الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۳۵۰

عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد عن ابيه عن احمد بن النضر و غيره عمن ذكره عن عمرو بن ثابت عن رجل سماه عن ابي اسحاق السبيعي عن الحارث الاعور قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۴۰۷ ابو اسحق سبیعی گوید: حارث اعور گفت: امیر المؤمنین (ع) بعد از عصر یک سخنرانی نمود و خطبه‏ای ایراد کرد که مردم از خوش‏ستائی و یادآوری که در باره خدا و بزرگواری او جل جلاله فرمود، در شگفت شدند. ابو اسحاق گوید: به حارث گفتم: آن خطبه را حفظ نکردی؟ گفت: من آن را نوشتم و از دفتر خود برای ما دیکته کرد که: سپاس از آن خدائی است که نمیرد و عجائب وی تمامی نپذیرد، زیرا هر روز در کار تازه‏ای است از نظر ابتکار تازه‏هائی که نبوده است، آن خدائی که نزاده است تا در عزت او شریکی باشد و زائیده نیست تا بمیرد و ارث گذارد، در چنگ اوهام نیفتد تا او را در یک دور نمای همانندی اندازه گیرند، و دیده‏ها به وی نرسند تا پس از باز گرفتن از وی دگرگونی یابد (یا نقشی از خود در خاطر بیننده گذارد خ ل) آن خدائی که در آغازش نقطه شروعی نیست و در انجامش حد و سوئی نه، آنکه وقتی بر او پیشی ندارد و دورانی بر او مقدم نبود فزونی و کاستی پیرامونش نباشند، و به کجا است، و برای چیست؟ موصوف نگردد و مکانی ندارد. آن خدائی که از امور نهانی درونی دارد و در خردها آشکار است بدان چه در آفرینش او از نشانه‏های تدبیر عیان است، آن خدائی که از پیغمبرانش پرسیدند و او را به حد و داشتن جزء نستودند بلکه به افعالش ستایش کردند و به آیاتش بدو رهنمائی نمودند، خرد اندیشه پیشه‏ها انکارش نتوانند زیرا کسی که آسمانها و زمین با آنچه در آنها است و میان آنها است آفرینش او است و او صانع همه آنها است توانائیش انکار ناپذیر است، آن خدائی که از خلق بدور است و چیزی همانندش نیست، آن خدائی که خلق را برای پرستش خود آفرید و بر طاعت خود توانا کرد بوسیله نیروئی که در آنها نهاد و بواسطه حجج خود عذر آنها را بباد داد و در نتیجه با بیّنه و دلیل هر که هلاک شود هلاک شده و به لطف او هر که نجات یافته ناجی است و از آن خدا است تفضل از آغاز تا بازگشت، سپس خدا (سپاسش باد) با سپاس خویش جهان را گشود و امر دنیا و آخرت را با سپاس خود پایان بخشید و فرمود (۷۵ سوره ۳۹): «میان آنها بدرستی قضاوت شد» و گفته شد: الحمد لله رب العالمین. سپاس از آن خدا است که بی‏کالبد لباس کبریائیش در بر، و بی‏هیکل ردای جلالش در خور است، آنکه به وضع فنا ناپذیری بر عرش استوار است و بی‏فاصله و بی‏تماس بر خلق فرازنده است، سوئی ندارد که بدان رسند و مانندی ندارد که از آنش شناسند، هر که جز او جباری نشان دهد خوار است و هر که در برابرش بزرگی فروشد زبون است، همه چیز برای عظمتش فروتن است و فرمان گذار حکومت و عزت او است، گردش دیده‏ها از دریافتش‏ واماند و اوهام خلائق در آستان وصفش نارسا است، آغاز پیش از هر چیز است و پیش از خودی ندارد، و انجام پس از هر چیز است و پس از وی تحقق نیابد، به نیروی قهرش بر همه چیز چیره است و هر جایی را بی‏نیاز به انتقال و بی‏چشم دیده است، هیچ ساینده‏ای نسایدش و هیچ حسی نیابدش، او است که در آسمانها معبود است و در زمین هم معبود است، او است علی و حکیم، هر که را آفرید نقشه او را درست و محکم کشید، نه نقشه پیشینی بود و نه خستگی در او پدید شد در آفرینش هر چه آفرید، هر چه را خواست آغاز نهاد و هر چه را خواست ایجاد کرد چنانچه می‏خواست او دو مرکز ثقل هستی که جن و انس باشند تا ربوبیتش را بدین وسیله بشناسند و عهده طاعتش به گردن بسپرند همه سپاس شایسته او را به آستانش تقدیم داریم به خاطر همه نعمتهای او و از او رهبری جوئیم برای کارهای درست خود و به او پناه بریم از کردارهای بد خود و از او آمرزش جوئیم به گناهانی که از ما سر زده است و گواهیم که شایسته پرستش جز خدا نیست و بر اینکه محمد (ص) بنده و رسول او است، او را به راستی و درستی به پیغمبری برانگیخته تا دلیل و رهنمای به او باشد، او هم از گمراهی براه آورد و ما را از گرداب نادانی بر گرفت، هر که فرمان خدا و رسولش را برد به کامیابی بزرگی رسد و ثواب شایانی در یابد و هر که نافرمانی خدا و رسولش کند محققا به زیان هویدائی اندر است و عذاب دردناکی را سزاوار است، از دل بکوشید به سوی آنچه از شنوائی و فرمانبری و خیر خواهی مخلصانه و پشتیبانی مؤثر بر شما لازم است، خود را کمک دهید بوسیله پایش در روش درست و راست و دوری از کارهای بد و ناشایست، حق را میان خود داد و ستد کنید و در برابر من با آن‏ همکاری نمائید، دست ستمکار احمق را ببندید و به خوش کرداری دستور دهید و از کار زشت جلوگیری کنید و قدر اهل فضیلت را بشناسید. خدا ما و شما را به راه راست نگهدارد و ما و شما را به تقوی بر جا دارد، از خدا برای خود و شما آمرزش خواهم. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۹۲ حارث اعور گوید روزی بعد از عصر امیر المؤمنین (ع) خطبه‏ای خواند که مردم را از خوشستائی و بزرگداشتش خدای جل جلاله را خوش آمد ابو اسحاق گوید بحارث گفتم آن سخنرانی را حفظ کرده‏ای؟ گفت آن را نوشته‏ام، سپس از نوشته خود برای ما املا کرد که: سپاس از آن خدائی که مرگ ندارد و عجائبش پایان نیابد زیرا او هر روز در کار جداگانه ایست و آن ایجاد چیز تازه‏ایست که سابقه نداشته است، (لعنت خدا بر یهود که گفتند دست خدا بسته است) خدائی که نزائیده تا در عزت شریک داشته باشد و زائیده نشده تا بمیرد وارث گذارد (بحدیث ۲۴۱ رجوع شود) دستخوش اوهام مردم نگردد تا بصورت دور نمائی اندازه‏گیریش نمایند و بینائیها درکش نکند تا پس از بازگرفتن نظر از وی دگرگون شود (باینکه در برابر دیده نباشد) [تا پس از بازگرفتن نظر خیالی بیش نباشد] خدائی که برای اولیتش نهایتی نیست (که از آنجا شروع شود) و برای آخریتش حد و انجامی نیست، (که بآنجا پایان یابد) خدائی که وقتی بر او سبقت‏ نداشته و زمانی از او جلوتر نبوده و دستخوش افزونی و کاهش نگردد و کجا و چرا در باره‏اش گفته نشود مکانی ندارد، خدائی که علمش در باطن امور پنهان نفوذ دارد [حقیقت ذاتش از امور پنهانی پنهانتر است‏] و بسبب نشانه‏های تدبیریکه در خلقش دیده می‏شود در خردها آشکار است، خدائی که او را از پیغمبران پرسیدند ایشان باندازه و جزء توصیفش نکردند بلکه او را بافعالش سودند و بآیاتش نشان دادند، خردهای مردم متفکر توانائی انکارش ندارند، زیرا کسی که آسمانها و زمین و درونیهای آن و فضا و آفرینش او و او صانع آنهاست، قدرتش انکار ناپذیر است، خدائی که از خلق بدور است و از این رو چیزی مانندش نیست، خدائی که مخلوقش را برای پرستش آفرید و بوسیله ابزاری که بایشان داد آنها را بر اطاعتش توانا کرد و بسبب حجتها (که عقل خود مردم و پیمبران و ائمه باشند) عذر را از ایشان برداشت، پس آنکه هلاک شد با وجود حجت هلاک شد و آنکه نجات یافت با منت و لطف خدا بود، از آغاز تا بازگشت تفضل از آن خداست، سپس خدا که ستایش از آن او است ستایش را برای خود آغاز کرد و امر دنیا و مکانت آخر ترا با ستایش خویش پایان داد و (در کتابش) فرمود: میان آنها بدرستی داوری شد و گفته شد: ستایش از آن خدای پروردگار جهانیان است. ستایش خدای را که لباس کبریائی در بر کرده بی‏آنکه مجسم باشد و ردای شکوه پوشیده بی‏آنکه ممثل باشد و بدون نابودی بر عرش مسلط گشته، بر مخلوقش فراز گرفته بدون دوری از ایشان و بدون تماس با ایشان، برای او حدی نیست که به آن حد پایان یابد و مانندی ندارد تا بمانندش شناخته شود، جز او هر که جباری کند خوار است و جز او هر که گردن فرازی نماید خرد و ناچیز است، همه چیز در برابر عظمتش فروتنی کرده و در دربار سلطنت و عزتش رام و زبون گشته، حرکت چشمها از درکش وامانده و اوهام‏ مخلوق از رسیدن بصفتش کوتاه شده، او آغاز است و پیش از همه چیز و پیش از او چیزی نیست و آخر است و بعد از همه چیز و پس از او چیزی نیست با قهر و سلطه خود بر همه چیز غلبه جسته و همه جا را بدون انتقال بسوی آن دیده و حاضر شده، هیچ لامسه‏ئی او را نسوده و هیچ حسی درکش ننموده، اوست که در آسمان معبود است و در زمین معبود و او فرزانه و داناست، از میان آنچه دور نمائی میکرد (قابلیت آفرینش داشت) آنچه را که اراده فرمود بیافریند بدون نقشه و نمونه قبلی محکم و متقن آفرید بی‏آنکه در آفرینش آن خستگی عارضش شود، آنچه را اراده کرد آغاز باشد اول آفرید و آنچه را خواست از دو ثقل هستی که جن و انس باشند چنان که خواست ایجاد کرد تا ربوبیتش بشناسند و اطاعتش در میان آنها جایگزین گردد. او را ببالاترین درجه ستایش بر تمام نعمش میستائیم و برای اصلاح امور خود از او راهنمائی میجوئیم و از کردارهای زشت خود باو پناه میبریم و نسبت بگناهانی که از ما سرزده از او آمرزش میطلبیم و گواهی دهیم که شایان پرستشی جز خدا نیست و محمد بنده و فرستاده اوست، او را بدرستی برانگیخت تا نشانش دهد و بسویش رهنما باشد، خدا ببرکت آن حضرت از گمراهی براهمان آورد و از نادانی نجاتمان بخشید، هر که اطاعت خدا و رسولش کند بکامیابی بزرگی رسد و ثواب نیکی دریابد و هر که نافرمانی خدا و رسولش کند زیان آشکاری برد و سزاوار عذابی دردناک گردد. در انجام وظیفه خود که شنیدن و فرمانبردن و خیرخواهی مخلصانه و حسن مساعدت است جدا بکوشید و با جدا نشدن از راه راست و برکناری از کارهای زشت خود را یاری کنید، حق را میان خود بگردانید و نزد من با آن یک دیگر را کمک دهید، دست ستمگر نادان را ببندید بکار نیک دستور دهید و از کار زشت جلوگیری کنید، اهل فضل را قدرشناسید، خدا ما و شما را براه هدایت‏ نگهدارد و بر جاده تقوی پا برجایمان دارد، برای خود و شما از خدا آمرزش میطلبم. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۴۷ چند نفر از اصحاب ما روایت کرده‏اند از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از احمد بن نَضْر، و غیر او از آن‏که او را ذکر کرده، از عمرو بن ثابت، از مردی که او را نام برده، از ابو اسحاق سبیعی، از حارث اعور که گفت: روزی امیر المؤمنین علیه السلام بعد از نماز عصر خطبه‏ای ادا فرمود و مردم از حُسن وصف کردن آن حضرت و آنچه را که ذکر فرمود از تعظیم خدای- جلّ جلاله- تعجب کردند. ابو اسحاق می‏گوید که: به حارث گفتم: آیا تو آن خطبه را حفظ نکردی؟ گفت: حفظ نکردم، ولیکن آن را نوشته‏ام. پس آن را از روی کتاب و نوشته خویش بر ما خواند و ما نوشتیم که: «حمد از برای خدایی است که نمی‏میرد، و عجایب و غرائبش تمام نمی‏شود و به آخر نمی‏رسد؛ زیرا که آن جناب هر روز و هر زمان، در کاری است؛ از پدید آوردن تازه‏ای که پیش از آن نبوده. آن‏که نزاد کسی را تا آن‏که در عزت شریکی به هم رساند (چه فرزند عزیز عادتاً عزیز است). و کسی او را نزاد تا آن‏که از او میراث برند بعد از مردن او (چه در عادت، آن‏که متولد می‏شود، عاقبت می‏میرد. تا آن‏که شعرا در اشعار خویش این مضمون را بسته‏اند که: بزایید برای مردن. در دیوان منسوب به امیر المؤمنین- صلوات اللَّه و سلامه علیه- شعری مذکور است که ترجمه آن این است که: خدا را فرشته‏ای است که در هر روز آواز می‏دهد که: بزایید از برای مردن و بسازید از برای ویران شدن. و در نهج البلاغه عکس آنچه در اینجا است، مسطور است. به این روش که کسی خدای سبحانه را نزاد تا آن‏که در عزت شریکی داشته باشد، و کسی را نزاد تا آن‏که از او، ارث برده شود و هلاک گردد و این انسب است). و خیال‏ها بر او واقع نمی‏توانند شد، تا آن‏که او را شبحی ایستاده فرض کنند. «۱» و دیده‏ها خدا را درنیابد، تا آن‏که بعد از انتقال آنها از وی، متغیر گردد و منقلب شود از حالتی که در نزد دیدن داشت (و آن محاذات و مقابله است). آن‏که در اولیتش نهایتی نیست (چه عدم، وجود ازلی را پیشی نگرفته) و آخریتش را اندازه و غایتی‏ __________________________________________________ (۱). و شبح، کالبد و تن را گویند. و نیز سیاهی که از دور زند. (مترجم) نیست (چه نیستی به هستی ازلی راهی ندارد). و آن‏که وقتی بر او سبقت نگرفته، و زمانی بر او تقدم نجسته است. و زیاده و نقصان او را بر سبیل تناوب و تبادل فرا نگرفته‏اند (که گاهی این بر او وارد شود و گاهی آن). و او را وصف نمی‏توان کرد که در کجا است؟ و نه به آن‏که چه چیز است؟ و نه به مکانی که جای معینی از برایش قرار دهند. آن‏که باطن امور پوشیده را ادراک نموده، و علمش در آن نفوذ فرموده، تا به امور ظاهره چه رسد (و بعضی گفته‏اند که: احتمال دارد که مراد از آنها، مجردات باشد. به این معنی که آن جناب از مجردات پوشیده و پنهان است تا به مادیات چه رسد). و در عقول، کمال ظهور دارد، به واسطه آنچه در خلقتش دیده می‏شود از علامات تدبیر. آن‏که پیغمبران را از او سؤال کردند، پس او را به حد و بعض وصف نکردند، بلکه او را به کردار نیکی که دارد، وصف فرمودند و به آیات و علامات آن جناب بر او دلالت نمودند. عقل‏های صاحبان اندیشه نمی‏توانند که او را انکار نمایند؛ زیرا که هر که در آسمان‏ها و زمین و آنچه در اینها و آنچه در میانه اینهاست، همه آفرینش اوست، و اوست صانع اینها که همه اینها را آفریده. پس چیزی نیست که دفع نماید قدرت او را. آن‏که از خلق، به وساطت عدم مشابهت دور شده، پس هیچ چیز مانند او نیست، و آن‏که خلق را برای عبادت و بندگی خویش آفریده و ایشان را بر طاعت خود توانایی داده، به سبب آنچه در ایشان قرار داده از شرایط تکلیف، مانند عقل و علم و غیر آن و به جهت‏ها عذر و بهانه ایشان را قطع فرموده، پس از روی حجتی ظاهر هلاک شد، هر که هلاک شد، و به عطای او نجات یافت، آن‏که نجات یافت. و از برای خدا است فضل و احسان در حال ایجاد و اعاده ایشان (بعد از فنا در دنیا و آخرت و بعد از اینها). به درستی که خدا و او راست سپاس و ستایش، کتاب خویش را به حمد خود گشوده (یا به آن مطلقا آغاز نموده)، و امر دنیا و آبله آخرت را (که مراد از آن شدت و مصیبت است) به حمد ذات مقدس خود ختم فرموده و فرموده: «وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» «۱»، یعنی: و حکم کرده شود که خدای تعالی حکم کند میان بندگان خود. به راستی که هر کس را به مقام و منزلی که در خور حال او باشد، از بهشت و دوزخ، فرود آورد و گفته شود (یعنی: مؤمنان می‏گویند که): سپاس از برای خدا است که پروردگار عالمیان است» (بر حکم کردن‏ __________________________________________________ (۱). زمر، ۷۵. او میان ما به حق و فرود آوردن هر یک از ما به منزلی که فراخور حال و درخور اعمال اوست بنا بر بعضی از تفاسیر). بعد از آن حضرت فرمود که: «حمد از برای خدا است که بزرگواری و پادشاهی را در پوشیده، بی آن‏که صاحب تن باشد، و جلال و بزرگی را ردای خویش ساخته، بدون آن‏که مانند چیزی از جسمانیات باشد، و بر عرش مملکت خویش مستولی است، بدون زوالی که به او رو آورد و بر خلائق برتری دارد، اما بی آن‏که ایشان از آن جناب دور باشند، یا آن جناب ایشان را سوده و لمس نموده باشد. و آن جناب را حدی نیست که به آن حدّ و اندازه منتهی شود و به پایان رسد، و او را مانند و نظیری نه، تا به مانند خویش شناخته شود. هر که غیر از خدا جبروت را به خود بست، خوار و بی مقدار گردید، و هر که غیر از آن جناب اظهار بزرگی نمود، کوچک شد. همه چیز به جهت عظمت آن جناب فروتنی نمودند، و از برای سلطنتش و عزتش، طریقه انقیاد پیمودند. چشم‏هایی که به کرانه می‏نگرند، از دریافتش کلال «۱» به هم رسانیده، و خیالات خلائق به صفتش نرسیده، ایستاده‏اند. آن‏که اول و پیش از هر چیزی است و او را پیشی نیست، و آخر است بعد از هر چیزی، و او را بعدی نیست (که قبل و بعد عارض ذات مقدسش نمی‏شود). و بر همه چیز غالب است، به واسطه غلبه و قهری که بر وجود و فنای آنها دارد. و همه مکان‏ها را مشاهده می‏کند، و در آنها حضور دارد، بی آن‏که به سوی آنها منتقل شود. هیچ صاحب لمسی او را لمس نکند، و هیچ حاسه‏ای او را در نیابد «وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ» «۲»؛ «اوست آن‏که در آسمان خدا است و در زمین خدا است، و اوست راست‏کار و درست‏کردار در تدبیر امر خلائق، و دانا به مصالح ایشان» محکم ساخته آنچه را که خواسته نسبت به خلق خویش از همه اشخاص و صور که غیر یکدیگرند، ولیکن نه به واسطه مثالی که پیشی گرفته شده باشد به سوی آن (و بعضی گفته‏اند که مراد از مثال، صورت علمیه است، یعنی: خلق فرمود آنچه را که اراده نموده)، نه به صورت علمیه زائده که به سوی مراد، پیشی گرفته باشد (چه علم آن جناب انفعالی نیست و ماندگی و ملالی بر او داخل نشد. و در آفریدن آنچه آفریده در نزد خویش، و مراد، مانند عرش و کرسی است، تا به غیر اینها چه رسد. و احتمال دارد که مراد، __________________________________________________ (۱). ناتوانی و رنجوری. (۲). زخرف، ۸۴. جمیع آفریدگان باشد و آخر کلام به جهت سجع زیاد شده باشد). ابتدا فرمود به آنچه ابتدای به آن را اراده نمود، و موجود ساخت آنچه ایجاد آن را خواست. آنچه خواست بر وفق اراده کامله و حکمت بالغه از دو گروه سنگین عظیم القدر که جن و انس‏اند، تا آن‏که به سبب این آفرینش پروردگاری او را بشناسند، و فرمان‏برداری او در ایشان جای گیرد. ستایش می‏کنیم آن جناب را به همه ستایش‏ها که یکی از آن بیرون نباشد بر تمام نعمت‏های او (به وضعی که فردی از آن یاد نرود)، و از او طلب و خواهش می‏نماییم که ما را به راه‏های راست که به امور مطلوبه ما (که مراد از آن، مصادف با احکام و اخلاق است)، می‏رساند، هدایت فرماید، و از بدی‏های اعمال خود به او پناه می‏بریم، و به جهت گناهانی که از ما پیش از این سر زده، آرزوی طلب آمرزش می‏نماییم، و توبه می‏کنیم. و گواهی می‏دهیم که خدایی نیست، مگر خدای تعالی که تنهاست، و آن‏که محمد، بنده و رسول اوست، که او را به حق و راستی پیغمبری فرستاده تا بر او دلالت نماید، و همه را به سوی او هدایت فرماید. پس به وساطت آن حضرت ما را از ضلالت هدایت فرموده، از گمراهی به راه رسانید، و به سبب او ما را از جهالت و نادانی خلاصی داد و رهانید. و هر که خدا و رسول او را فرمان‏برداری کند، رستگاری یافته؛ رستگاری بزرگ و به ثواب عظیمی رسیده. و هر که خدا و رسول او را نافرمانی نماید، زیان کرده؛ زیانی هویدا و سزاوار عذابی دردناک، یا درد آورنده شده. پس مبالغه نمایید در جا آوردن آنچه بر شما واجب و لازم است، از شنیدن و قبول کردن و فرمان بردن، و خیرخواهی را پاک و پاکیزه نمودن، به وضعی که شائبه غشّ و خیانت در آن نباشد، و بار سنگین از دوش یکدیگر برداشتن و به دوش خود گرفتن، به طور خوشی که هیچ دلتنگی و منت در آن نباشد، و در اینها بر نفس خویش غالب شوید و آن را بکشید، و خویش را بر نفس‏های خود یاری دهید، به ملازمت راه راست (که از آن دست بر ندارید)، و به دوری کردن از امور ناخوش (که پیرامون آن نگردید)، و حق را در میان خویش جاری سازید، و در آن یکدیگر را یاری کنید، پیش از آن‏که به من رسد (یا آن‏که در باب حق، یاری شما به من نرسد که من به آن احتیاج ندارم)، و دست‏های ظالم بی عقل را بگیرید و آن را از سر مظلوم کوتاه کنید. و امر به معروف و نهی از منکر را به عمل آورید، و فضل صاحبان را بشناسید. خدا ما و شما را به سبب هدایت، از بدی‏ها نگاه دارد، و ما و شما را پرهیزگاری ثابت بدارد، و از برای‏ خود و شما طلب آمرزش می‏کنم از خدا».