الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۳۴۷

محمد بن ابي عبد الله رفعه عن ابي عبد الله ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۳۹۹ امام صادق (ع) فرمود: در این میان که امیر مؤمنان بالای منبر کوفه سخنرانی می‏کرد، مردی به نام ذعلب که در سخنرانی زبانی شیوا داشت و دلی دلیر نزد او بپا خاست و گفت: یا امیر المؤمنین آیا پروردگار خود را دیده‏ای؟ فرمود: وای بر تو ذعلب، من نیستم آنکه خدائی را که ندیدم بپرستم، عرض کرد: یا امیر المؤمنین، چطور او را دیدی؟ فرمود: وای بر تو ذعلب، دیده‏ها با گواه بینش او را ندیده‏اند ولی دلها به حقیقت ایمان و گرایش به او رسیده‏اند. ای ذعلب خود را باش، به راستی پروردگار من بی‏اندازه لطیف است در همه چیز در آید و کسی درکش ننماید و باریک بین و نکته سنج است و با این حال به نرمی ستوده نشود، و بی‏اندازه بزرگ است و به درشتی وصف نشود، و بی‏اندازه سترگ است و به کلانی وصف نشود، و بی‏اندازه والا است و سطبری و غلظت ندارد، پیش از هر چیز است، نتوان گفت چیزی پیش از او است، پس از هر چیز باشد و نتوان گفت دنباله است، همه چیز را خواسته و آفریده نه با توجه به خاطر، همه چیز را خوب درک کند بی‏نیرنگ و وسیله، در همه چیز باشد و نه بدانها آمیخته است و نه از آنها جدا است، آشکار است نه بدان معنی که بشره نماید، تجلی دارد نه به دسترسی دیدن، دور است نه از نظر بعد مسافت، نزدیک است نه از نظر قرب در مجالست، لطیف است نه جسمانی مآب، موجود است نه از سابقه نیستی، فاعل است نه به ناچاری، اندازه گیر است نه بوسیله جنبش، اراده کند نه با توجه خاطر، شنوا است نه با اندام، بینا است نه با ابزار. هیچ جایش در بر نگیرد و هیچ کاهش در خود ندارد و هیچ وصفش مرزبندی نکند، چرت و غفلت او را فرا نگیرد، بود او بر همه اوقات پیشی گرفته است و هستی‏اش از عدم و نیستی جلو است و ازلیت او از آغاز پیشتر است از مشعر آفرینی او دانسته شود که او را مشعری و حواسی نیست و از جوهر آفرینی او دانسته شود که خودش جوهر نیست، ضد آفرینی او دلیل است که ضدی ندارد و قرین‏تراشی او دلیل است که وی را قرینی نیست، روشنی را ضد تاریکی ساخت و خشکی را ضد تری آفرید و درشتی را در برابر نرمی نهاد و سرما را در برابر گرما، ناجورهای آنها را بهم آمیخت و هم آهنگهای آنها را از هم جدا ساخت تا جدا کردن اینها رهنمای جداکننده باشد و آمیختن آنها رهنمای آمیزنده، و این است فرموده خدای تعالی (۴۹ سوره ۵۱): «از هر چیز جفت هم آفریدیم شاید شما یاد آور شوید». پیش و پس را از هم جدا ساخت تا دانسته شود که او را پیش و پسی نیست، غریزه و طبع آفریدگان گواه است که غریزه آفرین آنها را غریزه‏ای نیست، تنظیم وقت برای آنها دلیل است که برنامه گذار وقت آنها را وقتی و زمانی نباشد، موجودات را از یک دیگر در پرده کرده تا دانسته شود که میان خود او و خلقش پرده‏ای نیست، از آنگاه پرورنده بود که پروریده‏ای در میان نبود و شایسته پرستش بود که پرستنده‏ای وجود نداشت و دانا بود که هنوز معلومی تحقق نیافته بود و شنوا بود که هنوز مسموعی در فضا طنین نیانداخته بود. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۸۸ امام صادق (ع) فرمود: در آن میان که امیر المؤمنین (ع) در کوفه بر منبر سخنرانی میفرمود مردیکه نامش ذعلب بود برخاست و او مردی شیوا سخن و قوی القلب بود، پس گفت ای امیر مؤمنان آیا پروردگار ترا دیده‏ئی؟ امام فرمود: وای بر تو ای ذعلب من پروردگاری که ندیده‏ام عبادت نکنم عرضکرد ای امیر مؤمنان، او را چگونه دیده‏ای؟ فرمود: وای بر تو ای ذعلب دیدگان او را بنگاه چشم نبینند بلکه دلها او را با ایمان حقیقی دریابند: وای بر تو ای ذعلب، پروردگار من لطافتش لطیف است بی‏لطافت جسمانی (یعنی لطیف بودن خدا لطف خاصی دارد، او جسمی ندارد تا لطیف باشد) عظمتش عظیمست بدون بزرگی جسمانی، بزرگواریش بزرگست بدون بزرگواری انسانی جلالتش جلیل است بدون غلظت و کلفتی پیش از همه چیز است بدون پیشی چیز دیگر بر او: بعد از همه چیز است (همه چیز نابود شود و او باقی باشد) بدون اینکه او را بعد گویند [بدون اینکه او را بعدی باشد که در آنجا پایان پذیرد] چیزها را که خواسته بدون اندیشه بوده، خوب درک کند بی‏نیرنگ و حیله، در همه چیز است بدون آمیختگی بآنها و نه برکناری از آنها، ظاهر است نه بمعنی بشره نمودن، تجلی دارد و نیازی نیست که در پی دیدنش باشند، دور است بدون بعد مسافت، نزدیکست بدون همجواری، لطیف است بدون لطافت جسمانی، موجود است، نه پس از نیستی فاعلست نه بناچاری (آفرینش و تدبیر تنها باراده و خواست خود اوست)، اندازه‏گیر است بدون جنبش، اراده کند بدون اندیشه، شنواست بدون آلت، بیناست بدون ابزار، اماکنش در خود نگنجانند و اوقاتش در بر نگیرند و اوصافش محدود نکنند خوابهایش فرا نگیرند، بود او بر اوقات پیشی گرفته (او بود و زمان نبود) وجودش بر عدم (پیش از همه چیز است و حادث نیست) و ازلیتش بر آغاز (هر آغازی که برایش تصور شود او پیش از آن‏ بوده) بساختنش مشاعر را دانسته شد که او را مشعری نیست (و مشاعر آلات درک و شعور است مانند فکر و عقل و خیال) و از جوهر ساختنش دانسته شد که او را جوهری نیست، و از ضد آفرینی او دانسته شد که ضد ندارد و قرین ساختنش دلیل بی‏قرینی اوست، روشنی را ضد تاریکی ساخت و خشکی را ضد تری، درشتی را ضد نرمی و سردی را ضد گرمی، ناجورها را هماهنگ ساخت (چون روح و بدن) و هماهنگها را از هم جدا کرد (مانند از هم پاشیدن اجزاء بدن پس از مرگ) تا جدائیشان دلالت کند بر جداکننده و هماهنگیشان دلالت کند بر هماهنگ سازنده [زیرا هر مصنوعی را صانعی باید و هر معلولی را علتی شاید] و همینست معنی گفتار خدای تعالی (۴۹ سوره ۵۱) «از هر چیز دوتای جفت هم آفریدیم شاید متذکر شوید» (که آنها آفریدگاری دارند بی‏جفت و ترکیب خدا) بین پیش و پس جدائی انداخت (یعنی زمان را آفرید) تا دانسته شود او را پیش و پسی نیست (اول و آخر ندارد) و تا آفریدگان بغرائز خود (بطبائع ذاتی خود یا بغرائز نفسانی خود مانند شجاعت و سخاوت) گواهی دهند که غریزه دهنده آنها غریزه ندارد و بموقت بودنشان گزارش بی‏وقتی وقت گذارشان را دهند، میان بعضی از آنها را با بعض دیگر پرده افکند (چنانچه جماد و نبات و حیوان از حقیقت انسان و از حال یک دیگر بی‏خبرند چون همه ظلمتند و جهل) تا دانسته شود میان او و مخلوقی پرده‏ئی نیست (زیرا او صرف نور است و مخلوق تاریکی محض و بین آن دو مانعی جز ذات خود تاریکی نیست) او پروردگار بود آنگاه که پروریده‏ای نبود و شایان پرستش بود زمانی که پرستیده‏ای نبود، دانا بود و هنوز دانسته‏ئی وجود نداشت، شنوا بود گاهی کک آواز قابل شنیدنی موجود نبود. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۳۷ محمد بن ابی عبداللَّه روایت کرده و آن را مرفوع ساخته از امام جعفر صادق علیه السلام که آن حضرت فرمود: «در بین خطبه خواندن امیر المؤمنین علیه السلام بر منبر مسجد کوفه، مردی به‏ سوی او برخاست که او را ذِعْلب می‏گفتند (و ذعلب مردی بود زبان‏آور و صاحب بلاغت در خطبه‏ها و دلیر و قوی دل) عرض کرد که: یا امیر المؤمنین، آیا پروردگار خود را دیده‏ای؟ حضرت فرمود: وای بر تو ای ذِعلب، من هرگز چنان نبوده‏ام که پروردگاری را عبادت کنم که او را ندیده باشم. عرض کرد: یا امیر المؤمنین، او را وصف کن که چگونه دیدی؟ فرمود: وای بر تو ای ذِعلب، چشم‏ها او را ندیده و نمی‏تواند دید به مشاهده دیدن با دیدْها، ولیکن دل‏ها او را به حقایق ایمان، که ارکان آن است، دیده. وای بر تو ای ذعلب، به درستی که پروردگار من، در غایت لطافت است، ولیکن او را به لطافت معروفه وصف نمی‏توان کرد. و در نهایت عظمت و بزرگی است، ولیکن او را به عظمت معهوده شرح نمی‏توان کرد. و کبریایی و بزرگواری و فرمان‏روایی او به منتهی رسیده، ولیکن به بزرگی و پیری متصف نمی‏شود. و جلالتش به اعلا مرتبه رسیده، ولیکن به غلظت و گندکی وصف نمی‏شود. پیش از هر چیزی بوده است، به وضعی که نمی‏توان گفت که چیزی پیش از اوست، و بعد از هر چیزی خواهد بود، به طوری که نمی‏توان گفت که او را بعدی می‏باشد. چیزها را (که موجودات‏اند) خواسته، نه به قصد تازه و آهنگی که دیگران دارند، و همه را درک می‏کند و می‏یابد، نه به تدبیر و کار کردن در آن، چنانچه غیر او چنین می‏کند. در همه چیز است، اما با آنها ممازجت و آمیزش ندارد، و از آنها جدایی نیز ندارد. و ظاهر و هویدا است، نه به تأویل مباشرت که با کسی روبه‏رو شود. و آشکار است، نه به آشکارایی رؤیت که کسی او را ببیند. و دور است، نه به مسافت مکانی و نزدیک است، نه به مدانات (که به واسطه قلّت مسافت به چیزی نزدیک شده باشد، بلکه قرب و بُعد آن جناب از مکوّنات، به اعتبار صفات و ذات است)، و لطیف است، نه به اعتبار تجسم (که جسمی داشته باشد، کوچک و لاغر و نازک، بلکه لطافتش به اعتبار آفریدن اینها است). و موجود است، نه بعد از عدم (که در زمانی نبوده و به هم رسیده باشد، بلکه همیشه بوده)، و کارها می‏کند، نه به اضطرار و ناچاری (بلکه آنچه می‏کند از روی اختیار است، که اگر نخواهد، نمی‏کند) و تقدیر می‏کند، و هر چیزی را اندازه می‏دهد، نه به وساطت حرکت (چنانچه صانعان به حرکت ذهن و بدن محتاج‏اند)، شنوا است، نه به توسط آلت (که گوش داشته باشد)، و بیناست، نه به اعتبار ادات (که چشم داشته باشد) مکان‏ها او را فرا نمی‏توانند گرفت، و زمان‏ها او را در بر نمی‏توانند کشید، و صفات او را محدود نمی‏توانند ساخت، و پینکی‏ها او را فرا نمی‏گیرند. هستی آن جناب بر زمان‏ها پیشی گرفته و در وجودش بر نیستی سبقت یافته، و همیشگی او، از ابتدا و اول، گوی سبقت ربوده. به واسطه قرار داد مشاعر و حواس از برای خلائق، معلوم شد که او را مشعر و حاسّه‏ای نیست، و با ایجاد ماهیات جواهر، شناخته شد که او را جوهری نیست. و به واسطه آن‏که در میان چیزها ضدیت و مخالفت افکنده، مردم دانستند که ضدی ندارد، و به اعتبار مقارنت و مصاحبت و وابستگی که در میانه چیزها قرار داده، فهمیدند که قرین و یاوری ندارد. روشنی را با تاریکی دشمنی داده، و همچنین خشکی را باتری، و درشتی را با نرمی، و سردی را با گرمی، در حالتی که در میانه چیزی چند که با هم دشمنی دارند (چون عناصر اربعه) تألیف داده که به هم ضمّ شده‏اند، و در میانه چیزی چند که به هم نزدیکند، تفریق و جدایی افکنده، (چون تفریق اجزای عناصر و کلیات آنها به جهت ترکیب)، و هر یک از اینها به سبب تفریق و جدایی که دارند، بر آن‏که اینها را از هم جدا ساخته، و به علت تألیف و انضمامی که دارند، بر آن‏که اینها را به هم ضمّ نموده، دلالت دارند، و این است معنی فرموده خدای تعالی: «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» «۱»، یعنی: و از هر چیزی از اصناف و موجودات آفریدیم دو فرد، که هر یکی جفت دیگری است» (از حیثیت شکل؛ مانند مرد و زن و نر و ماده هر چیز، یا به جهت تعارف، چون شب و روز و ماه و آفتاب و پاییز و بهار و زمستان و تابستان، و یا به جهت مخالفت ذاتی، چون روشنی و تاریکی و تر و خشک و زمین نرم و دشت و کوه. و بر این قیاس، آسمان و زمین و بیابان و دریا و جن و انسان و غیر آن، و یا به طریق مخالفت صفاتی، چون پرخاش و بردباری و تندرستی و بیماری و بی نیازی و درویشی و خنده و گریه و شادی و غم، و زندگی و مردگی. حاصل معنی، آن‏که آنچه را آفریدیم، جفت آفریدیم، تا باشد که شما پندپذیر شوید و بدانید که تعدد، از خواص ممکنات است و واجب بالذات، قابل تعدد و کثرت و انقسام نیست و به جهت آن، به خالق راه برید و او را پرستش کنید). و حضرت فرمود که: «پس در میانه پیش و بعد، جدایی انداخته، تا معلوم شود که او را __________________________________________________ (۱). ذاریات، ۴۹ پیش و بعدی نیست، و همه اینها به طبائع خویش و سرشت‏ها و مزاجی که دارند، گواهی می‏دهند که آن‏که این طبیعت‏ها را به ایشان عطا فرموده، خودْ طبیعت و مزاجی ندارد، و به واسطه وقتی که دارند، خبر می‏دهد که آن که وقت را از برای اینها پیدا کرده، خود وقتی ندارد، و پاره‏ای از اینها را بر پاره‏ای پوشانیده و مستور ساخته، تا معلوم شود که در میانه او و آفریدگانش، حجاب و پرده‏ای نیست (چه ندیدنش، به واسطه نقص امکان است که عین ایشان است). و آن جناب، پروردگاری داشت در هنگامی که هیچ مربوبی نبود که قابل تربیت باشد، و معبودیّت داشت، در زمانی که هیچ عبادت کننده‏ای نبود که عبادت کند، و عالم بود در حینی که هیچ معلومی نبود که علم به آن تعلق گیرد، و شنوایی داشت در وقتی که هیچ مسموعی نبود که قابلیت شنیدن داشته باشد».