الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۳۴۴

محمد بن ابي عبد الله و محمد بن يحيي جميعا رفعاه الي ابي عبد الله ع :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۳۸۷ ۱- امام صادق (ع) فرمود: امیر المؤمنین (ع) برای بار دوم مردم را به جنگ با معاویه تشویق کرد و چون مردم گرد آمدند به سخنرانی برخاست و فرمود: حمد از آن خدای یگانه یکتای بی‏نیاز است، آن تنهائی که به ذات خود بوده و از هیچ خلق را آفریده، به نیروئی که بدان همه چیز عیان شده و او خود از همه چیز جدا است، برای او وصفی نیست که درک بشود و نه حدی که برای آن مثل آورند، هر گونه آرایش در تعبیر برای بیان صفات او نارسا است و هر گونه تغییر ستایش در آنجا پا در هوا است، هر روش اندیشه عمیق از ادراک ملکوتش سرگردان است و هر شرح و بیان جامعی برای نفوذ در مقام دانش او از خود رفته و ناتوان، پرده‏هائی نادیدنی برابر کنه ذات نهان او آویخته است و خردهای تیزهوش و سرکش و باریک بین در پائین‏ترین مراتب حضرت او گمند. مبارک باد آن خدائی که دور بینی همتها به آستان او نرسد و بررسی عمیق هوشها وی را در نیابد، برتر است برتر آنکه دوران‏ قابل شمارشی ندارد، و عمر بلند و وصف ارجمندش محدود نسازد، منزه باد آنکه نه سرآغازش شاید و نه سرانجامش باید و نه دنباله‏اش به نیستی گراید، منزه باد، او چنان است که خود ستوده و ستایش گویان به نمایش کمال حضرتش در نیمه راه بمانند، هر چیز را در آستانه آفرینش آن مرز بندی کرده و از شباهت به خود و شباهت خود به او بر کنار ساخته، در هیچ مخلوقی اندر نشده تا توان گفت: در آن است و از آن دوری نجسته و پیوند نگسسته تا توان گفت: از آن بی‏گمان است و از چیزی خود را معزول نساخته تا توان گفت: در کجا است، و لیکن ذرات منزهش به دانش آن را فرا گرفته و ساختش را متقن نموده و آن را در یاد خود سپرده، آنچه در زیر پرده‏های ناپیدای فضا نهان است در عملش عیان است، پردگیان بسته روی امواج تاریک شب را می‏داند و آنچه در آسمانهای بلند و زمین‏های پست است بر او آشکار است و بر هر کدام نگهبان و پاینده‏ای است و هر کدام بر چیزی فراینده و او است فراگیرنده هر چه خود فراگیر است. یگانه است، یکتا است، بی‏نیازی است که گردش دورانهایش دیگرگون نسازد و ساختمان و آفرینش هیچ هستی به رنجش اندر نکند همانا هر چه را خواهد به محض آنکه فرماید باش می‏باشد، هر چه را آفریده ابتکار کرده، نقشه‏ای از پیش در میان نبوده و رنج و تلاشی تحمل نفرموده، هر که سازنده است مایه‏ای خواهد که از آن بسازد و خدا بی‏مایه همه چیز را ساخته، هر دانائی از نادانی دانش آموخته خدا نه نادان بوده و نه از استادی آموخته، همه چیز را نیافریده به خوبی دانسته و از پدیدش آن دانش تازه‏ای نیندوخته، آن را پیش از پدید آوردنش چنان داند که پس از آفرینش آن، چیزی‏ را پدید نکرده تا سلطنت خود را تایید کند و یا بیم نیستی و کاستی از خود بگرداند یا در برابر حریف ستیزه‏جو و هم چشم فزون طلب و شریک لجباز از آن کمک گیرد، بلکه سراسر جهان آفریده‏هائی پرورده و بندگانی آستان بوسند. منزه باد آنکه آفرینش هر آنچه دست به کار او شده و پرورش هر چه آفریده بر او سنگین نیفتاده و از ناتوانی و سستی آفرینش را به همین که هست خاتمه نداده، دانسته هر چه را آفریده و آفریده آنچه را دانسته، نه آنچه را آفریده بر اثر اندیشه و علم تازه‏ای بوده است و نه نسبت بدان چه نیافریده شبهه و تردیدی داشته، ولی سبب هر دو قضاء نقض ناپذیر و دانش نکته سنج و فرمان استوار او است، به پروردگاری یکتائی گرفته و خود را به یگانگی ویژه ساخته و مجد و ثناء را از آن خود شناخته و به توحید و مجد و نور بخشی تنها مانده. حمد و سپاس تنها او را سزاست و مجد و بزرگواری حضرت او را روا است، برتر است از آنکه پسرانی پذیرد و پاک‏تر و مقدس‏تر از آنکه با زنان بیامیزد، عزیز و والا است از آنکه همسر شریک شود، در آنچه آفریده ضدی ندارد و در آنچه دارد همطرازی برایش نیست و احدی در ملک او شرکت ندارد، یگانه یکتای بی‏نیاز و روزگار برانداز و جای گیر عمر هستی، آنکه همیشه بوده و همیشه باشد یگانه و ازلی، پیش از آغاز روزگار و پس از گذشت امور سراسر جهان، آنکه نه بر افتد و نه تمام شود، بدین روش بستایم پروردگارم را، نیست شایسته پرستشی جز خدا بزرگواری است، وه چه بزرگ، والائی است وه چه والا، عزیزی است وه چه عزیز، و برتر است از آنچه ستمکاران بناحق در باره او گویند بسیار بسیار. (شرح کلینی مؤلف کتاب از این خطبه) این یکی از خطبه‏های مشهور آن حضرت است تا آنجا که نزد عامه رواج یافته، همین خطبه برای هر که علم توحید را جوید کافی است بشرط آنکه در آن بیاندیشد و آنچه در آن است بفهمد، اگر جن و انس- منهای پیغمبر- همزبان گردند نتوانند توحید را چنانچه آن حضرت- پدر و مادرم قربانش- بیان کرده بیان کنند، اگر توضیحات او نبود، مردم نمی‏دانستند چگونه باید راه و روش یگانه‏پرستی را پیمود، نبینی چه فرماید: نه خود از چیزی بوده و نه آنچه باشد از چیزی آفریده با گفتار خود که از چیزی نبوده معنی حدوث و پدیدش را نفی کرده و چون آنچه را خدا پدید آورده است به خلق و اختراع بی‏مایه و نقشه تعبیر کرده گفتار کسانی را رد کرده که گویند همه چیزها از هم پدید آمدند و هم گفته ثنویه را (معتقدین به دو خدا) رد کرده که گمان کردند هر چیزی از مایه‏ای پدید آمده و طبق نقشه‏ای ایجاد شده و با جمله و آنچه را پدید آمده نه از مایه‏ای خلق کرده همه دلیلهای ثنویه و شبهات آنان را ابطال کرده، زیرا محکم‏ترین دلیل ثنویه در حدوث عالم این است که می‏گویند: از این دو حال خارج نیست که: خالق اشیاء را از چیز آفریده یا از ناچیز آفریده، اینکه گویند از چیز آفریده خطا است و گفته آنها که از ناچیز آفریده تناقض و محال است زیرا کلمه من مقتضی این است که چیزی باشد و خلق از او ناشی شود و کلمه لا (یا نا در فارسی) با آن نقیض است، امیر المؤمنین (ع) این موضوع را به شیواترین بیانی ادا کرده که عیبی در آن نیست. فرمود: آنچه بوده است خدا آفریده است نه از مایه‏ای، من را که دلالت بر نشو و وجود مایه سابقی‏ داشته از میان برداشته و وجود سابقه را هم نپنداشته، زیرا هر چیزی که مخلوق است پدید شده است و قبلا نبوده و خدا از مایه‏ای او را نیافریده چنانچه ثنویه گویند که جهان از اصل قدیمی آفریده شده و تدبیر آفرینش میسر نیست مگر با سابقه نقشه‏ای. سپس این جمله او قابل توجه است: برای او وصفی نیست که درک شود، و نه حدی که برایش مثل آورند هر گونه آرایش در تعبیر برای وصف او نارسا است در اینجا همه یاوه‏گوئیهای مشبهه را در باره خدا نفی کرده است، چون که او را تشبیه کنند به شمش طلا و یک قطعه بلور، و غیر از اینها در وصف طول و استقرار بر عرش، و باطل کرده است گفته آنها را که گویند: تا دلها او را بر کیفیت قابل تصوری درک نکنند که هیئتی را تثبیت کند چیزی را نفهمیده و عقیده به صانعی ندارند، امیر المؤمنین (ع) فرماید: او یگانه‏ای است بدون کیفیت و دلها او را بدون تصویر و در خود گنجانیدن می‏شناسند. باز توجه به این جمله از کلام او: آن خدائی که دوربینی همتها به آستان او نرسد و بررسی عمیق هوش بشر او را در نیابد، نه دوران قابل شمارشی دارد و عمر بلند و وصف ارجمندش محدود نسازد. سپس گفتار او: در چیزی اندر نیست تا گویند او در آن است و از چیزی دور نیست تا گویند از آن بر کنار است. آن حضرت با این دو کلمه صفت اعراض و اجسام را از خدا نفی کرده است، زیرا یکی از صفات اجسام این است که از هم دورند و جدا و یک وصف اعراض این است که در اجسام اندرند و تماسی هم با آنها ندارند و دوری اجسام از هم بوسیله بعد مسافت است، سپس فرموده است: ولی به همه چیز از نظر دانش احاطه‏ دارد و آن را متقن ساخته است یعنی او از نظر احاطه علمی و پروریدن در اشیاء هست بدون تماس با آنها. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۸۲ امام صادق (ع) فرمود: امیر المؤمنین (ع) برای مرتبه دوم مردم را بجنگ معاویه برانگیخت چون مردم انجمن گشتند بسخنرانی برخاست و فرمود: ستایش خدای راست که یگانه و یکتا و بی‏نیاز و تنهاست، بود او از چیزی نیست و آفرینشش از چیزی نبوده، تنها با قدرتی آفریده که بسبب آن از همه چیز جدا شده و همه چیز از او جدا گشته است، برای او صفتی که بدان توان رسید نباشد و حدی که برای آن مثل آورند نیست آرایش لغتها از توصیف او ناتوان و ستودنهای گوناگون در آنجا گم گشته و حیران است: راههای عمیق اندیشه نسبت بملکوت او سرگردان و تفاسیر جامع از نفوذ در علمش بریده گشته، پرده‏های ناپیدا نزد کنه پنهانش حایل شده و خردهای تند رو نسبت بمطالب دقیق در نزدیکترین درجاتش گم گشته، پر برکت باد خدائی که دوربینی همتها باو نرسد و زیرکیهای عمیق او را درنیابد، متعالی است آنکه وقت قابل شماره و عمر دراز و صفت محدود ندارد (عمر دراز برای کسی است که دورانش پایان داشته باشد) منزه بادآنچنان خدائی که نه آغازی دارد که از آن شروع شود و نه انجامی که بآن پایان یابد و نه آخری که در آنجا نابود گردد. او منزه است، او چنانست که که خود را، وصف نموده وصف‏کنندگان بستایش او نرسند، همه چیز را هنگام آفرینش محدود ساخت تا از همانندی خودش (که محدود نیست) جدا باشند و او از همانندی آنها جدا باشد در چیزها درون نشده تا بتوان گفت در آنها جا دارد و از آنها دور نگشته تا بتوان گفت او از آنها بیگانه است و از آنها بر کنار نگشته تا توان گفت: در کجاست، ولی خدای سبحان علمش همه چیز را فرا گرفته و صنعش آنها را محکم ساخته و یادش آنها را شماره کرده، پنهانیهای هوای ناپیدا (مانند امواج و برق و قوای ناقل صدا) و پوشیده‏های نهان تاریکی شب و آنچه در آسمانهای بالا و زمینهای پائین است از او نهان نیست، برای هر چیزی از جانب او نگهبان و گماشته‏ایست و چیزی نیست جز اینکه بچیز دیگر احاطه دارد و آنکه بهمه احاطه‏کنندگان احاطه دارد خدای یگانه یکتای بی‏نیازیست که گردش زمان دگرگونش نسازد و ساختن هیچ چیز او را خسته نکند، فقط بآنچه خواهد گوید: باش موجود شود، آنچه را آفریده بدون نمونه قبلی و بدون رنج و تلاش اختراع نموده، هر کسی که چیزی سازد آن را از ماده‏ای سازد و خدا بی‏ماده ساخته است، هر دانشمندی پس از نادانی دانا گشته و خدا نادان نبوده و دانش نیاموخته علمش بهمه چیز پیش از بودن آنها احاطه کرده و از پیدایش آنها علمش افزون نگشته، علم او بآنها پیش از پدید آمدنشان چون علم اوست بآنها پس از پدید آوردنشان، چیزها را نیافریده تا سلطنتش استوار شود یا بیم نابودی و کاهشش برود یا در برابر مخالف ستیزه‏گر و همانند افزون طلب و انباز گردنکش کمک گیرد بلکه همه آفریدگان پروریده و بندگان سربزیرند. منزه باد خدائی که آفرینش آنچه اختراع کرده و سرپرستی آنچه آفریده برنجش نینداخته، از ناتوانی و خستگی نیست که بهمین قدر که آفریده اکتفا کرده (بلکه در آفرینش بیش از این مقدار حکمت و مصلحت ندیده) آنچه را آفریده دانسته و آنچه را بصلاح دانسته آفریده است در اثر اندیشه و علم پیداشده‏ئی نبوده که در آفرینش خطا نکرده، و آنچه را نیافریده بواسطه تردیدش نبوده بلکه آفرینش او قضاء و فرمانیست ناگسستنی و دانشی است محکم و فرمانیست استوار، بربوبیت یگانه گشته و خود را بیگانگی مخصوص گردانیده و بزرگواری و ستایش را از آن خود کرده، بتوحید و بزرگی و نوربخشی یگانه گشته و بستایش یکتا شده و ببزرگواری مخصوص است، از گرفتن فرزندان برتر است و از آمیزش زنان پاکیزه و مقدس است، از همسایگی انبازان عزیز و والاست در آنچه آفریده ضدی ندارد و در آنچه مالک شده همانندی ندارد؟ هیچ کس در ملک او شریک نگشته، یگانه و یکتا و بی‏نیاز است، نابودکننده همیشگی و جای گزین پایان است (هر دراز عمری را خدا نابود کند و خودش همیشه باقیست) آنکه همیشه بوده و همیشه باشد، یگانه است و ازلی پیش از آغاز روزگار بوده و پس از گذشت امور باشد، نابود نگردد، و تمام نشود، بدین گونه پروردگارم را میستایم، شایسته پرستشی جز خدا نیست شگفتا از بزرگی که چه بزرگست و از والائی که چقدر والاست و از عزیزی که چه اندازه عزیز است و از آنچه ستمگران در باره‏اش گویند بلندی بسیار دارد (ثقة الاسلام کلینی ره فرماید) این خطبه از خطبه‏های مشهور آن حضرتست و از زیادی شهرت عامه مردم آن را کوچک شمرده‏اند در صورتی که همین خطبه برای کسی که علم توحید جوید کافی‏ است اگر در آن بیندیشد و آن را بفهمد، زیرا اگر تمام جن و انس جز پیغمبران همزبان شوند که توحید را مانند آنچه آن حضرت- پدر و مادرم فدایش- فرموده بیان کنند نتوانند و اگر بیان آن حضرت علیه السلام نبود مردم نمیدانستند چگونه در راه توحید قدم بردارند، مگر نظر نمیکنی که میفرماید: او از چیزی بود نشده و آنچه بوده از چیزی نیافریده که با گفته «او از چیزی بود نشده» معنی حدوث و پدید شدن خدا را نفی کرده و نمی‏بینی که چگونه بر آنچه خدا پدید آورده صفت آفریدگی و اختراع بدون ماده و نمونه ثابت کرده است تا گفته کسانی را که گویند هر چیزی از چیز دیگر پدید آمده نفی کند و گفتار ثنویه (معتقدین بدو خدا) را که معتقدند خدا چیزی را بی‏ماده نیافریده و بدون نقشه‏گیری ایجاد نکرده باطل کند، آن حضرت با جمله «و آنچه بوده از چیزی نیافریده» تمام ادله و اشکالات ثنویه را رد کرده، زیرا مهمتر دلیلی که ثنویه در حدوث عالم بآن تکیه دارند اینست که میگویند: از این بیرون نیست که خدا چیزها را یا از چیزی آفریده و یا از هیچ، از چیزی آفریدن را که قبول ندارید و باطل دانید و از هیچ آفریدن هم تناقض و محالست زیرا کلمه «من» چیزی را ثابت میکند و کلمه «لا شی‏ء» آن را نفی میکند ولی امیر المؤمنین علیه السلام این کلمه را برساترین و درست‏ترین تعبیر ادا نموده و فرموده است «آنچه بوده از چیزی نیافریده» (و بسیار فرقست بین از هیچ آفریده و از چیزی نیافریده) «من» را که دلالت بر اثبات چیزی میکند برداشته و چیزی را هم نفی کرده، زیرا آنچه را خدا آفریده و پدید آورده از مایه و ماده نیافریده است چنان که ثنویه گویند خدا چیزها را از ماده‏ای قدیم آفریده و تدبیر چیزی بدون نقشه‏گیری ممکن نیست، سپس این جمله‏ آن حضرت علیه السلام را ملاحظه کن که میفرماید «برای او وصفی نیست که توان بدان رسید و حدی که برایش آورند نباشد، آرایش لغتها از توصیفش ناتوان است» با این جمله گفته مشبهه را باطل کرده است که گویند خدا مانند شمش و بلور است و گفته‏های دیگری که درازی قامت و جایگزینی برایش ثابت کنند و نیز آنچه گویند که تا دلها کیفیتی از او درک نکنند و هیئتی ثابت نشود، چیزی تعقل نکنند و صانعی ثابت نشود؟ امیر المؤمنین علیه السلام تشریح فرمود که: او یگانه است بدون کیفیت و دلها باو معرفت دارد بدون تصویر و فرا گرفتن و باز بنگر گفتار آن حضرت را که؛ دور بینی همتها باو نرسد و زیرکیهای عمیق او را در نیابد، متعالیست خدائی که وقت معدود و پایان دراز و وصف محدود ندارد» سپس گفتار آن حضرت که: «در چیزها درون نشده تا گویند در آنها جا دارد و از آنها دور نگشته تا گویند از آنها بر کنار است» که با این جمله دو صفت اعراض و اجسام را از خدا نفی کرده، زیرا صفت اجسام دوری و برکناری از یک دیگر است و صفت اعراض بودن در اجسامست بطور درون شدن بی‏تماس و فاصله گرفتن و دوری از آنها (بطور مقوله وضع یا این) بعد از این فرمود، «ولی علمش بچیزها احاطه دارد و صنعش آنها را محکم ساخته» یعنی بودن او در چیزها بمعنی احاطه علم و تدبیر اوست بدون تماس جسمی‏ محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۲۵ محمد بن ابی عبداللَّه و محمد بن یحیی هر دو روایت کرده‏اند و آن را مرفوع ساخته‏اند به سوی امام جعفر صادق علیه السلام که: «امیر المؤمنین علیه السلام مردم را امر فرمود که مهیای جنگ معاویه شوند در نوبت دوم، و ایشان را در این باب ترغیب و تحریص نمود. پس چون فراهم آمدند، برخاست و خطبه‏ای ادا فرمود و فرمود که: سپاس و ستایش خدایی را سزد که یکی است و یگانه و پناه نیازمندان و متفرّد و تنها است. نه از چیزی بوده و نه از چیزی آفریده و به عرصه وجود آورده. و آنچه را موجود و ثابت فرموده، به قدرت کامله‏ای که به واسطه آن از همه چیز جدا شده و همه چیز از او جدا شده‏اند (که در میانه آن جناب و ایشان به هیچ وجه مناسبتی نیست)، پس او را صفتی نیست که به آن توان رسید و اندازه‏ای ندارد که داستان‏ها از برایش در باب آن بیان توان نمود. سخنان ساخته پرداخته از هر لغت که در باب صفات او گفته می‏شود، به آن نرسیده، کلال «۲» به هم رسانیده‏اند، و گردانیدن صفات به تبدل و تغیر، یا به انواعی که تصور می‏شوند، در اینجا گمراه و سرگردانند، و در ملکوت مصنوعات او، راه‏های افکار و اندیشه‏های عمیقه و خیال‏های دقیقه، سر گشته‏اند، و جوامع تفسیر و بیان که مجمع و جامع آنند، بدون آن‏که در علم او (که عین ذات است)، رسوخ به هم رسانند، و در آن فرو روند، منقطع گردیده‏اند، و پرده‏های غیب نورانی در نزد غیبی که اسرار ربوبیت است، و از همه پوشیده و حایل و مانع شده‏اند، و عقل‏های بلند (که بلندی‏ها را می‏نگرند) و در امور لطیفه و چیزهای دقیقه تسلط دارند، در کم‏تر از کم‏ترین و پست‏تر از پست‏ترین آن حجاب‏ها حیرانند. پس بزرگوار است آن‏که همت‏های دور که به هر چیز دوری رسیده، به او نمی‏رسند و __________________________________________________ (۱). بقره، ۱۲۵. (۲). مانده و رنجور و ناتوان. فطانت‏های فرو رونده در دریای مشکلات، او را نمی‏یابند. و برتر است آن‏که او را هنگامی نیست که به شماره در آید، و مدتی ندارد که به سر آید، و او را نعت و صفتی نباشد که به اندازه معین شود. پاک و منزه است آن‏که اولی ندارد که به آن ابتدا شود، و پایانی ندارد که به پایان رسد، و اخری ندارد که فانی گردد. او را پاک و منزه می‏شمارم از آنچه لایق به او نباشد. و آن جناب چنان است که خویش را وصف نموده و وصف کنندگان به صفت او نمی‏رسند. همه چیز را در آن هنگام که آفرید، جدا جدا آفرید، تا برایشان ظاهر سازد که به او شباهتی ندارند، و آن جناب به ایشان شباهتی ندارد. پس در آنها حلول نکرده تا توان گفت که: آن جناب در آنهاست، و از آنها دور نشده تا توان گفت که: از آنها جداست، و از آنها خالی نیست تا توان گفت که: در کجاست. لیکن خدای سبحانه، علمش به همه اینها احاطه فرموده، و ساختنش آنها را استوار کرده، و منتظم ساخته بر وجهی که سزد و شاید، بر وفق مصلحت و حکمت، و محافظتش آنها را شمرده و ضبط نموده، و غیب‏ها که در هوا پوشیده و پنهان است و آنچه غایت پوشیدگی دارد، و در تاریکی‏های بسیار تاریک می‏باشد، از او دور و پوشیده نیست. و همچنین بر او پوشیده نیست آنچه در آسمان‏های برتر است تا زمین‏های پست‏تر. و از برای هر چیزی از اینها نگاه‏دارنده و نگهبانی قرار داده، و هر چیزی از اینها به چیزی دیگر احاطه دارد، و آن کس که احاطه دارد به آنچه احاطه نموده از اینها، خدایی است که یکی و یگانه و پناه محتاجان است، که گردش روزگار او را متغیر نسازد، و ساختن چیزی که از کتم عدم به عرصه وجود آمده و می‏آید، او را به دشواری و زحمت نیفکند. جز این نیست که به آنچه خواسته، فرموده که: باش، پس بوده و موجود شده و آنچه را آفریده، اختراع فرموده، بدون مثال و صورتی که پیشی گرفته باشد، و بی‏رنج و مشقتی که به او رسیده باشد. و هر سازنده چیزی آن را از چیزی ساخته و خدا آنچه را آفریده از چیزی نساخته. و هر عالمی بعد از جهل، عالم شده و تعلیم گرفته و خدا هرگز جاهل نبوده و از کسی تعلیم نگرفته، و به همه چیز احاطه فرموده از روی علم و دانش پیش از وجود آنها، پس به واسطه آنها بر علمش نیفزوده. (حاصل مراد، آن‏که علم آن جناب، به همه چیز پیش از آن‏که آنها را در وجود آورد، چون علم اوست بعد از آن‏که آنها را موجود ساخته بدون زیاده و نقصان). و این خلائق را که موجود کرده، نه به جهت آن است که پادشاهی و سلطنت خویش را سخت و محکم سازد، یا ترسیده باشد که سلطنتش تمام شود، یا نقصان پذیرد، یا خواسته که به سبب ایشان بر دشمنی که جنگجو باشد، یا همتایی که در باب غلبه معارضه کند، یا شریکی که در بزرگی نزاع داشته باشد، یاری جوید. ولیکن اینها آفریدگانند، پرورش داده‏شدگان و بندگانی‏اند ذلیل و خوار شدگان. پس پاک و منزه است آن‏که بر آن گران نیاید آفریدن آنچه آغاز کرده و نه تدبیر آنچه آفریده. و به آنچه آفریده، اکتفا فرموده (نه از روی عجز و رهگذر سستی؛ چه قادر است که در هر دقیقه، بلکه کم‏تر از صد هزار برابر آنچه آفریده، بلکه بیشتر، بیافریند، ولیکن مصلحت اقتضا نمود که به همین قدر از خلائق اکتفا نماید، چنانچه می‏تواند که از برای هر کسی سه چشم یا بیشتر خلق کند. ولیکن مصلحت مقتضی آن است که عادتاً دو چشم بیشتر نباشد. و آن حضرت به سوی این اشاره فرمود که فرموده). دانست آنچه را آفرید، و آفرید آنچه را دانست، نه به اندیشه در علم حادث. درست دانست آنچه را آفرید، نه به واسطه آن به اینها رسید و نه شبهه‏ای بر او داخل شد در آنچه نیافرید. ولیکن حکمی است درهم بافته و علمی است محکم و استوار، و کاری است در نهایت متانت. متوحد است به پروردگاری که در آن شریک ندارد، و خویش را به یگانگی مخصوص ساخته، و بزرگی و ستایش را از برای خود خالص گردانیده، و متفرد است به یگانگی و بزرگواری و ثنا و مدح. و متوحد است به حمد خلائق، و اظهار بزرگی نموده به آنچه خلائق او را به بزرگواری یاد کنند. و برتر است از فرا گرفتن پسران و پاک و پاکیزه است از ملامست و مجامعت با زنان و عزیزتر و بزرگوارتر است از همسایگی شریکان. پس او را در آنچه آفریده، ضد و دشمنی نیست که با او مخالفت کند و نه در آنچه مالک آن گردیده، همتایی هست که با او برابری کند. و هیچ‏کس در پادشاهی که دارد، شریک آن جناب نیست. یکی است و یگانه و پناه نیازمندان. که همیشه را نیست و نابود می‏گرداند و هلاک می‏کند و آخر را میراث می‏برد. آن‏که همیشه بوده و خواهد بود، در حالتی که یگانه است (که شایبه کثرت و ترکیب در او نیست)، و ازلی است (که آغاز و انجام ندارد). پیش از اول همه روزگار، و بعد از گردش‏های هر کار، چنین بوده و می‏باشد. آن‏که هلاک نمی‏شود و به نهایت نمی‏رسد. به این طریق پروردگار خویش را وصف می‏کنم. پس خدایی نیست مگر خدا، که بزرگی است در غایت بزرگی! و بزرگواری است در نهایت بزرگواری! و عزیزی است در منتهای عزت! و برتر است از آنچه ستم‏کاران می‏گویند؛ برتری بزرگ». و کلینی رضی الله عنه خود فرموده که: این خطبه از خطبه‏های مشهوره آن حضرت علیه السلام است. حتی آن‏که سنیان آن را مبتذل و کم‏قدر ساخته‏اند از بس آن را در کتب خویش ذکر نموده‏اند. همین خطبه کفایت می‏کند از برای هر که علم توحید و خداشناسی را طلب کند، هر گاه در آن تدبر و تأمل نماید و آنچه را که در آن است بفهمد. پس اگر زبان‏های جن و انس که زبان پیغمبری در میان آنها نباشد، بر این جمع شوند که توحید خدا را بیان کنند، به طوری که آن حضرت آورده، و در کلام خویش بیان کرده، بر آن قدرت ندارند و نمی‏توانند. پدر و مادرم فدای او باد. و اگر، نه این بود که آن حضرت توحید را چنین ظاهر ساخته بود، مردم نمی‏دانستند که چگونه راه توحید را سلوک کنند و در آن در آیند. و آیا نظر نمی‏کنید به فرموده آن حضرت که می‏فرماید: «نه از چیزی موجود شده و نه از چیزی آفریده آنچه را که موجود شده». پس به فرموده خویش علیه السلام که نه از چیزی موجود شده، معنی حدوث و تازگی را نفی فرموده. و نمی‏بینید که چگونه واقع ساخته صفت آفرینش و اختراع بدون ماده و صورت را بر آنچه خدا آن را احداث فرموده و از سر نو پدید آورده به جهت رد گفته آن‏که گفته که: همه چیزهای جزئیه غیر متناهیه، حادث شده‏اند، و بعضی از آنها از بعضی به هم رسیده‏اند. و می‏گویند که نوع آن، قدیم است و به جهت باطل کردن گفته ثنویّه که به دو خدا قائل‏اند و آنها از آنند که گمان کرده‏اند که خدا چیزی را احداث نمی‏فرماید، مگر از اصل و ماده، و تدبیر نمی‏کند مگر به اندازه صورت، و برابر کردن با آن. (و بعضی گفته‏اند که: ظاهر این است که مراد از ثنویه، حکمای فلاسفه است، نه ثنویه مشهور؛ زیرا که آنچه را که ذکر نموده، مذهب حکما است از آن‏که هر حادثی مسبوق است به ماده و مدت، و وجه نامیدن ایشان به ثنویّه، برای آن است که ایشان به مؤثریت عقول قائل‏اند، و آنها را صاحب اثر می‏دانند). پس آن حضرت علیه السلام به فرموده خویش که: «نه از چیزی آفرید آنچه را که موجود شده»، همه حجت‏ها و شبهه‏های جماعت ثنویّه را دفع نموده؛ زیرا که بیشتر آنچه ثنویّه در باب رد حدوث عالم، اعتماد بر آن دارند، آن است که می‏گویند: خالی از این نیست که آفریدگار، یا چیزها را از چیزی آفریده، یا از لا شئی (که به معنی هیچ است) آفریده. پس گفته ایشان که خدا چیزها را از چیزی آفریده، خطا است؛ چه آن، تسلسل را لازم دارد، و گفته ایشان که از لا شئی و هیچ آفریده، مناقضه است، که بعضی از این، سخن بعضی را باطل می‏کند، و منع می‏نماید، و قولی است محال و ممتنع؛ زیرا که لفظ چیزی را اثبات می‏کند و لفظ هیچ آن را نفی می‏کند. پس امیر المؤمنین علیه السلام این سخن را به وضعی ادا فرموده که از همه لفظها بلیغ‏تر و صحیح‏تر است؛ زیرا که آن حضرت علیه السلام فرمود که: «نه از چیزی آفریده آنچه را که موجود شده»، پس او را نفی نموده به جهت آن‏که چیزی را اثبات می‏کرد، و همان چیز را نفی می‏نمود؛ زیرا که هر چیزی آفریده شده و حادث گردیده، نه از اصل و ماده که آفریدگار آن را احداث فرموده باشد، چنانچه ثنویه گفته‏اند که خدا از ماده قدیم که پیش بوده، خلق فرموده. پس تدبیری متحقق نمی‏شود، مگر به اندازه مثال و برابری با آن. بعد از آن نظر کنید به فرموده آن حضرت که «او را صفتی نیست که به آن توان رسید، و اندازه‏ای ندارد که داستان‏ها از برایش در آن بیان توان نمود، سخنان ساخته پرداخته از هر لغت که در باب صفات او گفته می‏شود، به آن نرسیده، کلال به هم رسانیده‏اند» که آن حضرت علیه السلام نفی فرموده سخنان ناصواب فرقه مشبّهه را که تشبیه می‏کنند خدا را به شمش طلا و نقره و بلور و غیر آن، از سخنان نادرست ایشان از درازی قامت و راستی و اعتدال، یا نشستن بر عرش، و گفته ایشان را که در هر زمان که دل‏ها نسبت به او بر کیفیتی بسته نشود، و به سوی اثبات هیئتی برنگردد، که نفس او را به کیفیت خاصه تصور کند، چیزی را نمی‏فهمد و صانعی را اثبات نمی‏کند. پس امیر المؤمنین علیه السلام بیان فرمود که: «آن جناب یکی است، بی آن‏که کیفیتی داشته باشد؛ زیرا که دل‏ها او را می‏شناسند، بدون تصویر و احاطه». بعد از آن فرموده: بنگرید بفرموده آن حضرت علیه السلام که «او کسی است که همت‏های دور که به هر چیز دوری رسیده، به او نمی‏رسند و فطانت‏های فرو رونده او را نمی‏یابند، و برتر است آن‏که او را هنگامی نیست که به شماره در آید و مدتی ندارد که به سر آید و نعت و صفتی نه، که به اندازه‏ای معین شود». بعد از آن، به فرموده آن حضرت صلی الله علیه و آله که «در چیزها حلول نکرده، تا توان گفت که آن جناب در آنهاست، و از آنها دور نشده، تا توان گفت که از آنها جداست»، که به این دو سخن و دو فقره، صفت اعراض و اجسام را از آن جناب نفی فرموده؛ زیرا که از جمله صفات اجسام، دوری و جدایی از یکدیگر است، و از جمله صفات اعراض، بودن در اجسام است به واسطه حلول به طریقه‏ای که هیچ‏یک از آنها به هم نمی‏رسند، و با اجسام از یکدیگر جدا نمی‏باشند، با تراخی و دوری مسافت که در میانه فاصله باشد. بعد از آن فرموده است که: «لیکن علم آن جناب به چیزها احاطه فرموده و صنعتش آنها را استوار کرده»، یعنی: آن جناب در هر چیز است به طریقه احاطه و تدبیر، بدون آن‏که یکدیگر را لمس نموده باشند.