الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۱۴۱۶

علي بن ابراهيم بن هاشم عن ابيه عن حماد بن عيسي عن بعض اصحابنا عن العبد الصالح ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۶۰۷ از امام کاظم (ع) فرمود: خمس در پنج چیز است: از غنیمت، و از غوص، و از گنجها که بجویند، و از معادن، و از نمکزارها، و از همه این انواع خمس دریافت شود و برای کسی باشد که خدا تعالی برای او مقرر ساخته، و چهار قسمت دیگر غنیمت میان کسانی که برای آن نبرد کرده‏اند و در کار آن بوده‏اند پخش شود، و خمس شش سهم شود: ۱- سهم خدا ۲- سهم رسول خدا ۳- سهم ذی القربی ۴- سهم یتیمان ۵- سهم مستمندان ۶- سهم ابناء السبیل سهم خدا و سهم رسول خدا (ص) پس از وی از آن اولی الامر است به وراثت پس او را سه سهم باشد، دو سهم ارثی و یک سهم قسمی از طرف خدا، و نیم خمس بالتمام از آن او است و نیم‏ دیگرش از آن خاندان او است، یک سهم از یتیمان آنها و یک سهم از مستمندان آنها و یک سهم برای ابناء السبیل از آنان طبق قرآن و سنت بر آنها تقسیم شود تا اندازه‏ای که در مدت یک سال بی‏نیاز گردند، اگر چیزی از آن فزون آید به امام تعلق دارد، و اگر گنجایش ندارد یا کم آید از هزینه سال آنان، بر امام است از خود بر آنان انفاق کند به اندازه‏ای که بی‏نیاز شوند بدان، و همانا بر او لازم گردیده که هزینه آنها را بدهد برای آنکه هر چه از آنها فزون آید از او است و همانا خداوند که این سهم خمس را خاص خاندان پیغمبر کرده است و به مستمندان و ابناء سبیل مردم دیگر نداده در عوض صدقه‏ها و زکاة مردم است که از سادات دریغ داشته، برای آنکه خدا آنان را به واسطه خویشی با پیغمبر منزه دارد و آنها را خدا ارجمند شمارد از چرک مال مردم، پس نزد خود برای آنها حق مخصوصی مقرر داشته، به اندازه‏ای که آنها را بی‏نیاز کند از این که در معرض خواری و زبونی در آیند و باکی ندارد که خودشان به هم صدقه دهند و اینان که خدا برای آنها خمس مقرر کرده همان خویشان پیغمبرند که خدا آنها را در قرآن یاد کرده و فرموده (۲۱۴ سوره شعراء): «و بیم بده تبار نزدیکان خود را» و آنان فرزندان عبد المطلبند خودشان از مرد و زن، کسی از خانواده‏های قریش و از عرب با آنها نیست، و موالی و وابسته‏هایشان در این خمس با آنها شرکت ندارند، و زکاة مال مردم دیگر برای موالی و وابسته‏های آنان حلال است و آنها با دیگر مردم برابرند، و هر کس مادرش از بنی هاشم است و پدرش از دیگر مردم صدقه بر او حلال است و از خمس حقی ندارد، زیرا خدا تعالی می‏فرماید (۶ سوره احزاب): «آنها را به پدرانشان منسوب دارید» و برای امام است برگزیده مال‏ غنیمت و او را شاید که زبده اموال را بردارد، چون کنیز زیبا، و پاکش خوب، و جامه و متاع چنانی که دوست دارد و می‏خواهد، از آن او است پیش از قسمت غنیمت و پیش از اخراج خمس، و او حق دارد که با مال غنیمت هر خرجی که برای او رخ دهد جبران کند و بدون قسمت آن از آن مصرف نماید، مانند آن که برای تألیف قلوب بدهد یا خرج دیگری که پیش آمد کند، و اگر پس از آن چیزی بماند خمسش را بیرون کند و آن را به اهلش قسمت کند، و آنچه بماند قسمت کند بر کسانی که متصدی جنگ و گرفتن غنیمت شدند، و اگر پس از مصارف لازمه چیزی نماند، چیزی طلب ندارند. زمین به هیچ وجه از آن لشکر فاتح نیست و حقی به آنچه در تصرف آوردند ندارند مگر خصوص آنچه در میدان جنگ باشد، و بیابان‏نشین‏های عرب از غنیمت سهم نبرند گر چه با امام در جبهه نبرد شرکت کنند، زیرا رسول خدا (ص) با اعراب بیابان پیمان بست که آنها را در دیار خود بگذارد و از هجرت معاف دارد به شرط آنکه اگر دشمنی بر رسول خدا (ص) تاخت آورد، رسول خدا (ص) آنها را بسیج کند و به جبهه ببرد تا به سود او بجنگند و از غنیمت هم سهم نبرند، و سنت پیغمبر (ص) در باره آنها و دیگران مجرا است. و زمین‏هائی که به زور قشون اسلام گرفته شده است همه وقف است و به دست کسی واگذار است که آن را آباد کند و زنده نگهدارد و بر سر آن بماند به قرار دادی که والی در حدود توانائی او با وی بندد، از حق نیمه درآمد یا یک سوم یا دو سوم و به هر اندازه که به مصلحت آنان باشد و بدانها زیان نباشد و چون همه هزینه از درآمدش بیرون شود، از درآمد خالص اول زکاة بیرون شود و آن ده یک است از آنچه به آب باران عمل آید (دیم) و یا آب بر آن روان شود و به جریان آب سیر آب گردد و نیم دهم است (۵ ر ۰) از آنچه به وسیله چرخ دولاب و شتران آبکش آبیاری شود و آن را امام می‏ستاند و در مصارف هشتگانه‏ای که خدا مقرر کرده است صرف می‏کند از برای: ۱- فقراء. ۲- مستمندان. ۳- کارمندان خود زکاة. ۴- برای تألیف قلوب. ۵- آزاد کردن بنده‏ها. ۶- پرداخت بدهکاری وام داران. ۷- در راه خدا از هزینه جهاد و پل سازی و دیگر امور خیریه. ۸- برای رفع حاجت مسافران در راه مانده تا به وطن خود رسند. این هشت سهم است که به آنها پخش می‏شود هر کدام در جای خود به اندازه‏ای که تا یک سال بی‏نیاز باشند بی‏تنگی در زندگی و بر خود سخت گرفتن و اگر پس از همه این مصارف چیزی فزون آید به امام (ع) برگردد و اگر کم آمد و به اندازه کفایت نباشد باید امام به اندازه‏ای که آنها را شاید از خود کم بود آن را بپردازد و به هر کس به اندازه نیاز و حاجت او بدهد. و پس از اخراج عشر زکاة، آنچه بماند میان امام و شرکای او که کارگران زمین و مایه و پایه درآمد آنند تقسیم شود و سهم آنان را چنانچه با آنها قرار داده بپردازد و باقی مانده را خود بردارد تا در پس تأمین کارگران زمین روزی یاران او باشد برای حفظ دین خدا و صرف کند در آنچه برای او پیش آمد کند از نظر تقویت اسلام و تقویت دین در راههای جهاد و جز آن از آنچه مصلحت عموم در آنست، خود والی از آن چیزی ندارد، نه کم و نه بیش. و برای امام بعد از خمس، حق در انفال است، انفال: هر زمین بائری است که صاحبانش نابود شده‏اند و هر زمینی که بی‏رنج نبَرد و قشون کشی به دست آمده و خود صاحبانش آن را بر وجه صلح به دست خود امام واگذاردند. و از آن امام است: سر کوهها و ته رودخانه‏ها و نیزارها و هر زمین بائری که صاحب ندارد و از آن او است اموال خاصه پادشاهان کفار که مغلوب اسلام شوند (از اموال منقوله و غیر منقوله- از مجلسی ره-) آنچه در دست ایشان باشد و از مالک معین غصب نکرده باشند، زیرا هر مال عصبی باید به مالکش برگردد، و امام وارث هر کسی است که وارثی ندارد، امام نانده هر کسی است که چاره‏ای ندارد و فرمود: خدا هیچ مالی را وانگذارد مگر آن که آن را قسمت بندی کرده و به هر ذی حقی، حق او را داده از خاصه (یعنی امام و بنی هاشم- از مجلسی ره-) و عامه مردم دیگر و بی‏نوایان و مستمندان و هر قسمی از مردم، پس فرمود: اگر در میان مردم به عدالت رفتار می‏شد، همه بی‏نیاز می‏شدند، سپس فرمود: عدالت از عسل شیرین‏تر است و عدالت نکند مگر کسی که عدالت را خوب بداند (اشاره است به این که نظام مردم در معاش و معاد، درست نشود مگر به وجود امام عادل و عالم به هر آنچه خلق بدان نیاز دارند- از مجلسی ره-). فرمود: شیوه رسول خدا (ص) این بود که صدقات و زکات‏ بیابان‏نشین‏ها را در همان بیابان‏نشین‏ها تقسیم می‏کرد و زکاة شهری‏ها را میان شهری‏ها و مصارف هشتگانه را برابر منظور نمی‏کرد که به هر مصرفی درست یک هشتم را بدهد ولی آن را به حساب هر کدام از مصارف هشتگانه که در دسترس او بود و در برابر او بود تقسیم می‏کرد و مصرف می‏نمود به اندازه‏ای که هزینه یک سال آنها را بس باشد، در این باره، دستور معینی نبود و نه اندازه مضبوط و نامبرده و نه ثبت‏شده‏ای در کتب، همانا به اندازه‏ای که رأی او بود و در مصرفی که حاضر بود صرف می‏کرد تا هر گونه نیازمندی هر قومی را بر آورد و اگر در این میانه، چیزی از حاجت‏مندی محل، فزون می‏شد، آن را بر دیگران عرضه می‏کرد. و انفال، با پیشوا است (که پیغمبر و امام باشد) و هم چنان هر زمینی که در زمان پیغمبر (ص) فتح شده است تا آخر ابد و آنچه به نیروی قشون اسلام فتح شده چه به دعوت حکام جور بوده یا امام عادل، زیرا تعهد پیغمبر (ص) در اولین و آخرین یکی است برای آنکه رسول خدا (ص) فرمود: مسلمانان همه برادرند و خونشان برابر است و تعهد پسترین و کوچکترین آنها در عهده همه است، در مال خمس که به مستحق آن داده شود زکاتی نیست زیرا معاش مردم فقیر و بی‏نوا در اموال مردم مقرر شده طبق سهام هشتگانه و برای فقرای خویشان پیغمبر نیمی از خمس مقرر شده است و آنها را بدان از صدقات مردم و از صدقات پیغمبر و امام بی‏نیاز ساخته، پس نه فقیری از مردم بجا مانده و نه فقیری از خویشان پیغمبر (ص) جز آنکه بی‏نیاز شده و دیگر فقیری وجود ندارد و از این رو بر دارائی پیغمبر و امام زکاتی نیست زیرا فقیر و نیازمندی وجود ندارد ولی بر عهده آنها است مخارج پیش آمدهائی که برای آنها رخ می‏دهد از چند جهت (چون پذیرائی واردین و کم بود نفقه اهل خمس و. و.) و برای آنها است از بابت این وجوه مصارف بودجه‏هائی (چون هدایای و فود و اموال خاصه ملوک- از مجلسی ره- چنانچه مخارجی هم به عهده آنها است. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۴۹۲ موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: خمس از پنج چیز باید داده شود: ۱- غنیمتها، ۲- غواصی (منافع دریا) ۳- گنجها ۴- معادن ۵- نمکزارها (که معدن مخصوصی است) از تمام این انواع دریافت می‏شود و بکسانی که خدای تعالی مقرر فرموده داده می‏شود و چهار پنجم آن (یعنی غنائم) میان جنگجویان متصدیان جنگ تقسیم می‏شود، و خمس میان آنها (که خدا مقرر فرموده) به شش سهم تقسیم می‏شود: ۱- سهم خدا، ۲- سهم پیغمبر، ۳- سهم خویشان پیغمبر، ۴- سهم یتیمان، ۵- سهم تهیدستان، ۶- سهم در راه ماندگان. سهم خدا و سهم پیغمبر پس از وفات پیغمبر از نظر وراثت بوالیان امر (ائمه معصومین) تعلق دارد، پس برای امام سه سهم است: دو سهم از نظر وراثت و یکسهم بهره خود او است از جانب خدا، بنا بر این نصف کامل خمس از اوست (که در این زمان بسهم امام معروفست) و نصف دیگر میان خاندانش تقسیم می‏شود: یک سهم به یتیمان آنها و یکسهم بتهیدستان و یکسهم بدر راه ماندگانشان داده می‏شود که طبق قرآن و سنت پیغمبر میان آنها تقسیم شود، بمقداری که یک سالشان را کفایت کند، اگر از آنها چیزی زیاد آمد، بحاکم میرسد و اگر سهم امام قابل قسمت نبود، یا کمتر از مقدار کفاف آنها بود، بعهده حاکم است که از آنچه در دست دارد ایشان را بی‏نیاز کند، و مخارج آنها از این نظر بعهده حاکم گذاشته شد که مقدار زیادی از آنها باو تعلق دارد. و همانا خدا خمس را مختص آنها قرار داد و به تهیدستان و در راه ماندگان مردم دیگر نداد تا بجای صدقات (زکاة واجب) مردم باشد (که بر سادات حرام گردید) و برای اینکه خدا ایشان را بواسطه قرابتشان با پیغمبر (از گرفتن زکاة) بر کنار کند و از چرک اموال مردم ارجمندشان دارد، لذا مال‏ مخصوصی را از جانب خود برای آنها بمقدار بی‏نیازیشان مقرر فرمود تا در معرض خواری و درویشی قرار نگیرند ولی دادن صدقات بعضی از آنها ببعض دیگر باکی ندارد (زکاة سادات بسادات میرسد). و این اشخاص که خدا خمس را برایشان مقرر فرموده همان خویشان پیغمبرند صلّی اللَّه علیه و آله که خدا از آنها یاد نموده و فرموده: «خویشان نزدیک خود را بیم ده- ۲۱۴ سوره ۲۶-» و ایشان خود فرزندان عبد المطلب هستند از زن و مرد (نه دوستان و وابستگان بآنها) و هیچ کس دیگر از خاندان قریش و احدی دیگر از عرب داخل آنها نیست و وابستگان بفرزندان عبد المطلب (چه آزاد شده آنها باشند و چه هم سوگند با ایشان) در گرفتن خمس داخل در آنها و یا در حکم آنها نیستند و صدقات مردم برای آنها حلال است و آنها با مردم دیگر برابرند. و کسی که مادرش از بنی هاشم و پدرش از سائر قریش (یا سایر مسلمین) باشد، صدقات برای او حلال است و از خمس بهره‏ئی ندارد، زیرا خدای تعالی میفرماید: «آنها را بپدرانشان نسبت دهید ۶ سوره ۳۳-». و برگزیده اموال غنیمت از امامست و حق دارد برگزیده این اموال را برای خود بردارد: مانند کنیز زیبا، مرکوب زیبا، لباس و کالائی که دوست دارد و میخواهد. این اموال پیش از تقسیم و پیش از اخراج خمس از آن او است، و او میتواند این اموال را بمصرف مخارجی که برای او پیش می‏آید مانند بخشیدن به الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ و پیش آمدهای دیگر برساند، اگر پس از آن چیزی باقی ماند، خمسش را خارج کرده میان اهل خمس تقسیم شود و بقیه (۵/ ۴ دیگر) میان مباشرین جنگ تقسیم شود. و اگر پس از تأمین مخارج چیزی نماند، ایشان حقی ندارند. و جنگجویان از زمین و آنچه بر آن غلبه کرده‏اند حقی ندارند، مگر مقداری را که بتصرف لشکر درآمده (و در میدان جنگ بر آن دست یافته‏اند) و بادیه‏نشینان عرب هم سهمی ندارند اگر چه همراه والی (امام یا نایب او) در جنگ شرکت کنند، زیرا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله با آنها قرار داد مصالحه بست که در دیار خود باشند و بمدینه هجرت نکنند، بشرط اینکه اگر دشمن پیغمبر صلّی اللَّه- علیه و آله بر او حمله کرد، آنها را بسیج دهد و همراه او بجنگند و از غنیمت بهره نداشته باشند، و روش پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله در باره آنها و دیگران (اولاد آنها یا بادیه‏نشینان دیگر) جاریست (ولی بعضی از فقها این حکم را مختص بهمان اعراب زمان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله دانسته‏اند). و زمینهائی که بزور اسب و لشکر اسلام بدست آمده، در دست کسانی که آنها را آباد کنند و زنده نگهدارند ثابت و برقرار میماند و طبق قراردادی که حاکم با آنها مصالحه کند: به نصف یا ثلث یا دو ثلث که توانائی داشته باشند و صلاح آنها باشد و بآنها زیان نرسد، بآباد کردن آن قیام میکنند، و چون آنچه را باید خارج کند، خارج کرد (از مخارج کشت و زراعت) ده یک از همه را خارج میکند، اگر زمین از باران و آب جاری مشروب می‏شود و بیست یک خارج میکند اگر زمین با دلو و کشیدن از چاه مشروب می‏شود، و حاکم این (زکاة) را میگیرد و در راهیکه خدا تعیین فرموده به هشت سهم بمصرف میرساند: ۱- فقرا ۲- مستمندان (تهیدست‏تران از فقرا) ۳- کارمندان جمع آوری زکاة ۴- مؤلفة قلوبهم (کفار، برای اینکه دلشان باسلام گرم شود) ۵- آزاد کردن بردگان ۶- بدهکاران ۷- در راه خدا (مانند خرید اسلحه و ساختن پل و راه و مدرسه) ۸- در راه ماندگان (کسانی که در مسافرت بی‏چیز شده‏اند). این هشت سهم باید در محلش بمقداری که یک سال آنها را بدون سختی و تنگی تأمین کند، تقسیم شود اگر چیزی از آن زیاد آمد، بحاکم برمیگردد و اگر کم آمد و آنها را کفایت نکرد، بعهده حاکم است که از آنچه در دست دارد، بمقداری که در خور آنهاست خرجشان را بدهد تا بی‏نیازشان کند. و آنچه از عشر باقی بماند میان حاکم و شرکاء او یعنی کارگران در زمین و کشاورزان تقسیم می‏شود و بهره آنها طبق قرارداد و مصالحه، بآنها پرداخت می‏شود، و ما بقی را در مخارج کسانی که حاکم را بر دین خدا کمک میکنند و در راه مصلحت مخارجی که برای او پیش می‏آید مانند تقویت اسلام و تقویت دین از نظر جهاد و مخارج دیگری که بمصلحت عموم مسلمین است بمصرف میرسانند و خود حاکم از این قسمت هیچ سهمی ندارد. و برای امام غیر از خمس، حق در انفالست. و انفال هر زمین خرابی است که اهلش نابود شده باشند و هر زمینی که اسب و شتر بر آن رانده نشده باشد (با جنگ و غلبه گرفته نشده باشد) بلکه بنوعی با مسلمین سازش کرده و بدون جنگ و با دست خود تسلیم نموده‏اند و نیز سر کوهها و ته رودخانه‏ها و نیزارها (جنگل‏ها) و هر زمین بائر و بی‏صاحب از آن امامست. و زبده اموالی که در دست پادشاهانست (و در جنگ با اسلام مغلوب شده‏اند) اگر از کسی غصب نکرده باشند بامام تعلق دارد، و هر مال غصبی بصاحبش باید برگردد، و نیز امام وارث کسی است که وارث ندارد و مخارج هر کس را که چاره ندارد باید بدهد (یعنی امام باید این درآمدها را در راه درماندگان و هر گونه خرجی که برای اسلام و مسلمین پیش می‏آید و محل ندارد مصرف کند). و باز فرمود: همانا خدا هر نوع از اموال را تقسیم کرده و حق هر مستحق را از خاصه و عامه (امام و سایر مردم) و فقراء و مساکین و اصناف دیگر مردم بآنها داده است، سپس فرمود: اگر در میان مردم عدالت حکمفرما باشد، همه بی‏نیاز شوند و باز فرمود: عدالت از عسل شیرین‏تر است. و عدالت نکند جز کسی که عدالت را خوب بداند (پس برای نظام زندگی مردم، امامی عادل لازم است). و رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله زکاة بادیه‏نشینان را به بادیه‏نشینان میداد و زکاة شهرنشینان را به شهرنشینان، ولی زکاة را میان هشت صنف آنها برابر تقسیم نمیکرد بطوری که بهر دسته ۸/ ۱ برسد، بلکه بمقداری که از آن ۸ طایفه حاضر بودند، باندازه مخارج یک سال هر دسته آنها تقسیم میکرد، در این باره وقت و اندازه معینی یا نامبرده و نوشته‏ئی نیست، بلکه هر گونه خود پیشوا صلاح بداند و بهر کس دسترسی داشته باشد، پرداخت میکند تا احتیاج هر دسته از آنها را برآورد، و اگر چیزی زیاد آمد، بدیگران عرضه میکند. و اما امر انفال با والی (پیغمبر یا امام) است و همچنین هر زمینی که در زمان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فتح شده است برای همیشه، و نیز هر زمینی که برای دعوت باسلام از جانب پیشوایان ظالم یا عادل فتح شده است امرش با والی است، زیرا تعهد و پیمان پیغمبر نسبت به پیشینیان و پسینیان یکسان است، زیرا خود پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرموده است: مسلمانها برادر یک دیگرند، خونشان با هم برابرست، پست‏ترین آنها باید به پیمانشان کوشش کند (بحدیث ۱۰۴۹ رجوع شود). و در مال خمس، زکاتی نیست، زیرا ارزاق و مخارج فقراء مردم (غیر سادات) بر ۸ سهم در اموال مردم مقرر گردیده و کسی از آن‏ها بی‏خرجی گذاشته نشده (پس از خمس حقی ندارند) و خدا برای فقراء خویشان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نصف خمس را مقرر کرد و ایشان را از صدقات مردم و صدقات پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله و والی امر (امام) بی‏نیاز کرد، پس هیچ فقیری از فقراء مردم (غیر سادات) و هیچ فقیری از فقراء خویشان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نباشد، جز اینکه بی‏نیاز گردید، بنا بر این (در میان مسلمین) فقیری وجود ندارد، و از این جهت است که بر مال پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله و امام زکاة نیست، زیرا فقیری محتاج باقی‏ نمانده، بلکه بر عهده آنها تنها همان مخارجی است که پیش می‏آید (و در اول این روایت ذکر شد) و درآمد ایشان هم از آن راههاست (که ذکر شد) در برابر مخارجی که بعهده دارند. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۸۲۹ علی بن ابراهیم بن هاشم، از پدرش، از حمّاد بن عیسی، از بعضی از اصحاب ما، از امام موسی کاظم علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «خمس، از پنج چیز داده می‏شود: از غنیمت‏ها و غوّاصی کردن که به آب فرو روند و مروارید و غیر آن بیرون آورند و از گنج‏ها و مال‏ها که دفن کرده باشند و از معدن‏ها و نمکزار، که خمس از هر یک از این اقسام، گرفته می‏شود و از برای این‏که خدا خمس را از برایش قرار داده، قرار می‏دهند. و چهار خمس آن خمس، تقسیم می‏شود در میان آن‏که بر تحصیل آن جنگ کرده و صاحب آن و خمس تقسیم می‏شود در میان آنان که خدا آن را از برای ایشان قرار داده بر شش حصّه: یک حصّه از برای خداست، و یک حصّه از برای رسول خدا صلی الله علیه و آله، و یک حصّه از برای خداوندان خویشی نسبت به رسول، و یک حصّه از برای یتیمان، و یک حصّه از برای بیچارگان، و یک حصّه از برای رهگذریان. پس حصّه خدا و حصّه رسول خدا از برای صاحبان امر امامت و خلافت است بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله از روی ارث، و سه حصّه از برای اوست: دو حصّه از روی وراثت و یک حصّه که قسمت شده از برای او از جانب خدا. و همه نصف اصل خمس، از برای اوست و نصف باقی‏مانده خمس در میان اهل بیت آن حضرت تقسیم می‏شود. پس یک حصّه از برای یتیمان ایشان است، و یک حصّه از برای بیچارگان ایشان، و یک حصّه از برای‏ رهگذریان ایشان که در میان ایشان به طریقی که در کتاب خدا و سنّت پیغمبر است، تقسیم می‏شود؛ آنچه در عرض سال، به آن بی‏نیاز باشند و احتیاج نداشته باشند، و اگر از ایشان چیزی زیاد باشد، آن زیادتی مال والی امام است و اگر ناتوان باشد (یا از قدر بی‏نیازی ایشان کم آید، بر والی واجب است که از پیش خود، بر ایشان انفاق کند؛ به قدر آنچه به آن بی‏نیاز شوند. و جز این نیست که بر او واجب گردیده که متحمّل اخراجات ایشان شود و به کارگزاری ایشان قیام نماید؛ زیرا که آنچه از ایشان زیاد می‏آید، مال اوست. و جز این نیست که خدا همین خمس را بخصوص از برای ایشان قرار داده نه از برای بیچارگان از سایر مردمان، و رهگذری ایشان، تا آن‏که عوض باشد از برای ایشان از زکات‏های مردمان، به جهت دور کردن از صفت زشت، که خدا ایشان را از آن دور فرموده به جهت خویشی ایشان با رسول خدا صلی الله علیه و آله و نوازشی از جانب خدا که ایشان را از چرک‏های دست مردم دور گردانیده. پس از برای ایشان بخصوص از نزد خود چیزی قرار داده که ایشان را به سبب آن بی‏نیاز گرداند، از آن که ایشان را در موضع خواری و درویشی قرار دهد. و باکی نیست به صدقات بعضی از ایشان بر بعضی. و این گروه که خدا خمس را از برای ایشان قرار داده، خویشان پیغمبراند که خدا ایشان را ذکر فرموده و فرموده است که: «وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» «۱» (یعنی: و بترسان خویشان نزدیک خویش را) و ایشان خود پسران عبدالمطّلب‏اند خواه پسران ایشان باشد و خواه دختر و کسی از اهل خانه‏های قریش و از عرب در ایشان داخل نیست، و هیچ‏یک از موالیان و آزاد شدگان ایشان، در باب این خمس در ایشان داخل نیست، و از ایشان محسوب نمی‏شود و صدقات و زکات مردم از برای موالیان بنی‏هاشم حلال است، و ایشان و سایر مردمان برابرند. و هر که مادرش از بنی‏هاشم و پدرش از سایر قریش غیر از بنی‏هاشم باشد، صدقات مردم از برایش حلال است و از خمس چیزی از برای او نیست؛ زیرا که خدا می‏فرماید: «ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ» «۲» (یعنی: بخوانید و نسبت دهید فرزندان را به سوی پدران ایشان) و مال برگزیده از برای امام است و از برای اوست که برگزیده این مال‏ها را فرا گیرد، چون کنیز خوشگل و اسب خوش‏رفتار و جامه و مایحتاج خانه، به آنچه دوست دارد، یا خواهش آن به هم رساند، و همه اینها برای اوست، پیش از قسمت و پیش از بیرون کردن‏ __________________________________________________ (۱). شعرا، ۲۱۴. (۲). احزاب، ۵. خمس. و او را می‏رسد که به این مال همه رخنه‏های آنچه را که بر او فرود می‏آید، ببندد، مانند عطا کردن فرقه‏ای که دل‏های ایشان را الفت می‏دهد بر دین اسلام و غیر آن، از آنچه بر او وارد می‏شود. پس اگر بعد از آن چیزی باقی بماند، خمس را از آن بیرون می‏کند و در میانه اهل آن قسمت می‏نماید و باقی را بر آن‏که متوجّه آن بوده، قسمت می‏فرماید. و اگر بعد از بستن رخنه‏های وارداتی که بر او وارد شده، چیزی باقی نماند، از برای ایشان هیچ نیست. و چیزی از زمین‏ها از برای آن‏که جنگ کرده، نیست. و نه آنچه بر آن غالب شده باشند، مگر آنچه لشکر بر آن دست یافته و گرداگرد آن را فرو گرفته باشند. و بادیه‏نشینان را از قسمت چیزی نیست. و هر چند که همراه والی جنگ کنند؛ زیرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله با بادیه‏نشینان مصالحه کرد که ایشان را در خانه‏های خویش وا گذارد و از آن مهاجرت نکنند بر این شرط که اگر لشکری انبوه ناگاه بر سر پیغمبر صلی الله علیه و آله آیند و از ایشان طلب یاری کند، اجابت کنند و بیایند تا به استعانت ایشان با دشمنان جنگ کند و ایشان را در غنیمت بهره‏ای نباشد. و سنّت و طریقه آن حضرت در ایشان و در غیر ایشان، جاری است (و مراد از ایشان، چنانچه بعضی گفته‏اند، بادیه‏نشینانی هستند که اظهار اسلام می‏کردند به محض شهادتین و مقاصد اسلام را نمی‏شناختند و به احکام آن عمل نمی‏کردند). تتّمه حدیث: و زمین‏هایی که از روی قهر و غلبه به اسبان و مردان گرفته شده، همه آنها موقوف است و وا گذاشته می‏شود در دست آن‏که آن را آبادان می‏کند و احیا می‏نماید و بر سر آن می‏ایستد و آنچه باید در آن به عمل آورد، می‏آورد، بر آنچه والی با ایشان مصالحه می‏کند، بر اندازه طاقت ایشان از حقّ: از نصف و ثلث و دو ثلث. و بر اندازه آنچه از برای ایشان صلاح باشد و ایشان را زیان نرساند و چون بیرون کند از آن آنچه باید بیرون کند، ابتدا می‏کند پس ده یک از همه را بیرون می‏کند از هر چه آسمان آن را آب داده باشد (که آب باران خورده باشد) یا به آب جاری آب خورده باشد و نصف ده یک (که بیست یک باشد) از آنچه به چرخ آب و شتران آب کش آب خورده باشد، بعد از آن والی آن را می‏گیرد و در جهتی که خدا آن را قرار داده، صرف می‏نماید: بر هشت حصّه از برای فقیران و مسکینان و عاملان بر آن و «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ» «۱» (که تفسیر آن مذکور شد) هشت حصّه که در میانه ایشان در مواضعی که دارند تقسمی می‏شود به قدر آنچه به آن، در عرض‏ __________________________________________________ (۱). توبه، ۶۰. سال بی‏نیاز باشند؛ بی‏تنگی و تنگ‏گیری. پس اگر چیزی از آن زیاد آید، رد می‏شود به سوی والی، و اگر از آن چیزی کم آید و به آن اکتفا نکنند، بر والی واجب است که متحمّل اخراجات ایشان شود، از پیش خود به اندازه وسعت ایشان تا آن‏که بی‏نیاز شوند و بعد از آن، آنچه از ده یک، باقی مانده و از مؤونت اهل استحقاق، زیاد آمده، گرفته می‏شود و در میان والی و شریک‏های او که کارکنان در زمین و برزیگران آنند، قسمت می‏شود و بهره‏های ایشان بنابر آنچه والی با ایشان بر آن مصالحه نموده، به سوی ایشان دفع می‏شود و باقی‏مانده فرا گرفته می‏شود، و بعد از آن روزی یاوران او بر دین خدا خواهد بود و صرف می‏شود در مصلحت آنچه بر او فرود می‏آید از تقویت اسلام و تقویت دین در وجوه جهاد و غیر آن، از آنچه مصلحت عامّه مردمان در آن باشد. و از برای خود والی، کم و بسیار، از آن نیست. و از برای او، بعد از خمس، انفال است. و انفال، هر زمین ویرانی است که اهل آن هلاک شده‏اند و هر زمینی که هیچ اسب و شتری بر آن تاخته نشده باشد، ولیکن مصالحه کرده باشند به نوعی از انواع صلح، و به دست خود داده باشند به طور غیر جنگ. و از برای اوست سرهای همه کوه‏ها و درون وادی‏ها و نیستان‏ها و هر زمین مرده‏ای که آن را مالکی نباشد. و از برای اوست برگزیده‏های پادشاهان حربی و آنها چیزی چند است که ایشان از برای خویش برگزیده‏اند، امّا آنچه در دست ایشان باشد، نه از روی غصب؛ زیرا که همه آنچه غصب باشد، باید که به صاحبش ردّ شود. و امام، وارث کسی است که او را هیچ وارثی نباشد و هر که او را هیچ چاره‏ای نباشد، امام او را عیال خود می‏گرداند». و فرمود که: «خدا چیزی را از انواع مال‏ها وا نگذاشته مگر آن‏که آن را تقسیم نموده، پس هر صاحب حقّی را حقّ خودش عطا فرموده از خاص و عام و فقیران و مسکینان و هر نوعی از انواع مردمان» بعد از آن فرمود که: «اگر در میان مردم به عدالت رفتار می‏شد، هر آینه همه بی‏نیاز بودند». و فرمود که: «عدالت، از عسل شیرین‏تر است و عدالت نمی‏کند، مگر کسی که عدالت را نیکو بداند». و فرمود که: «رسول خدا صلی الله علیه و آله صدقات بادیه‏نشینان را در بادیه‏نشینان و صدقات اهل شهر را در اهل شهر تقسیم می‏فرمود، و در میان ایشان برابر تقسیم نمی‏فرمود که بر هشت قسم مستحقّان تقسیم نماید، تا آن‏که اهل هر حصّه‏ای را هشت یک عطا کند، ولیکن آن را تقیسم می‏فرمود بر اندازه کسانی که در نزد او حاضر بودند از انواع هشت‏گانه و بر اندازه‏ آنچه هر نوعی از ایشان اقامه می‏نمودند و از برای قوت سال هر نوع مظنّه می‏فرمود و در این باب، قدر معیّن و چیز نام برده شده‏ای مانند جو و یا گندم و مرکّب از قدر و جنس نبود. جز این نیست که آن را بر اندازه آنچه صلاح می‏دید و آنچه در نزد او حاضر بود، می‏کرد، تا آن‏که رخنه احتیاج هر قومی از ایشان را می‏بست. و اگر چیزی از آن زیاد می‏آمد، همه آن مال را به سوی غیر فقرای بلد نقل می‏کردند». و انفال- که اختیار آن با والی است- هر زمینی است که در ایّام حیات پیغمبر صلی الله علیه و آله گشوده شده باشد تا آخر روزگار که دنیا تمام شود، و آنچه به دعوت اهل جور و اهل عدل مفتوح شده باشد؛ زیرا که زنهار رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنها که در اوّل بوده‏اند و آنان که در آخر خواهند بود، یک زنهار است؛ زیرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است که: مؤمنان برادرانند و خون‏های ایشان، برابری می‏کند، و آخر ایشان به زنهار ایشان سعی می‏نماید (و در بعضی از نسخ، به جای آخر ایشان، پست‏ترین ایشان است و اوّل، ظاهرتر است در اینجا) و در مال خمس، زکاتی نیست؛ زیرا که فقر مردم روزی ایشان را در اموال مردمان قرار داده بر هشت حصّه. پس کسی از ایشان فقیر باقی نماند و از برای فقیران خویش، رسول علیه السلام نصف خمس قرار داد و به آن نصف ایشان را از صدقات مردم و صدقات پیغمبر صلی الله علیه و آله و ولیّ امر امامت، بی‏نیاز گردانید. پس فقیری از فقیران مردم و فقیری از فقیران خویشان رسول خدا صلی الله علیه و آله باقی نماندند، مگر آن‏که بی‏نیاز گردیدند. پس هیچ فقیری باقی نماند، و از برای همین بر مال پیغمبر صلی الله علیه و آله و والی زکاتی نبود؛ زیرا که فقیر محتاجی نماند، ولیکن بر ایشان چیزی چند از چندین راه به ایشان می‏رسد و از برای ایشان است از آن راه‏ها مانند آنچه بر ایشان است».