کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۴۷
عبد الأعلی گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم از قول عامه که گویند رسول خدا (ص) فرموده: هر که بمیرد و امامی ندارد به مردن اهل جاهلیت مرده است؟ فرمود: سوگند به خدا که درست است، گفتم: امامی از دست برود و مردی در خراسان باشد و نداند وصیّ او کیست همین دوری و بیاطلاعی برای او عذر نیست؟
فرمود: این عذر او نیست به راستی چون امام از دست برود دلیل وصی او بر أهل بلدی که در آن است تسلیم شود و چون خبر وفات امام به مردم دور از او برسد لازم است که کوچ کنند زیرا خدا عز و جل میفرماید (۱۲۲ سوره توبه): «پس چرا نکوچد از هر فرقهشان یک طائفه تا در دین بینا شوند و بیم دهند قوم خود را وقتی نزد آنها برگردند، شاید که بر حذر شوند».
گفتم: مردمی کوچیدند و برخی از آنها پیش از آن که به شهر امام برسند و بدانند مردند.
فرمود: خدا عز و جل میفرماید (۱۰۰ سوره نساء): «هر که از خانهاش بیرون آید برای مهاجرت به سوی خدا و رسولش و سپس مرگش فرا رسد محققاً مزد او بر خدا است».
گفتم: برخی امام رسیدند و دیدند در خانه به روی شما بسته است و پرده استتار شما هم بر آن آویخته است، نه خودت آنها را به سوی خویش میخوانی و نه کسی است که آنها را به شما رهنمائی کند پس به چه وسیله این موضوع را بفهمند؟
امام فرمود: به وسیله کتاب خدا که نازل شده است.
من گفتم: خدا جل و عز در این موضوع به بیانی میفرماید که شخص امام از آن شناخته شود؟
امام فرمود: به نظرم میآید که تو پیش از این هم در باره این
موضوع سخن کردی و پرسش نمودی؟
من گفتم: آری، راوی گوید: امام (ع) در اینجا:
۱- یاد آور آیاتی شد که خدا در باره علی (ع) فرو فرستاده است. ۲- یاد آور شد آنچه را رسول خدا (ص) به علی (ع) در باره حسن و حسین (ع) فرموده: و آنچه را در باره علی (ع) به خصوص فرموده است.
۳- یاد آور شد آنچه را رسول خدا (ص) در باره علی (ع) راجع به وصیت به وی و نصب او به خلافت فرموده و آنچه به آنها میرسد از گرفتاری و مصیبت.
۴- یادآور شد اقرار و اعتراف حسن و حسین (ع) را نسبت بدان. ۵- یاد آور شد وصیت کردن علی (ع) را به حسن و تسلیم شدن حسین (ع) را به امامت او به وسیله قول خدا (۶ سوره احزاب): «پیغمبر أولی و أحق است به مؤمنین از خودشان (یعنی اختیار امور آنها را دارد) و زنان او مادران آنهایند و أولو الارحام بر یک دیگر مقدم و صاحب اختیارند در کتاب خدا».
من گفتم: بیتردید مردم در باره امام باقر (ع) سخنها گفتند و اعتراض آنها این بود که چگونه امامت از میان همه اولاد پدرش به او رسید با این که در میان آنها برادرانی داشت که در خویشی با او برابر و در سن از او بزرگتر بودند (چون زید بن علی) و برادران کوچکتر هم داشت که امامت به آنها هم نرسید (یا مراد این است که در باره امام باقر اعتراض کردند راجع به این که امام صادق را وصی خود نمود با این که زید برادر بزرگترش زنده بود و عبد الله پسر بزرگترش هم زنده بود (با اندکی تصحیح از مجلسی ره).
امام (ع) فرمود: امام به سه خصلت شناخته شود که در
دیگری نباشد:
۱- نسبت به امام سابق از همه مردم نزدیکتر و منسوبتر باشد و وصی او هم باشد.
۲- سلاح رسول خدا (ص) نزد او باشد.
۳- وصیتنامه رسول خدا (ص) هم نزد او باشد.
و اینها نزد من است و کسی در باره آن با من نزاعی ندارد، من گفتم: این نشانهها از ترس سلطان مستور و نهان است.
فرمود: نهان نیست جز اینکه دلیل روشنی دارد پدرم در زمان خود هر چه آنجا بود به من سپرد و چون مرگش در رسید، فرمود: چند گواه برای من حاضر کن، من چهار تن از قریش را حاضر کردم که نافع وابسته عبد الله بن عمر با آنها بود و فرمود: بنویس این است که یعقوب به پسرانش وصیت کرد (۱۲۲ سوره بقره): «ای پسران من به راستی خدا برای شما دینی را برگزیده مبادا بمیرید جز این که مسلمان باشید» و وصیت کرد محمد بن علی به پسرش جعفر بن محمد و به او دستور داد او را در بُردی که هنگام نماز جمعه میپوشید کفن کند و عمامه او را برای او عمامه سازد و قبر او را چهار گوش نماید و چهار انگشت از زمین بلندتر کند و او را واگذارد، پس فرمود: آن وصیتنامه را در هم پیچید و به گواهان فرمود: خدا شما را رحمت کند، برگردید، و چون گواهان رفتند من گفتم: پدر جان در این استشهاد چه مصلحتی بود؟ فرمود: من بد داشتم که تو مغلوب شوی و بگویند وصیت نکرده، خواستم تو دلیلی در دست داشته باشی. و امام کسی است که چون به شهر او در آیند و پرسند وصی فلان امام کیست؟ گویند فلانی، من گفتم: اگر شریک در وصیت داشته باشد؟ فرمود: از شخص امام بپرسید که او محققاً برای شما بیان میشود.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۲۱۲
عبد الاعلی گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول عامه پرسیدم که گویند: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرموده: «هر که بمیرد و امامی نداشته باشد، بمرگ جاهلیت مرده است» فرمود: درست است بخدا. عرضکردم: امامی (در مدینه) وفات کرده و مردی در خراسانست و نمیداند وصی او کیست، همین دوری از امام برای او عذر نیست؟ فرمود: برای او عذر نیست. همانا چون امام بمیرد. برهان وصیش بر کسانی است که در بلد او هستند (پس آنها باید وصی امام را با برهان امامت تعیین کنند) و بر کسانی که در بلد امام نیستند، چون خبر وفات او را شنیدند، لازمست کوچ کنند، همانا خدای عز و جل میفرماید: «چرا از هر گروه از مؤمنان، دستهای کوچ نکنند تا در باره دین، دانش آموزند و چون باز گشتند قوم خویش را بیم دهند، شاید آنها بترسند».
عرضکردم: اگر دستهئی کوچ کردند و بعضی از آنها پیش از آنکه (بشهر امام) برسد و بداند بمیرد؟
فرمود: خدای جل و عز میفرماید: «و هر که برای مهاجرت بسوی خدا و رسولش از خانه خویش در آید، آنگاه مرگ وی فرا رسد، پاداش او بعهده خدا باشد- ۹۹ سوره ۴-» عرضکردم: اگر بعضی از آنها ببلد امام رسیدند و دیدند شما در خانه خود را بسته و بروی خود پرده انداختهاید، نه خود شما مردم را بسوی خود خوانید و نه دیگری ایشان را بشما راهنمائی کند، بچه وسیله امام را بشناسند؟ فرمود: بوسیله کتاب منزل خدا.
عرضکردم: خدای جل و عز (در قرآن) چگونه میفرماید؟ امام فرمود: بنظرم پیش از این هم در این باره سخن گفتهئی؟ (از من پرسیدهئی؟) عرضکردم: آری. آنگاه حضرت آیاتی را که خدا در باره علی نازل فرموده و آنچه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله راجع بحسن و حسین علیهما السلام بعلی فرموده و آنچه را خدا بعلی علیه السلام اختصاص داده و وصیتی را که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله راجع باو نموده و نصبش فرموده و مصیباتی که بآنها میرسد و اعتراف حسن و حسین را بآن و وصیتش را بحسن و تسلیم کردن حسین امر امامت را طبق قول خدا «پیغمبر بمؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران وی مادران ایشانند و خویشاوندان در کتاب خدا، بعضی نسبت ببعضی سزاوارترند- ۶ سوره ۳۳-» همه را یاد آور شد.
[فرمود بیاد آور].
(تا معلوم شود امامت علی و حسن و حسین علیهم السلام بدلیل آیات قرآن و أحادیث پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله بوده و از آن پس بدلیل آیه شریفه أُولُوا الْأَرْحامِ).
عرضکردم: مردم در باره امام باقر علیه السلام اعتراض کرده و میگفتند: چگونه شد که امامت از میان تمام فرزندان پدرش بدر شد و بوی رسید، با آنکه در میان آنها کسانی بودند که از نظر قرابت مثل او و از نظر سن بزرگتر از او (مانند زید بن علی) بودند. در صورتی که امامت بکوچکتران از او (بواسطه کوچکتر بودنشان) نرسید؟ فرمود: صاحب امر امامت بسه خصلت شناخته میشود که مختص باوست و در غیر او نیست: ۱- او نسبت بامام پیشین سزاوارتر (نزدیکتر و منسوبتر) از سایر مردمست. ۲- وصی او است. ۳- سلاح و وصیت پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نزد اوست. و اینها نزد من است، کسی با من در این باره نزاع نکند (بحدیث ۶۱۷ رجوع شود) عرضکردم اینها از ترس سلطان پنهانست؟ فرمود: پنهان نیست بلکه دلیلی روشن دارد، همانا پدرم هر چه آنجا (مخزن ودایع امامت) بود بمن سپرد و چون وفاتش نزدیک شد، فرمود: گواهانی را نزد من حاضر کن، من چهار تن از قریش را که نافع غلام عبد اللَّه بن عمر یکی از آنها بود، حاضر کردم.
فرمود: بنویس:
اینست آنچه یعقوب پسرانش را بدان وصیت میکند «پسرانم همانا خدا این دین را برای شما برگزید نمیرید جز اینکه مسلمان باشید- ۱۲۲ سوره ۲-» و محمد بن علی بپسرش جعفر بن محمد وصیت کرد و دستورش داد که او را با بردی که در آن نماز جمعه میخواند، کفن پوشد و با عمامه خودش او را عمامه بندد و قبرش را چهار گوش ساخته، چهار انگشت از زمین بلند کند و سپس آن را واگذارد (از چهار انگشت بلندتر نکند).
آنگاه فرمود: وصیت نامه را در هم پیچید و بگواهان فرمود: بروید خدا شما را رحمت کند. پس از رفتن ایشان من گفتم: پدرم! در این وصیتنامه چه احتیاجی بگواه گرفتن بود؟ فرمود: من نخواستم که تو (پس از مرگ من) مغلوب باشی و مردم بگویند: او وصیت نکرده است و خواستم تو دلیلی داشته باشی که هر گاه مردی باین بلد آید و گوید وصی فلانی کیست! بگویند فلانی.
من گفتم: اگر در وصیت شریک داشته باشد (امام چگونه تعیین میشود؟) فرمود: از او سؤال میکنید (مسائل مشکل علمی و امور غیبی را از او میپرسید) مطلب برای شما روشن میشود.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۳۰۳
علی بن ابراهیم، از محمد بن عیسی، از یونس بن عبدالرحمان روایت کرده است که گفت: حدیث کرد ما را حمّاد، از عبدالأعلی که گفت: امام جعفر صادق علیه السلام را سؤال کردم از گفته سنیان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود که: «هر که بمیرد و او را امامی نباشد، میمیرد به روش مردن جاهلیت». فرمود که: «راست و درست است، به خدا سوگند، و پیغمبر این را فرمود». عرض کردم که: امامی از دنیا میرود و مردی در خراسان است، و نمیداند که وصیّ او کیست، آیا او را نمیرسد که از شناختن امام تقاعد ورزد و در پس آن نرود؟فرمود که: «او را نمیرسد؛ زیرا که امام چون از دنیا میرود، حجتِ وصیّ او، واقع میشود بر آنکه با وصی یا امام سابق در شهر امام بوده و میباشد، و بر کسانی که در نزد امام حاضر نیستند، واجب است که کوچ کنند و به جستجوی امام بیرون روند، چون خبر وفات امام به ایشان رسد؛ زیرا که خدای عزّوجلّ میفرماید که: «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»». «۱»
عرض کردم که: گروهی از منزل خود بیرون آمدند، و بعضی از ایشان وفات کرد، پیش از آنکه به خدمت امام رسد و بداند. حضرت فرمود که: «خدای عزّوجلّ میفرماید: «وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ» «۲»، یعنی: و هر که بیرون آید از خانه خود در حالتی که هجرت کننده باشد به سوی خدا و رسول او صلی الله علیه و آله (که خاصّه از برای ایشان باشد، نه به جهت غرضی از اغراض دیگر)، پس مرگ او را دریابد (در بین راه و به هجرتگاه نرسد)، پس به تحقیق که ثابت باشد مزد او بر خدا مانند ثواب چیزی که واجب باشد».
عرض کردم که: بعضی از ایشان به شهر امام رسیدند، پس تو را یافتند که در را بر روی خویش بسته و پرده بر خود آویخته، و ایشان را به جانب خویش نمیخوانی، و کسی یافت نمیشود که ایشان را بر تو دلالت کند. پس امامت را به چه چیز بشاسند؟
فرمود: «به کتاب خدا که از آسمان فرو فرستاده». عرض کردم که: خدای عزّوجلّ چه میفرماید؟ حضرت فرمود که: «تو را چنان میبینم که در این باب، پیش از امروز سخن گفتی، و این مسأله را از من پرسیدی؟» عرض کردم: بلی. فرمود: «به یاد آور آنچه را که خدا در
__________________________________________________
(۱). مترجم-/ رحمه اللَّه-/ به اشتباه، به جای این آیه، آیه «وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ ...» را که دو سطر بعد آمده، آورده و از بعد آن مطلب را ادامه داده است.
شأن علی علیه السلام فرو فرستاده، و آنچه را که رسول خدا صلی الله علیه و آله در شأن امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرموده، و آنچه را که خدا علی علیه السلام را به آن مخصوص ساخته، و آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله در شأن او فرمود، از آنکه او را وصیّ خود گردانید و او را نصب فرمود، و آنچه به ایشان میرسید، و اقرار کردن امام حسن و امام حسین به این، و وصی کردن امیر المؤمنین امام حسن را، و تسلیم کردن امام حسین از برای او. و خدای عزّوجلّ میفرماید: «النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ» «۱»».
عرض کردم که: مردم در ماده امام محمد باقر علیه السلام حرف میزنند و میگویند که: چگونه منصب امامت در گذشته از فرزندان پدرش، کسی را که برای او، مانند خویشی آن حضرت است، و کسی را که سالش از او بیشتر است، و نرسیده به کسی که از او کوچکتر است؟
(حاصل بحث آنکه: منصب امامت، یا به واسطه خویشی است، یا به حسب سن؛ خواه به بسیاری آن باشد و خواه به کمی. پس اگر به خویشی باشد، چرا به زید بن علی مثلًا نرسید؟ و اگر به سن باشد و بزرگتری سبب باشد، چرا به زید بن حسن و امثال او نرسید؟ و اگر کوچکی مدخلیت داشته باشد، کوچکتر از آن حضرت بسیار بودند از فرزندان آن حضرت.
پس تخصیص آن حضرت به امامت، از چه راه است؟)
حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «صاحب امر، امامت شناخته میشود به سه خصلت که در غیر او یافت نمیشود و این خصلتها آن است که: امام نزدیکترین مردمان است به امامی که پیش از او بوده و وصیّ او است (که به او وصیت فرموده) و در نزد اوست سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله و وصیت آن حضرت و همه آنچه مذکور شد، در نزد من است، و کسی نمیتواند که در آن، با من منازعه کند».
عرض کردم که: آن علامات مذکوره به جهت ترس پادشاه پوشیده و پنهان است؟
فرمود که: «پوشیده نمیباشد، مگر آنکه امام را حجتی است هویدا. به درستی که پدرم به من سپرد آنچه در این جاست (یعنی: آلات و اسباب امامت) و چون هنگام وفاتش رسید، فرمود که: چند شاهد برای من طلب کن. من چهار کس از قریش را برای آن حضرت طلب نمودم، و نافع مولای عبداللَّه پسر عمر در میان ایشان بود. پدرم فرمود که: بنویس: این، آن
__________________________________________________
(۱). احزاب، ۶.
چیزی است که یعقوب پسران خویش را به آن وصیت نمود: [یا] «بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» «۱». و محمد بن علی، جعفر بن محمد را وصیّ خود گردانید و او را امر کرد که کفن کند او را در بُرد یمانی خودش که در آن در جمعهها نماز میکرد، و او را به عمامهاش، معمم گرداند، و قبر او را چهارگوش نماید، و آن را مقدار چهار انگشت از زمین بر نشاند، پس او را واگذارد. و بعد از آن فرمود که: این نامه را بپیچد و به شهود فرمود که: برگردید- خدا شما را رحمت کند-.
بعد از آنکه برگشتند، من به پدرم عرض کردم که: ای پدر، در امثال این امور، احتیاج نبود که بر آن شاهد گرفته شود. پدرم فرمود که: من خوش نداشتم که تو مغلوب شوی، و نمیخواستم که کسی بگوید که: پدر او را وصیّ خود نگردانیده، و خواستم که حجت از برای تو ثابت باشد. پس وصی، آن است که چون مردی در شهر وارد شود، بگوید که: وصیّ فلان کس کیست؟ به او بگویند که: فلان کس». عرض کردم که: اگر در وصیت چند کس را شریک گرداند؟ فرمود که: «او را سؤال میکنید که البته از برای شما آشکار خواهد شد» (و مخفی نماند که بعضی از این حدیث شریف، در باب اشاره و نصّ بر حضرت صادق علیه السلام مذکور شد با اختلاف در سند و متن). __________________________________________________
(۱). بقره، ۱۳۲.