی شد که روح امیر المؤمنین علیه السلام در آن قبض شد، کوفه از صدای گریه به لرزه در آمد، و مردم مدهوش شدند؛ مانند روزی که روح رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن قبض شد و مردی آمد و میگریست و شتاب میکرد و میگفت: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ. و میگفت: امروز جانشینی به منصب پیغمبری بریده شد، و آمد تا ایستاد بر درِ خانهای که امیر المؤمنین علیه السلام در آن تشریف داشت، پس گفت: ای ابوالحسن، خدا تو را رحمت کند، اسلام تو از همه این قوم پیشتر بود، و ایمانت از ایشان صافیتر، و یقینت از ایشان سختتر، و ترسیدنت از خدا از ایشان بیشتر، و رنجت از ایشان بزرگتر، و محافظتت در باب رسول خدا صلی الله علیه و آله از ایشان زیادتر، و بر اصحاب آن حضرت از همه کس امینتر، و منقبتهای تو از ایشان افزونتر، و سابقههایت از ایشان گرامیتر، و پلّه و پایهات از ایشان بلندتر، و به رسول خدا صلی الله علیه و آله از ایشان نزدیکتر، و شباهتت به آن حضرت در سیرت و خوی و طرز و کردار از ایشان بیشتر، و منزله و جاهت از ایشان شریفتر، و بر او از ایشان عزیزتر بودی.
پس خدا تو را جزای خیر دهد از جانب اسلام و از رسول خویش، و از همه مسلمانان.
توانا بودی در هنگامی که اصحاب آن حضرت ناتوان شدند، و به میدان جهاد رفتی در وقتی که تضرّع و زاری نمودند، و بر پا شدی در وقتی که سستی ورزیدند، و دست از راه رسول خدا صلی الله علیه و آله بر نداشتی در وقتی که اصحاب آن حضرت قصد باطل کردند (یا مانند زنان که کودکان را به آواز خوش به خواب کنند مردم را به نغمه و ترانه به خواب غفلت کردند)، جانشین حقّ آن حضرت بودی بیآنکه با تو منازعه توان کرد، و فروتنی نکردی در باب خاک مالیدن بینی منافقان و خشم کافران و کراهت حاسدان و کینه فاسقان.
پس به امر حق قیام نمودی در وقتی که سست و بیدل شدند، و سخن گفتی در وقتی که لکنت به هم رسانیدند (و کند سخن شدند و مانند خر در گل ماندند) و به نور خدا رفتی در هنگامی که ایستادند بعد از آن تو را پیروی کردند و راه راست یافتند، و آواز تو از همه ایشان پستتر بود، و طاعت (یا پیشی گرفتنت) در خیرات از ایشان بلندتر، و سخنت از ایشان کمتر، و گفتارت از ایشان راستتر و درستتر، و رأیت از ایشان بزرگتر، و دلت از ایشان شجاعتر و دلیرتر، و یقینت از ایشان سختتر، و کارت از ایشان نیکوتر، و به همه امور از ایشان شناساتر بودی.
به خدا سوگند، که پادشاهی بودی از برای دین مانند یعسوب (که پادشاه مگس عسل است و همه مگسان تابع اویند و از او دست بر نمیدارند و در هر جا که میرود میروند). حاصل آنکه در باب دین، چون پادشاه مگسان عسل بودی نسبت به مگسان در اوّل و آخر، امّا اوّل در هنگامی که مردمان پراکنده شدند و امّا آخر در وقتی که سست و بیدل گشتند. از برای مؤمنان، پدر مهربانی بودی در آن هنگام که عیال تو گردیدند. پس بارهای گرانی را که از بر داشتن آنها ضعف داشتند، برداشتی و آنچه را که ضایع کردند محافظت کردی، و آنچه را که فرو گذاشتند رعایت فرمودی، و دامن همّت را بر زدی چون جمع شدند، و بلند شدی در وقتی که به غایت حریص شدند، و صبر کردی در وقتی که شتاب کردند (و بنابر بعضی از نسَخ کافی، در وقتی که جزع کردند یا بر زمین افتادند). و دریافتی حاجتهای آنچه را که طلب کردند (و بنابر بعضی از نسخ، دریافتی کینههای آنچه را که از ایشان طلب میکردند). و به یاری تو، یافتند آنچه را که نمیپنداشتند. بودی بر کافران عذابی ریزان و سبب غارت و تاراج اموال ایشان، و از برای مؤمنان ستون اعتبار و حصار (یا فراوانی نعمت).
پس به خدا سوگند که پرواز نمودی (به سوی ریاض جنّت) به آزارهای ولایت یا امّت،و رستگاری یافتی به عطای آن، و سابقههای آن را ضبط کردی و فضایل آن را با خود بردی، حجّت تیز تو به کندی مبدّل نشد، و دل تو مایل به سوی باطل نگردید، و بینایی تو ضعف به هم نرسانید، و بیدلی در نفس تو راه نیافت و بر رو نیفتادی، و مانند کوه بودی که بادهای تند آن را به جنبش در نتواند آورد.
و بودی چنانچه پیغمبر صلی الله علیه و آله در حقّ تو فرمود. که مردم در صحبت تو و آنچه از دست تو میآید ایمن بودند، و بودی چنانچه فرمود. که ضعیف بودی در بدن خود و قوی در امر خدا، و متواضع در نفس خویش و صاحب عظمت در نزد خدا، و بزرگ در زمین و صاحب جلالت در نزد مؤمنین. کسی را در تو راه عیبی نبود، و گوینده را در تو طعنی نه، و کسی را در تو امیدواری نبود، و کسی را نزد تو میل و جانبداری نه.
ضعیف و ذلیل در نزد تو قوی و عزیز بود، تا آنکه حقّ او را از برایش میگرفتی و قویّ عزیز در نزد تو ضعیف و ذلیل بود، تا آنکه حقّ را از او میگرفتی. و در این باب خویش و بیگانه در نزد تو برابر بودند، شغل تو حقّ و راستی و مدارایی بود و گفتار تو لازم و استوار. و کار تو بردباری و هوشیاری و دید تو دانش و عزیمت. در آنچه کردی و به یاری تو راه راست ظاهر شد و مردم در آن سلوک نمودند و کار دشوار آسان گردید و به واسطه تو آتشهای فتنه فرو نشانیده شد و به همّت تو دین اسلام راست ایستاد و اسلام و مؤمنان به سبب تو قوی شدند. و هر کسی را که در هر خوبی پیشی گرفتی، پیشی گرفتنی دور و در رنج انداختی آنان را که بعد از تواند، رنجی سخت پس تو از آن بزرگتری که گریه تو را تدارک تواند نمود. و بزرگ شد مصیبت تو در آسمان و مصیبت تو مردم را در هم شکست و إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ.
راضی شدیم از خدا و پسندیدیم قضای او را و تسلیم کردیم از برای خدا امر او را.
پس به خدا سوگند که هرگز مصیبتی مانند مصیبت تو به مسلمانان نخواهد رسید. بودی از برای مؤمنان پناه و حصار و سر کوه استوار و بر کافران درشتی و خشم. پس خدا تو را به پیغمبر خود ملحق گرداند و ما را از مزد مصیبت تو محروم نسازد، و بعد از تو ما را گمراه نگرداند. و آن قوم همه خاموش بودند تا آنکه سخنش تمام شد و خود گریست و اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله گریستند. پس او را طلب کردند و نیافتند.