کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۵۳۹
حسن بن فضل بن یزید یمانی گفت: پدرم به خط خود، نامهای نوشت و جوابش رسید و سپس من به خط خود نامهای نوشتم و جوابش رسید، سپس یکی از فقهای هم مذهب ما با خط خود نامهای نوشت و جوابش نرسید، و ما تأمل کردیم و علت بیجواب ماندن نامهاش، این بود که آن مرد به مذهب قرمطیها پیوسته بود.
حسن بن فضل گوید: من از عراق دیدن کردم و به طوس رفتم و تصمیم گرفتم، بیرون نروم مگر این که وضع من کاملًا روشن شود و حوائج من بر آورده گردد، گر چه در آنجا بمانم تا به گدائی بیفتم، گوید: در این میان از ماندن در آنجا دل تنگ شدم و ترسیدم که حج من فوت شود.
گوید: روزی آمدم نزد محمد بن احمد و از او درخواستی کردم و او گفت: برو به مسجد کذائی و در آنجا مردی با تو ملاقات میکند. گوید: من بدان مسجد رفتم و مردی نزد من وارد شد و چون به من رسید، خندید و گفت: غم مخور که امسال به حج میروی و تن درست نزد خاندانت و فرزندانت بر میگردی، گوید:
من آسوده شدم و دلم آرام شد و میگفتم: این مصداق آن است، و الحمد للَّه.
گوید: سپس من به سر من رأی رفتم و یک کیسه سر بسته برای من آمد که در آن چند اشرفی بود و یک جامهای، من غمگین شدم و گفتم با خود که: پاداش من نزد این مردم همین است، نادانی ورزیدم و آن را بر گردانیدم و نامهای نوشتم و آن که نامه را از من گرفت، اشارهای به من نکرد و سخنی در باره آن نگفت، سپس در دنبال آن از این کار به سختی پشیمان شدم و با خود گفتم که: من برای برگردانیدن بر مولای خود کافر شدم و نامهای نوشتم و پوزش خواستم از کار خودم و گناه به گردن گرفتم و از آن آمرزش
خواستم و آن را فرستادم و برخاستم و از پشیمانی، دست به هم مالیدم، من در این کردار بودم و با خود اندیشه میکردم که اگر اشرفیها به من برگشت، کیسه آنها را باز نمیکنم و با آن کاری نمیکنم تا آنها را به پدرم برسانم زیرا او از من بدانها داناتر است تا هر کار میخواهد با آنها بکند، پس برای آن فرستادهای که کیسه اشرفی را برای من آورده بود این نامه آمد:
تو بد کردی که به آن مرد اطلاع ندادی، ما با برخی از دوستان خود این کار را میکنیم و عطیهای جزئی به آنها میدهیم و بسا که خودشان هم در خواست میکنند و منظور از آن تبرک است و به من نامه رسید که تو خطا کردی در برگردانیدن احسان ما، از خدا آمرزش بخواه و خدا تو را میآمرزد و اما اگر نیت و تصمیم تو این است که با آنان کاری نکنی و هزینه راه خود نسازی، ما هم آن را از تو باز گرفتیم و اما جامه را لازم داری برای آنکه در آن محرم شوی. گوید: من در دو مقصود نامه نوشتم و خواستم در سومی هم بنویسم و دست باز گرفتم، از بیم آنکه از آن بدش آید، پاسخ هر دو مقصود به من رسید و شرح همان سومی هم که ننوشته بودم رسید و الحمد للَّه.
گوید: من با جعفر بن ابراهیم نیشابوری در همان نیشابور وعده کرده بودم که با او سوار شوم و هم کجاوه باشیم و چون به بغداد رسیدیم، پشیمان شدم و از او عذر خواستم و رفتم دنبال جستجوی یک هم کجاوه، ابن الوجنا به من برخورد، پس از این که من برای کرایه کردن شتر به او مراجعه کرده بودم و او بد داشت که وارد این کار شود، ولی اکنون به من گفت: من دنبال تو میگشتم، به من دستور رسید (از طرف امام عصر" ع"- از تفسیر مجلسی ره) که او (یعنی حسن بن فضل) با تو صحبت کند و باید به خوشی با او رفتار کنی و برای او هم کجاوه تهیه کنی و برای او شتر کرایه کنی.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۴۶۰
حسن بن فضل بن یزید یمانی گوید: پدرم بخط خود نامهای (بحضرت قائم علیه السلام) نوشت و جواب آمد، سپس من هم بخط خود نامهئی نوشتم و جواب آمد. آنگاه مردی از فقهاء هم مذهب ما نامهئی بخط خودش نوشت و جواب نیامد، چون فکر کردیم علتش این بود که آن مرد قرمطی «۱» شده بود.
حسن بن فضل گوید: من ائمه عراق را زیارت کردم و بطوس رفتم (برای زیارت امام رضا علیه السلام) و تصمیم گرفتم که بیرون نروم، جز اینکه امر (امامت حضرت قائم علیه السلام و پذیرفتن آن حضرت مرا) برایم روشن شود و حوائجم روا گردد، اگر چه آنقدر بمانم که گدائی کنم. در آن میان دلم از ماندن تنگ شد
__________________________________________________
(۱) قرامطه جماعتی بودند که در ظاهر بامامت محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق علیه السلام قائل بودند ولی در باطن عقیده آنها الحاد و ابطال شریعت بود، زیرا بیشتر محرمات را حلال میشمردند و نماز را همان اطاعت امام میدانستند و دادن خمس را بامام، زکاة مینامیدند و روزه را نهان داشتن اسرار و زنا را فاش کردن آن میدانستند و چون یکی از رؤسای آنها در ابتدای کار بخط مقرمط نوشت، ایشان را بقرامطه منسوب ساختند- مرآت ص ۴۳۰-.
و ترسیدم که حج از دستم برود. روزی نزد محمد بن احمد آمدم که از او تقاضای کمک کنم، بمن گفت:
بفلان مسجد برو که مردی بدیدن تو میآید، من آنجا رفتم، مردی نزدم آمد، چون مرا دید بخندید و گفت: غم مخور که امسال حج میگزاری و سالما بسوی همسر و فرزندانت مراجعت خواهی کرد. من خاطر جمع شدم و دلم آرام گرفت و با خود میگفتم این مصداق آن (تصمیم و خواست من) است و الحمد لله.
سپس بسامره آمدم، کیسه پولی که در آن چند دینار بود با جامهئی بمن رسید، اندوهگین شدم و با خود گفتم: پاداش من نزد این مردم (یعنی ائمه) این است؟!! (من دعای آنها را میخواهم و آنها برایم مال دنیا میفرستند و ممکن است مقصودش کمی مبلغ باشد) و نادانی ورزیدم و آن را پس دادم و نامهئی نوشتم، گیرنده نامه در آن باره بمن اشارهئی نکرد و چیزی نگفت، سپس سخت پشیمان شدم و با خود گفتم:
من بسبب رد کردنم بر مولای خود کافر شدم. نامهئی نوشتم و از کار خود پوزش خواستم و بگناه خود اقرار کردم و آمرزش طلبیدم و نامه را فرستادم و خودم ماندم و دست بهم میمالیدم و فکر میکردم و با خود میگفتم:
اگر دینارها بمن برگشت، بندش را باز نمیکنم و تصرفی نمینمایم تا آنها را بپدرم برسانم که هر چه خواهد نسبت بآنها انجام دهد، زیرا او از من داناتر است.
آنگاه نامهئی بفرستادهای که کیسه پول را نزد من آورد رسید که: «بدکاری کردی که بآن مرد اطلاع ندادی که ما گاهی با دوستان خود چنین کاری میکنیم (هدیهئی اندک برای آنها میفرستیم) و گاهی خود آنها بعنوان تبرک چیزی از ما تقاضا میکنند «و بمن نامه رسید که: «خطا کردی که احسان ما را رد کردی، سپس چون از خدا آمرزش خواستی، خدا ترا میآمرزد. ولی چون تصمیم و قصدت اینست که در آنها تصرف نکنی و در راه خرج ننمائی، آن را از تو بازداشتیم، (پولها را دوباره برایت نفرستادیم) اما جامه را ناچاری داشته باشی که لباس احرامت سازی.
و باز راجع به دو موضوع بآن حضرت نامهئی نوشتم و میخواستم موضوع سوم را بنویسم. ولی خودداری کردم، از ترس اینکه مبادا خوشش نیاید، پس جواب آن دو موضوع رسید با تفسیر و توضیح موضوع سومی که در دل گرفته بودم و الحمد لله.
و نیز در نیشابور با جعفر بن ابراهیم نیشابوری توافق کردم که در مسافرت همراه او و هم کجاوه او باشم: چون ببغداد رسیدم، پشیمان شدم و قرار دادم را با او پس گرفتم و در جستجوی همکجاوهئی بر آمدم. نزد ابن وجناء رفتم و از او تقاضا کردم مرکوبی بمن کرایه دهد، دیدم راضی نیست، سپس خودش نزد من آمد و گفت: من دنبال تو میگردم، بمن گفتهاند (از جانب امام عصر علیه السلام) که او (یعنی تو که حسن بن فضلی) همراه تو میشود، با او خوشرفتاری کن و همکجاوه پیدا کن و مرکوب کرایه کن.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۷۷۵
حسن بن فضیل بن زیاد یمانی روایت کرده و گفته است که: پدرم نامهای به خطّ خود نوشت و جواب آن آمد، بعد از آن، من به خطّ خود نوشتم، و جواب آن رسید، و مردی از فقهای اصحاب ما نامهای به خطّ خود نوشت، و جواب آن نرسید. پس ما نظر کردیم، سببش این بود که آن مرد، قرمطی شده بود. «۱»
حسن بن فضل میگوید که: پس به زیارت ائمّه بغداد آمدم، و حال آنکه وارد طوس شده بودم و عزم کردم که از بغداد بیرون نروم، مگر بعد از ظهور امر خویش و بر آمدن حاجتهایی که دارم و آن، عبارت است از: علم به وجود حضرت صاحب الامر- صلوات اللَّه و سلامه علیه- و هر چند که احتیاج به هم رسانم، به اینکه در بغداد بمانم تا آنکه صدقه بگیرم.
حسن گفت: و در میان این امر، سینهام به سبب ماندن در بغداد تنگ میشد، و میترسیدم که حج از من فوت شود. پس روزی به نزد محمد بن احمد آمدم که از او جواب گیرم، به من گفت: برو به فلان مسجد و البته مردی تو را ملاقات خواهد کرد. حسن گفت که: من به سوی آن مسجد رفتم، پس مردی بر من داخل شد و چون به من نظر کرد، خندید و گفت: غمگین مباش؛ زیرا که زود باشد که تو به حج روی در این سال، و به سوی زن و فرزندان خویش
__________________________________________________
(۱). و قرمطی، مفرد قرامطه است و ایشان، طائفهای از شیعهاند که به امامت محمد، پسر اسماعیل پسر امام جعفر صادق علیه السلام قائلاند. و سبب نامیدن ایشان به این نام، آن است که اوّل رؤسای ایشان به طریق قرمطه نوشت. و قرمطه، بر وزن غرغره، حروف و سطور را نزدیک به هم نوشتن است. (مترجم)
صحیح و سالم برگردی. حسن گفت که: من مطمئن شدم و دلم آرام گرفت و میگفتم که: اینک مصداق این است، یعنی: من کسی هستم که وقوع حجّ و رسیدن به زن و فرزند تندرست بر من راست و درست آید، و الحمد للَّه.
و گفت که: بعد از آن وارد سامره شدم، پس کیسهای به سوی من بیرون آمد که دینارها و جامهای در آن بود. من بسیار غمناک شدم و در دل خود گفتم که: مزد من در نزد این گروه، این است؟ و جهل به کار داشتم و آن کسیه را ردّ کردم، و نامهای در این باب نوشتم و آنکه آن را از من گرفت، هیچ به من اشاره نکرد و در باب آن به حرفی تکلّم نکرد (یعنی: به من نگفت که:
این کیسه از حضرت صاحب الامر علیه السلام است و ردّ آن غلط است). بعد از آن پشیمان شدم؛ پشیمانی سختی، و با خود گفتم که: به رد کردن بر آقای خود کافر شدم. و نامهای نوشتم به این مضمون که: از کردار خود عذر میخواهم و به گناه خود اقرار دارم و از این امر ناپسند، استغفار میکنم و از خدا میخواهم که مرا بیامرزد، و آن نامه را فرستادم و برخاستم و وضو ساختم (یا راه میرفتم) و من در این باب با خود فکر میکردم و میگفتم که: اگر آن دینارها به من ردّ شود، بند آن کیسه را نمیگشایم و سرِ آن را باز نمیکنم و در آن کاری نمیکنم، تا آن را به سوی پدرم ببرم؛ زیرا که او از من داناتر است تا آنکه در باب آن به آنچه خواسته باشد عمل کند.
پس فرمانی بیرون آمد به سوی آن فرستاده که کیسه را به نزد من آورده بود که: «بد کردی که آن مرد را اعلام نکردی، که ما بسا بوده که این را با موالیان و دوستان خویش کردهایم، و بسا بوده که ایشان این را از ما خواستهاند که به آن تبرّک جویند».
و توقیعی به سوی من بیرون آمد که: «در ردّ کردن احسان ما خطا کردی، پس در آن هنگام که از خدا طلب آمرزش نمودی، خدا تو را میآمرزد. و امّا هرگاه عزیمت و عقیده تو این باشد که در آن امری را احداث نکنی در راهی که میروی، ما آن را از تو گردانیدیم و امّا جامه، از آن چارهای نیست از برای آنکه در آن احرام ببندی».
حسن گفت که: در باب دو مسأله عریضهای نوشتم و خواستم که در باب مسأله سیم بنویسم و از آن باز ایستادم به جهت ترس آنکه آن را ناخوش داشته باشد. پس جواب دو مسأله و مسئله سیم که آن را پیچیده بودم و از آن سؤال نشده بود، وارد شد، با بیانی روشن، و الحمد للَّه.
و نیز گفت که: با جعفر بن ابراهیم نیشابوری در نیشابور موافقت کردم بر اینکه با او سوار شوم و هم کجاوه باشیم، و چون در بغداد آمدم، پشیمان شدم و رأیم گشت و از او خواهش کردم و قرارداد خویش را بر هم زدیم و رفتم که همتایی را طلب کنم. پس ابن وَجناء مرا ملاقات کرد و گفت که: من در جستجوی توام. بعد از آنکه به نزد او رفته بودم و از او خواهش کرده بودم که مرا به کرایه بگیرد، او را چنان یافتم که ناخوش داشت. حسن میگوید که: ابن وَجنا گفت که: به من گفته شد (یعنی: صاحب الامر به من فرمود که): حسن بن فضل با تو رفیق میشود، پس با او نیکو معاشرت کن و همتایی را از برایش بجو و او را به کرایه بگیر.