الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۴۲۹

علي بن ابراهيم عن ابيه عن الحسن بن ابراهيم عن يونس بن يعقوب قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۲, ۲۱ جمعی از اصحاب امام صادق (ع) خدمت او بودند و در میان آنها حمران بن اعین و محمد بن نعمان و هشام بن سالم و طیار حضور داشتند با جمع دیگر در اطراف هشام بن حکم که هنوز جوان نورسی بود. امام صادق (ع) فرمود: ای هشام، گزارش نمی دهی که به عمرو بن عبید چه کردی و چطور با او سؤال و جواب کردی؟ عرض کرد: یا ابن رسول اللَّه، من شما را محترم‏تر از آن می دانم و شرم دارم و زبانم در برابر شما بند است و کار نمی‏کند، امام فرمود: چون به شما دستوری دادم به کار بندید، هشام گفت: به من خبر رسید موقعیتی را که عمرو بن عبید پیدا کرده و مجلس بحثی که در مسجد بصره بر پا کرده، بر من گران آمد و برای ملاقات او به بصره رفتم و روز جمعه به مسجد وارد شدم و انجمن بزرگی تشکیل شده بود و عمرو بن عبید در آن جمع حاضر بود، جامه سیاه پشمینی به کمر بسته بود و جامه دیگری به دوش انداخته بود و مردم از او پرسش می‏کردند، من از مردم راه خواستم و به من راه دادند و رفتم در حلقه عمرو بن عبید و در دنبال مردم بر دو زانو نشستم و سپس گفتم: ای مرد دانشمند، من مرد غریبم اجازه می‏فرمائید از شما پرسشی کنم؟ - آری بپرس. س- بفرمائید به من که شما چشم دارید؟ ج- پسر جان، این چه پرسشی است؟ چیزی که به چشم خود می‏بینی پرسش ندارد. س- پرسش من همین است. ج- پسر جانم، بپرس و اگر چه پرسش تو احمقانه است. س- پس لطف بفرمائید جواب همان پرسش مرا بدهید. ج- بپرس تا جوابت را بدهم. س- شما چشم دارید؟ ج- آری، من چشم دارم. س- با چشم خود چه می‏کنید؟ ج- با آن رنگها و اشخاص در خارج را می‏بینیم. س- بینی هم داری؟ ج- آری. س- با آن چه می‏کنی؟ ج- با آن بو استشمام می‏کنم. س- شما دهان داری؟ ج- آری. س- با آن چه می‏کنی؟ ج- مزه‏ها را با آن می‏چشم. س- شما گوش دارید؟ ج- آری. س- با آن چه می‏کنید؟ ج- آواز را با آن می‏شنوم. س- شما دل هم دارید؟ ج- آری. س- با آن چه می‏کنید؟ ج- هر آنچه با این اعضاء و حواسم بدان وارد می‏شود امتیاز می‏دهم. س- مگر این اعضاء دراکه تو را از دل بی‏نیاز نمی‏کنند؟ ج- نه. س- چطور بی‏نیاز نمی‏کنند با اینکه همه درست و بی‏عیبند. ج- پسر جان، وقتی این اعضاء در چیزی که بویند یا بینند یا چشند یا شنوند تردید کنند در تشخیص آن به دل مراجعه کنند تا یقین پا بر جا شود و شک برود. هشام گفت: من به او گفتم: پس همانا خدا دل را برای رفع شک و تردید حواس بر جا داشته؟ گفت: آری، گفتم: باید دل باشد و گر نه برای حواس یقینی نباشد؟ گفت: آری، به او گفتم: ای ابا مروان (کنیه عمرو بن عبید است) خدا تبارک و تعالی حواس تو را بی‏امام رها نکرده و برای آنها امامی گماشته که ادراک او را تصحیح کند و در مورد شک یقین به دست آورد و همه این خلق را در شک و سرگردانی و اختلاف بگذارد و امامی برای آنها معین نکند تا آنها را از شک و حیرت برگرداند و برای اعضای تن تو امامی معین کند تا حیرت و شک او را علاج کند؟! گفت: در اینجا خاموش ماند و به من پاسخی نداد و به من رو کرد و گفت: تو هشام بن حکمی؟ گفتم: نه، گفت: از همنشین‏های او هستی؟ گفتم: نه، گفت: پس اهل کجا هستی؟ گفتم: از اهل کوفه، گفت: پس تو خود او هستی، سپس مرا در آغوش کشید و به جای خود نشانید و از جای خود کنار رفت و چیزی نگفت تا من برخاستم. گوید: امام صادق (ع) خنده‏ای کرد و گفت: ای هشام، کی این را به تو آموخت؟ گفتم: اینها مطالبی بود که از شما یاد گرفتم و تنظیم کردم، فرمود: به خدا این حقیقتی است که در صحف ابراهیم‏ و موسی نوشته است. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۲۳۸ جمعی از اصحاب که حمران و ابن نعمان و ابن سالم و طیار در میانشان بودند خدمت امام صادق (ع) بودند و جمع دیگری در اطراف هشام بن حکم که تازه جوانی بود، نیز حضور داشتند، امام صادق (ع) فرمود: ای هشام: گزارش نمیدهی که (در مباحثة) با عمرو بن عبید چه کردی و چگونه از او سؤال نمودی؟ عرضکرد: جلالت شما مرا میگیرد و شرم میدارم و زبانم نزد شما بکار نمیافتد، امام صادق (ع) فرمود: چون بشما امری نمودم بجای آرید. هشام عرضکرد: وضع عمرو بن عبید و مجلس مسجد بصره او بمن خبر رسید، بر من گران آمد، بسویش رهسپار شدم، روز جمعه‏ای وارد بصره شدم و بمسجد آنجا در آمدم، جماعت بسیاری را دیدم که حلقه زده و عمرو بن عبید در میان آنهاست، جامه پشمینه سیاهی بکمر بسته و عبائی بدوش انداخته و مردم از او سؤال میکردند، از مردم راه خواستم، بمن راه دادند تا در آخر مردم بزانو نشستم: آنگاه گفتم: ای مرد دانشمند من مردی غریبم، اجازه دارم مسأله‏ای‏ بپرسم؟ گفت: آری. گفتم: شما چشم دارید گفت: پسر جانم این چه سؤالی است، چیزی را که میبینی چگونه از آن میپرسی؟!! گفتم: سؤال من همین طور است. گفت: بپرس پسر جانم، اگر چه پرسشت احمقانه است. گفتم: شما جواب همان را بفرمائید، گفت: بپرس، گفتم شما چشم دارید؟ گفت: آری، گفتم: با آن چکار میکنید؟ گفت: با آن رنگها و اشخاصرا میبینم، گفتم بینی دارید؟ گفت: آری گفتم: با آن چه میکنی گفت: با آن میبویم، گفتم: دهن دارید؟ گفت آری گفتم: با آن چه میکنید؟ گفت: با آن مزه را میچشم گفتم: گوش دارید؟ گفت آری گفتم: با آن چه میکنید؟ گفت: با آن صدا را میشنوم گفتم: شما دل دارید گفت آری گفتم: با آن چه میکنید گفت: با آن هر چه بر اعضاء و حواسم در آید، تشخیص میدهم، گفتم مگر با وجود این اعضاء از دل بی‏نیازی نیست؟ گفت: نه، گفتم چگونه؟ با آنکه اعضاء صحیح و سالم باشد (چه نیازی بدل داری)؟ گفت پسر جانم هر گاه اعضاء بدن در چیزی که ببوید یا ببیند یا بچشد یا بشنود تردید کند، آن را بدل ارجاع دهد تا تردیدش برود و یقین حاصل کند، من گفتم: پس خدا دل را برای رفع تردید اعضاء گذاشته است؟ گفت: آری، گفتم: دل لازمست و گر نه برای اعضاء یقینی نباشد گفت: آری گفتم، ای ابا مروان (عمرو بن عبید) خدای تبارک و تعالی که اعضاء ترا بدون امامی که صحیح را تشخیص دهد و تردید را متیقن کند وانگذاشته، این همه مخلوق را در سرگردانی و تردید و اختلاف واگذارد و برای ایشان امامی که در تردید و سرگردانی خود باو رجوع کنند قرار نداده. در صورتی که‏ برای اعضاء تو امامی قرار داده که حیرت و تردیدت را باو ارجاع دهی؟ او ساکت شد و بمن جوابی نداد، سپس بمن متوجه شد و گفت: تو هشام بن حکمی؟ گفتم: نه گفت: از همنشین‏های او هستی؟ گفتم: نه گفت: اهل کجائی؟ گفتم: اهل کوفه، گفت: تو همان هشامی. سپس مرا در آغوش گرفت و بجای خود نشانید و خودش از آنجا برخاست و تا من آنجا بودم سخن نگفت، حضرت صادق (ع) خندید و فرمود این را کی بتو آموخت؟ عرضکردم: آنچه از شما شنیده بودم منظم کردم، فرمود بخدا سوگند این مطالب در صحف ابراهیم و موسی میباشد. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۵۳۳ علی بن ابراهیم، از پدرش، از حسن بن ابراهیم، از یونس بن یعقوب روایت کرده است که گفت: گروهی از اصحاب امام جعفر صادق علیه السلام در خدمت آن حضرت بودند- که از جمله ایشان حمران بن اعین و محمد بن نُعمان و هشام بن سالم و طیّار و جماعتی بودند- و هشام بن حکم در میان ایشان بود و او در سن شباب بود. حضرت علیه السلام فرمود که: «ای هشام، آیا مرا خبر نمی‏دهی که با عمرو بن عُبید چه کردی و چگونه از او سؤال نمودی؟» هشام عرض کرد که: یا ابن رسول اللَّه، من تو را اجلال و تعظیم می‏نمایم، و از تو شرم می‏کنم و زبانم یارای آن ندارد که در حضور تو چیزی بگوید و به سخن در آید. حضرت علیه السلام فرمود که: «چون شما را به چیزی امر کنم، به عمل آورید» (چه اطاعت من بر شما واجب است). هشام عرض کرد که: آوازه عمرو بن عُبید و آنچه در آن اشتغال داشت از ترویج مذهب معتزله، به من رسید و شنیدم که در مسجد بصره می‏نشیند و کتب معتزله را درس می‏گوید. این امر بر من بزرگ و گران آمد، بیرون رفتم که به نزد او روم و در روز جمعه داخل بصره شدم و به مسجد بصره رفتم، ناگاه دیدم که مردم بسیاری حلقه دور نشسته‏اند و عمرو بن عُبید در میان آن حلقه نشسته و بر او دو جامه سیاه بود از پشم: یکی را لنگ کرده و دیگری را ردا، و مردم از او سؤال می‏کردند. خواستم که مردم را از یکدیگر دور کنم تا شکافی به هم رسد که‏ به نزد او روم. به ایشان گفتم که: راه دهید مرا. راه دادند و داخل آن مجلس شدم، و در آخر آن گروه بر سر زانوی خویش نشستم و به عمرو گفتم: ای عالم، من مرد غریبم، مرا رخصت می‏دهی در باب مسأله‏ای که می‏خواهم از تو سؤال کنم؟ گفت: بلی. با وی گفتم که: چشم داری؟ گفت: ای فرزند من، این چه دخلی به سؤال دارد و این چه سؤال است که می‏کنی و چیزی را که می‏بینی چگونه از آن می‏پرسی؟ گفتم که: سؤال من همچنین است. گفت: ای فرزند من، بپرس و هر چند که سؤال تو سؤال احمقانه باشد. گفتم: مرا جواب کو در آن مسأله‏ای که از تو پرسیدم؟ گفت: بار دیگر بپرس. گفتم: چشم داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‏کنی؟ گفت: رنگ‏ها و شخص‏ها را با آن می‏بینم. گفتم: بینی‏داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‏کنی؟ گفت: بوی چیزها را با آن می‏بویم. گفتم: دهان داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‏کنی؟ گفت: مزه چیزها را با آن می‏چشم. گفتم: گوش داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‏کنی؟ گفت: با آن آواز می‏شنوم. گفتم: آیا دل داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‏کنی؟ گفت: با آن تمیز می‏کنم میان هر چه وارد شود بر این اعضا و جوارح و حواس و مشاعر. گفتم: آیا این جوارح از دل بی نیاز نیستند؟ گفت: نه. گفتم: چگونه می‏شود که این اعضا و جوارح به دل احتیاج داشته باشد با آن‏که اینها صحیح و سالم‏اند و در کار خود تمام‏اند و نقصی ندارند؟ گفت: ای فرزند من، به درستی که این جوارح، چون شک کنند در چیزی که آن را بوییده باشند، یا دیده باشند، یا چشیده باشند، یا شنیده باشند، آن را به سوی دل بر می‏گردانند، و از استفساره می‏نمایند. پس دل یقین را متیقن و بی شک می‏سازد و شک را باطل می‏گرداند. هشام می‏گوید که: گفتم: هرگاه امر بر این منوال باشد، پس خدا دل را در بدن به پا داشته و آن را مقرر ساخته برای رفع شک اعضا و جوارح؟ گفت: بلی. گفتم: پس ناچار باید که دل در کالبد باشد و اگر نباشد، جوارح را چیزی محقق و معلوم نمی‏شود و امور آنها منسّق و منتظم نمی‏گردد؟ گفت: بلی. گفتم: ای ابو مروان، پس بنا بر این، خدای تبارک و تعالی اعضا و جوارح تو را وانگذاشته تا آن‏که از برای آنها امامی قرار داده که آنچه را که درست یافته‏اند، تصدیق آنها می‏کند و حکم می‏نماید به صحت آن و آنچه را که در آن شک داشته باشند به واسطه آن، متیقن می‏شود و شکی که دارند، بر طرف می‏گردد، و همه این خلق را در حیرت و سرگردانی و شک و اختلافی که دارند، وامی‏گذارد و امامی از برای ایشان اقامه نمی‏کند که شک‏ و حیرت خود را به سوی او بازگردانند که آنها را از ایشان رفع کند و از برای تو جوارحی که داری، امامی بر پا می‏کند که حیرت و شک خویش را به سوی آن برگردانی؟ هشام می‏گوید: پس عمرو بن عُبید ساکت شد و هیچ نگفت. بعد از آن، به جانب من ملتفت شد و گفت: تو هشام بن حکمی؟ گفتم: نه. گفت: آیا تو از هم‏نشینان اویی؟ گفتم: نه. گفت: پس تو از اهل کجایی و مردم کدام شهری؟ گفتم: از اهل کوفه‏ام. گفت: هر گاه چنین باشد، البته تو هشامی، پس مرا در بر گرفت و به جای خویش نشانید، و از جای خود بیرون رفت و سخن نگفت تا من برخاستم. حضرت صادق علیه السلام خندید و فرمود که: «ای هشام، که این را به تو تعلیم کرد؟» عرض کردم که: این چیزی است که از تو فرا گرفتم و خود آن را تألیف کردم و به هم ضمّ نمودم. حضرت فرمود: «به خدا سوگند، که همین استدلال در صحف ابراهیم و موسی علیهما السلام نوشته است»