الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۳۴۸

علي بن محمد عن سهل بن زياد عن شباب الصيرفي و اسمه محمد بن الوليد عن علي بن سيف بن عميره قال حدثني اسماعيل بن قتيبه قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۴۰۳ اسماعیل بن قتیبه گوید: من با عیسی شلقان نزد امام صادق (ع) رفتم و آن حضرت با ما آغاز سخن کرد و فرمود: من در شگفتم از مردمی که سخنهائی به امیر المؤمنین (ع) می‏بندند که هرگز لب بدان نگشوده (یعنی به او نسبت الوهیت بندند و او را بپرستند با اینکه علی (ع) در مقام تنزیه خدا و بندگی خود چنین خطبه‏ای دارد) امیر المؤمنین برای مردم کوفه چنین خطبه خواند: سپاس از آن خدا است که سپاس خود را در نهاد بندگان در اندازد و همگان را بر راه شناسائی پروردگاریش آفریده، بوسیله خلقش به خود رهنمائی کرده و به پدیدش خلقش ازلیت خود را ثابت نموده، آنها را شبیه آفریده تا دلیل باشد که او را شبیهی نیست، آیات خود را گواه نیرویش گرفته و ذاتش از پذیرش اوصاف ممتنع است و رؤیتش از پذیرش دیدن، و احاطه به او از قدرت وهم بر کنار است، بودنش را مدتی نیست و بقایش را نهایتی نه، مشاعر شامل او نشوند و پرده‏ای نیست که او را در پس خود گیرد، پرده میان او و خلقش همان آفرینش آنها است، برای آنکه آنچه را ذات آفریدگان پذیرد مقام حضرت او را نشاید و آنچه در ذات او نباید ممکنات را شاید و باز برای جدائی صانع و مصنوع و حد گذار و حد پذیر و پرورنده و پرورده، او است یگانه نه از نظر شمارش، و آفریننده نه بحساب تحمل جنبش، بینا نه به ابزار دیده، و شنوا است نه بدست آویز وسیله، گواه نه با حضور و تماس، نهان‏ نه بزیر پرده بودن، آشکار و ممتاز نه بحساب وجود مسافت و فاصله مکانی، ازلیتش سد راه جولان افکار است و همیشه پائیدنش دست رد زن به سینه‏های خردهای سرکش و تندرو، کنه و حقیقت او دیده‏های تیزبین را وامانده کرده است و وجودش اوهام تیز پر و چرخنده را از پای در آورده، هر که خدا را وصف کند او را محدود کند و هر که او را محدود کند در شماره‏اش افکند و هر که در رشته شماره‏اش آرد ازلیت او را باطل کرده و هر که گوید: کجا است او را در سوئی شناخته و هر که گوید: بر چیست؟ نسبت به او خلاء فرض کرده، و هر که گوید: در کجا است؟ او را گنجانیده است. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۹۰ ابن قتیبة گوید: من با عیسی شلقان بمحضر امام صادق (ع) رفتیم، حضرت خود آغاز سخن کرد و فرمود: تعجب است از مردمی که بامیر المؤمنین (ع) نسبت میدهند چیزی را که او هرگز بآن لب نگشوده است (میگویند او خداست و قابل پرستش در صورتی که) آن حضرت در کوفه برای مردم خطبه خواند و فرمود ستایش خدای راست که ستایشش را ببندگان خود الهام فرمود و شناسائی ربوبیتش را سرشت ایشان ساخت، بوسیله خلقش بر وجود خود رهنمون گشت و بحادث بودن مخلوقش بر ازلی بودن خود و بمانند بودن آنها بر بیمانندی خود دلالت کرد، آیات خود را گواه قدرتش گرفت، ذاتش از پذیرش صفات امتناع دارد (زیرا تمام صفات کمال عین ذاتش باشد و محالست که صفت زائدی پذیرد) و دیدنش از بینائیها و در خود گنجانیدنش نسبت بخاطرها محالست، بودش را سرآغازی نیست و دوامش را انجامی نباشد، ابزار درک او را فرانگیرد و پرده‏ها او را نپوشاند پرده میان او و مخلوقش همان طرز خلقت آنهاست زیرا آنچه لایق بذات مخلوقست نسبت باو ممتنع است و آنچه نسبت بوی ممتنع است مخلوق را سزاوار است (جهل و عجز و فقر و نابودی نسبت بوی محالست و همه اینها برای مخلوق ضروری و لازمست، این است پرده میان خالق‏ و مخلوق) و نیز بجهت فرق میان سازنده و ساخته شده و میان محدودکننده و محدود شده و میان پروردگار و پروریده، یکتاست نه بمعنی عدد (یک بلکه باین معنی که مرکب نیست و مانند ندارد) آفریننده است نه بمعنی جنبش اعضاء (چنان که هر سازنده‏ئی اعضائش حرکت کند) بیناست بدون أبزار، شنواست بدون آلت، حاضر است بدون تماس جسمی، باطن است نه بزیر پرده، ظاهر است و بر کنار نه بمعنی دوری مسافت، (چنان که کسی که از ما بر کنار است بین ما و او مسافتی است) ازلیتش جلوگیر تاختن افکار است (توسن فکر هر چه بتازد آغازی برایش نیابد) و همیشگیش مانع سرکشیهای خرد، کنه و حقیقت او دیدگان تیزبین را درمانده کرده و وجودش خاطرهای تندرو را از بن کنده، هر که خدا را توصیف کند محدودش کرده و هر که محدودش کند بشماره‏اش آورده و هر که او را بشماره آورد ازلیتش را باطل کرده و هر که گوید: کجاست نهایتی برایش قائل شده (یعنی ذات او را در مکان محدودی منتهی دانسته) و هر که گوید روی چیست جایی را از او خالی دانسته و هر که گوید: در چیست؟ او را گنجانیده است. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۴۳ علی بن محمد، از سهل بن زیاد، از شَباب صیرفی-/ و نامش محمد بن ولید است-/ از علی بن سیف بن عمیره روایت کرده است که گفت: حدیث کرد مرا اسماعیل بن قُتیبه و گفت که: من و عیسی شَلَقان بر امام جعفر صادق علیه السلام داخل شدیم، پس آن حضرت در ابتدا به ما فرمود که: «تعجب دارم از گروهی چند که بر امیر المؤمنین علیه السلام چیزی را ادّعا می‏کنند که آن حضرت هرگز به آن تکلم نفرموده. آن حضرت علیه السلام در مسجد کوفه از برای مردم خطبه خواند و فرمود که: سپاس و ستایش از برای خدا است که ستایش خود را به بندگان خویش الهام فرموده، و در دل ایشان انداخته تا بفهمند، و ایشان را بر فطرت معرفت ربوبیت و شناخت پروردگاری خویش آفریده، که اگر ایشان را گمراه نکنند، و بر آنچه مخلوق شده‏اند واگذارند، هر آینه او را بشناسند، و التزام معرفتش نمایند؛ خدایی که به آفریدن خلائق (یا با آفریدگان خویش)، بر وجود خود رهنمایی نموده، و به حدوث ایشان بر همیشگی و ازلیت خویش دلالت فرموده، و به واسطه شباهت ایشان به یکدیگر، بر آن‏که او را مانند و نظیری نیست، رهبری کرده، و به آیات و علاماتی که قرار داده، ایشان را بر قدرت و توانایی خود گواه گرفته، آن‏که ذات مقدسش از صفات زائده بر آن، امتناع دارد، و دیدنش از چشم‏ها ابا دارد، و احاطه به او، از خیال‏ها سر باز می‏زند؛ چه چشم‏ها او را نمی‏تواند دید، و خیال‏ها به او نمی‏توانند رسید. هستی او را مدتی نیست که تمام شود، و بقای او را غایتی نه که به انجام رسد. مشاعر و حواس او را فرا نگیرد، و پرده‏های جسمانی او را نپوشانند، و پرده میان او و آفریدگانش که‏ مانع دیدن است، آن است که ایشان را آفریده؛ زیرا که آن جناب از آنچه در ذات ایشان ممکن است، امتناع فرموده، و ایشان از آنچه ذات واجب از اتصاف به آن ابا دارد، سرباز نمی‏زنند؛ زیرا که ممکن است در ذات ایشان، صفاتی چند از رنگ و روشنی و چند و چون که در واجب نیست، و نیز به جهت آن‏که صانع و مصنوع و حاد و محدود و رب و مربوب از یکدیگر جدا شوند، آن‏که یکی است بی تأویل عدد و شماره (به این‏که بگویی که خدا واحد است، یعنی یکمین است؛ چه این، دلالت بر این دارد که دومی هست که او یکمین آن است، یا بگویی که:یکی از جنسی است؛ چنانچه می‏گویند که زید، یکی از افراد انسان است، بلکه معنی وحدت آن جناب، این است که: یگانه است در کمالات که عدیل و نظیر ندارد، چنانچه می‏گویند که فلانی، یگانه دوران است، یا واحد المعنی است که انقسام‏پذیر نیست؛ نه در ذهن و نه در خارج و نه در عقل و نه در وهم). و آفریننده است، نه به معنی حرکت (چنانچه خلائق در صنعت اشیا می‏کنند). و بیناست، ولیکن نه به واسطه ادات (که چشم باشد) و شنوا است اما نه به تفریق آلت (که گوش باشد. و مراد از تفریق آن، تفریق هوای متکیف است در سوراخ گوش و دخول آن در مسامات خُلل و فُرجی که دارد. یا مراد، تقسیم قوه سامعه است بر مسموعات که یک مرتبه آن را متوجه شنیدن این و یک بار مهیای شنیدن آن گرداند). و در همه جا حاضر است، نه به طوری که با خلائق یکدیگر را مس کنند، که عضوی را به عضوی رسانند. و از هر چیزی پنهان است، نه به طریق پنهان شدن و دفن کردن چیزها، و ظاهر و هویداست، که از هر چیزی جدا است، اما نه به وضع دوری مسافتی که در میان، فاصله‏ای باشد. ازل و همیشگی‏اش، افکار جولان کار را که در هر جا می‏گردند و سیر می‏کنند، نهی نموده و دوام و همیشه بودنش، عقولی را که به اعلا مدارج کمال می‏نگرند، منع فرموده. کُنه حقیقتش بینایی‏هایی را که در هر چیزی فرو می‏روند و در آن روان و جاری می‏شوند، خسته کرده، و وجودش خیالاتی را که جولان می‏زنند، از ریشه برآورده. پس هر که خدا را وصف کند به کنه، حقیقت او را به اندازه در آورده، و حدی از برایش قرار داده، و هر که او را به اندازه در آورده، او را به شماره در آورده (چه حد و اندازه، کثرت را لازم دارد؛ زیرا که آن مرکب است از جنس و فصل)، و هر که او را به شماره در آورد و جزء از برایش قرار دهد، ازلیت او را باطل گردانیده (چه جزء داشتن با آن منافات دارد). و هر که بگوید که: خدا، در کجا است؟ از برایش غایتی قرار داده (چه هر چه در مکانی باشد، آن را اطراف و غایات و نهایات لازم است) و هر که بگوید که: بر روی چیست؟ بعضی از مکان‏ها را از او خالی ساخته، و او را اختصاص به مکانی داده. و هر که بگوید که: در چه چیز است؟ او را در ضمن چیزی قرار داده و محیط را محاط ساخته».