الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۱۰۰۱

عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد عن ابيه رفعه عن محمد بن داود الغنوي عن الاصبغ بن نباته قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۵, ۱۴۵ از اصبغ بن نباتة، گوید: مردی نزد امیر المؤمنین (ع) آمد و گفت: ای امیر المؤمنین! مردمی پندارند که بنده تا ایمان دارد، زنا نکند، و دزدی نکند، و شراب ننوشد، و ربا نخورد، و خونِ محترم را نریزد. این سخن بر من گران است و از آن دلتنگم که چنین بنده همان نماز مرا می‏خواند و همان دعای مرا می‏نماید و با من زن وزن خواست می‏کند و من هم با او زن وزن خواست می‏کنم، و از من ارث می‏برد و من هم از او ارث می‏برم و به خاطر یک گناه اندکی که بدان آلوده شده است، از ایمان بدر شده، امیر المؤمنین (ع) در پاسخ گفت: راست گفتی، من از رسول خدا (ص) شنیدم می‏فرمود: دلیل آن هم قرآن خدا است که: خدا عز و جل مردم را سه طبقه آفریده و آنها را در سه مرتبه جا داده است و این همان فرموده خدا عز و جل است در قرآن: اصحاب میمنه و اصحاب مشأمه و سابقون، و اما آنچه در باره سابقین فرمود، دلالت دارد که آنان پیغمبرانِ مرسل و غیر مرسل‏اند، و خدا در آنها ۵ روح نهاده است: روح القدس، روح ایمان، روح قوّت، روح شهوت، و روح بدن، و به وسیله روح القدس به پیغمبری مبعوث شدند، مرسل‏ شدند یا غیر مرسل، و به واسطه آن هر چیز را دانستند، و به وسیله روح ایمان خدا را پرستیدند و چیزی با او شریک نساختند، و با روح قوّت با دشمنان نبرد کردند و به کار زندگی پرداختند، و با روح شهوت دنبال خوراک بالذت و همسری با زنانِ جوان رفتند، و با روح بدن جنبیدند و به راه رفتند، اینان آمرزیده‏اند و از گناهانشان چشم پوشی شده است، سپس فرمود: خدا عز و جل (۲۵۳ سوره بقره): «اینانند رسولان که برخی را بر برخی برتری دادیم، برخی از آنهایند که با خدا سخن گفته و رتبه برخی را بالا بردیم و به عیسی بن مریم معجزاتی روشن دادیم و او را به روح القدس کمک کردیم» سپس خدا در باره جمعی از آنان فرموده است که: «آنها را به روحِ خود کمک داده» می‏فرماید: آنها را بدان گرامی‏داشته و بر دیگران برتری داده است، پس اینان آمرزیده و از گناهانشان در گذشت شده. سپس اصحاب میمنه را یاد کرده و آنها به راستی همان خودِ مؤمنان هستند، خدا در آنها ۴ روح نهاده است: روح ایمان، روح قوّت، روح شهوت، و روح بدن، و پیوسته بنده این چهار روح را به کمال رساند و حالاتی بدو پدید آید، آن مرد گفت: یا امیر المؤمنین! این حالات چیستند؟ در پاسخ فرمود: امّا اوّل آنها: همان است که خدا عز و جل فرموده است (۷۰ سوره نحل): «و برخی از شماها به عمر بسیار پستی برگردند تا ندانند پس از دانستن چیزی را» این کسی است که همه ارواح او کاسته گردند، و آن کس نیست که از دین خدا بدر رود، زیرا آن خدائی که او را به عمل آورده او را به دوران پست عمرش برگردانیده و او دیگر وقت نماز را نشناسد و نماز شب نتواند خواند، نه در شب و نه (قضایش را) در روز و نتواند که با مردم در صف (نماز) قیام کند، این کاهشی است در روح ایمان و به‏ او هیچ زیانی ندارد، برخی باشد از آنها که روح قوّت از او کاسته شود و نتواند با دشمنِ خود جهاد کند و نتواند خرج معاش به دست آورد و برخی از آنها باشند که روح شهوتِ آنها کاسته شود و اگر زیباترین دختران آدم بدو گذرد، دل به هوای او ندهد و برای او از جای برنخیزد و همان روح بدن در او بماند و تنها بجنبد و راه برود تا ملک الموت بر سر او آید و این حال هم خوب است، زیرا خدا عز و جل آن را باوی کرده است و بسا حالاتی در دوران نیرومندی و جوانی بدو رخ دهد و قصد گناه کند و روح قوّت او را دلیر سازد و روح شهوت برای او آرایش دهد و روح بدن او را بکشاند تا در گناه اندازدش و چون به گناه آلوده شود، از ایمانِ او کاسته گردد و از او جدا شود و به او باز نگردد تا توبه کند و اگر توبه کند، خدا توبه او را بپذیرد و اگر به گناه برگردد، خدا او را به آتش دوزخ دراندازد. و امّا اصحاب مشأمه، همان یهود و نصاری هستند، خدا عز و جل می‏فرماید (۱۴۶ سوره بقره): «آن کسانی که به آنها کتاب دادیم او را بشناسند چنانچه فرزندان خود را می‏شناسند» یعنی محمد (ص) را می‏شناسند و هم ولایتِ ائمه را در کتاب تورات و انجیل، چنانچه می‏شناسند پسرانِ خود را در خانه‏های خود، «و به راستی دسته‏ای از آنها حق را نهان می‏کنند با اینکه آن را می‏دانند (۱۴۷) و راستی از پروردگار تو است (که تو به آنها فرستاده شدی) مبادا خود از آنها باشی که در تردید و شکّ باشند» و چون انکار کردند آنچه را فهمیدند، خدا روح ایمان را از آنها بر گرفت و در پیکر آنها سه روح منزل داد: روح قوّت و روح شهوت و روح بدن، و سپس آنها را به چهارپایان وابسته کرد و فرمود (۴۴ سوره فرقان): «نیستند آنها جز به مانند چهارپایان» زیرا جاندار به همان روحِ قوّت، بار بردارد و به روح شهوت، علف می‏خورد و به روح بدن، راه می‏رود. پس سائل به آن حضرت گفت: یا امیر المؤمنین! دل مرا زنده کردی. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۳۸۴ اصبغ بن نباته گوید: مردی خدمت امیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه آمد و عرضکرد: یا امیر المؤمنین! برخی از مردم عقیده دارند که بنده تا ایمان دارد زنا نکند و سرقت ننماید و شراب ننوشد و ربا نخورد و خون محترم را نریزد، این عقیده بر من گران آمده و از آن دلتنگ شده‏ام، زیرا چنان بنده‏ئی هم نماز مرا میخواند و مثل من دعا میکند، او از من زن میگیرد و من از او زن میگیرم و سپس از یک دیگر ارث میبریم، با وجود این برای گناه کوچکی که بدان آلوده شده از ایمان خارج می‏شود؟ امیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه فرمود: راست گوئی من هم از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که میفرمود و دلیلش هم کتاب خداست که: خدای عز و جل مردم را سه طبقه آفرید و در سه درجه جایگزینشان فرمود، و این همان قول خدا عز و جل است در قرآن: ۱- اصحاب میمنه ۲- اصحاب مشأمه ۳- سابقون (که در سوره واقعه بیان میفرماید). اما آنچه در باره سابقون فرموده، آنها پیغمبرانی هستند مرسل و غیر مرسل که خدا در آنها پنج روح قرار داده: ۱- روح القدس ۲- روح الایمان ۳- روح القوة ۴- روح الشهوة ۵- روح- البدن. که بوسیله روح القدس بعثت آنها به پیغمبری مرسل و غیر مرسل انجام شد و نیز بوسیله آن همه چیز را دانستند و با روح ایمان خدا را عبادت کردند و چیزی را شریک او نساختند و با روح قوت با دشمن خود جنگیدند و بامر معاش خود پرداختند و با روح شهوت از طعام لذیذ و نزدیکی حلال با زنان جوان برخوردار گشتند و با روح بدن جنبیدند و راه رفتند، این دسته آمرزیده‏اند و از گناهانشان (ترک اولای آنها) چشم پوشی شده. سپس فرمود: خدای عز و جل فرماید: «اینانند رسولان که برخی را بر برخی دیگر برتری دادیم، بعضی از آنها با خدا سخن گفته و بعضی را چند درجه بالا بردیم و بعیسی بن مریم معجزات روشن دادیم، و او را با روح القدس تقویت کردیم ۲۵۳ سوره ۲» سپس در باره جماعت آنها (یعنی رسولان که کاملترین مؤمنانند) فرموده: «و آنها را با روحی از خود کمک کرد» یعنی با آن روح ارجمندشان داشت و بر دیگرانشان‏ برتری داد، این دسته نیز آمرزیده‏اند و از گناهانشان چشم‏پوشی شده (کنایه از اینکه گناه نمیکنند). سپس اصحاب میمنه را یاد فرموده و آنها همان مؤمنین حقیقی هستند که خدا در آنها چهار روح نهاده (زیرا روح القدس مختص پیغمبرانست) روح ایمان و روح قوت و روح شهوت و روح بدن، و بنده همواره در صدد تکمیل این ارواحست و حالاتی برایش پیش آید، آن مرد گفت: یا امیر المؤمنین! آن حالات چیست؟ فرمود: اما نخستینش چنانست که خدای عز و جل فرماید: «برخی از شما به پست ترین دوران عمر برسد تا پس از دانشی (که داشت) چیزی نداند ۷۰ سوره ۱۶» این کسی است که همه ارواحش کاسته شده، ولی از دین خدا بیرون نرفته، زیرا خدای پرورش دهنده او به پست ترین دوران عمرش رسانیده، این چنین کسی وقت نماز را نفهمد و عبادت شب و روز را نتواند و نیز نتواند با مردم در صف (نماز جماعت) ایستد، اینست کاهش روح ایمان و زیانی هم بصاحبش ندارد. و برخی از آنها روح قوتش کاهش یابد که نتواند با دشمن بجنگند و نه طلب معاش تواند کرد. و برخی دیگر روح شهوتش کاسته شود، که اگر زیباترین دختران آدم بر او بگذرد، باو رغبت نکند و بسویش برنخیزد و تنها روح بدن باقی ماند که بوسیله آن بجنبد و راه رود تا ملک الموت بر سرش آید، پس این حالت خوب است، زیرا خدای عز و جل با او چنین کرده و همچنین در دوران نیرومندی و جوانی حالاتی برایش پیش آید، قصد گناه میکند و روح قوت هم تحریکش مینماید و روح شهوت جلوه میدهد و روح بدن او را میکشاند تا بآن گناهش میرساند، و چون بدان رسید، ایمان از او گم شود و کناره گیرد، و بسویش برنگردد تا توبه کند و چون توبه کرد، خدا باو توجه فرماید و اگر گناه را تکرار کرد، خدا او را بآتش دوزخ برد. و اما اصحاب مشأمه یهود و نصارایند که خدای عز و جل میفرماید: «کسانی که خدا کتابشان داد او را میشناسند چنان که فرزندان خود را میشناسند، ۱۴۶ سوره ۲» یعنی (نبوت) محمد و ولایت (اشیاء او) را در تورات و انجیل میشناسند، چنان که پسران خود را در خانه‏های خویش میشناسند «و دسته‏ئی از آنها با آنکه میدانند حق را میپوشند» «حق و درستی از پروردگارا تو است» که تو بسوی آنها فرستاده‏شده‏ئی «پس مبادا از آنها باشی که شک و تردد دارند». و چون اینها (یهود و نصاری) آنچه را شناختند انکار کردند: خدا باین بلا گرفتارشان کرد و روح ایمان را از آنها بگرفت و تنها سه روح را در پیکرشان جای داد: روح قوت و روح شهوت و روح بدن، سپس آنها را با چارپایان مربوط ساخت و فرمود: «آنها جز بمانند چارپایان نیستند. ۴۴ سوره ۲۵ زیرا چارپا هم با روح قوت بار کشد و با روح شهوت علف خورد و با روح بدن راه رود، آنگاه سائل بامام عرضکرد: یا امیر المؤمنین دلم را زنده کردی باذن خدا. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۶۷۵ چند نفر از اصحاب ما روایت کرده‏اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش که آن را مرفوع ساخته، از محمد بن داود غنوی، از اصبغ بن نباته که گفت: مردی به خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و عرض کرد که: یا امیرالمؤمنین! به درستی که گروهی گمان کرده‏اند که بنده زنا نمی‏کند و حال آنکه او مؤمن باشد، و دزدی نمی‏کند در حالی که مؤمن باشد، و شراب نمی‏آشامد در حالی که مؤمن باشد، و ربا نمی‏خورد در حالی که مؤمن باشد، و خون حرام نمی‏ریزد در حالی که مؤمن باشد، و این امر بر من گران است و سینه‏ام از آن تنگ شده، در هنگامی که گمان دارم و می‏دانم که این بنده مانند نماز من نماز می‏کند، و چون دعای من دعا می‏نماید، و با من عقد نکاح می‏کند و من با او عقد نکاح می‏کنم (که از یکدیگر زن و دختر می‏گیریم)، و او از من میراث می‏برد و من از او میراث می‏برم، و حال آنکه او به جهت گناه کمی که به او رسیده، از ایمان بیرون رفته باشد. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «راست گفتی. شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله که می‏فرمود و دلیل بر آن کتاب خدا است: خدای عز و جل مردمان را بر سه طبقه آفرید و ایشان را در سه منزله فرود آورد. و این است قول خدای عز و جل در کتاب خویش: «یاران دست راست و یاران دست چپ و پیشی‏گیرندگان». امّا آن‏چه ذکر فرموده از امر پیشی‏گیرندگان، ایشان، پیغمبران مرسل و غیر مرسل‏اند که خدا پنج روح را در ایشان قرار داد: روح قدس و روح ایمان و روح قوّت و روح شهوت و روح بدن. پس به روح قدس، مبعوث شدند به پیغمبری، در حالتی که پیغمبران مرسل و غیر مرسل بودند و به آن روح چیزها را داشتند، و به روح ایمان، خدا را پرستیدند و چیزی را با او شریک نگردانیدند، و به روح قوّت، با دشمنان خود جهاد کردند و امور معاش و معاشرت خویش را چاره نمودند، و به روح شهوت، طعام لذیذ و خوشمزه را یافتند و به لذّت آن رسیدند، و زنان برنای حلال را نکاح کردند و با ایشان مجامعت کردند، و به روح بدن، حرکت کردند و راه درنوردیدند؛ پس این گروه، آمرزیده‏اند و از گناهان ایشان (یعنی خلاف اولایی که از ایشان سر زده) درگذشته شده». بعد از آن فرمود که: «خدای عز و جل فرموده است که: «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ‏مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ» «۱». بعد از آن، در باب همه ایشان فرموده که: «وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» «۲». می‏فرماید که: به آن روح، ایشان را گرامی داشت و ایشان را بر غیر ایشان افزونی داد. پس این گروه، آمرزیده‏اند و از گناهان ایشان درگذشته شده. بعد از آن، یاران دست راست را ذکر فرموده، و ایشان، مؤمنانند از روی راستی، و ایشان، اشخاص معیّنی چندند که خدا چهار روح را در ایشان قرار داده: روح ایمان و روح قوّت و روح شهوت و روح بدن؛ پس بنده پیوسته این ارواح چهارگانه را کامل می‏گرداند، تا حالتی چند بر او وارد شود». آن مرد عرض کرد که: یا امیرالمؤمنین! این حالت‏ها چیست؟ فرمود: «امّا اوّل آنها چنان است که خدای عز و جل فرموده که: «وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی‏ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً» «۳»؛ یعنی: و بعضی دیگر از شما کسی است که بازگردانیده می‏شود به سوی فروترین و زبون‏ترین زندگانی، که به سنّ خرافت و نهایت پیری است، تا نداند پس از دانستن امور، چیزی را؛ یعنی به حالت کودکی بازگردد». و حضرت فرمود: «پس اینک، همه ارواح از او کم می‏گردد، و او کسی نیست که از دین خدا بیرون رود؛ زیرا که آن که فاعل است و با او فعل می‏کند، او را به سوی پست‏ترین عمرش بازگردانیده. پس او چنان شده که از برای نماز وقتی را نمی‏شناسد، و نمی‏تواند که در شب و روز نماز و شب نافله را به جا آورد، و نمی‏تواند که با مردمان در صف نماز جماعت بایستد. پس اینک، نقصان و ناتمامی است از روح ایمان، ولیکن او را هیچ ضرر نمی‏رساند. و در میان ایشان کسی است که روح قوّت از او کم می‏شود، که نمی‏تواند با دشمن خویش جهاد و کارزار کند، و استطاعت ندارد که اسباب زندگانی را طلب کند. و در میان ایشان کسی است که روح شهوت از او کم می‏شود، که اگر خوش‏روترین دختران آدم به او بگذرد، به سوی آن میل نکند و برنخیزد. و روح بدن در او باقی می‏ماند، که حرکت می‏کند و درمی‏نوردد، تا ملک‏الموت به نزد او بیاید، و این حالت از برایش بهتر است؛ زیرا که، خدای عز و جل با او چنین کرده است. و گاه است که در زمان قوّت و ایّام جوانیش، بر او __________________________________________________ (۱). بقره، ۲۵۳. میان این فرستادگان برخی را بر برخی برتری بخشیدیم. در میانشان کسی است که خدا با او سخن گفت‏و برخی را چندین درجه بالا برد و به عیسی بن مریم دلیل‏های روشن دادیم و وی را با روح القدس تأیید کردیم. (مترجم) (۲). مجادله، ۲۲. (۳). نحل، ۷۰. حالت‏ها وارد می‏شود که به واسطه آنها قصد گناه می‏کند، و روح قوّت، او را دلیر می‏گرداند، و روح شهوت، از برایش زینت می‏دهد، و روح بدن، او را می‏کشد، تا آنکه او را در گناه می‏اندازد، و چون دست به آن گناه برساند و مرتکب آن شود، از ایمانش کم گردد و از آن دور شود؛ پس چنان شود که در آن باز نگردد، تا آنکه توبه کند، و چون توبه کرد، خدا توبه او را قبول فرماید، و اگر دوباره برگردد، خدا او را در آتش دوزخ داخل گرداند. و امّا اصحاب دست چپ، یهود و نصاری‏اند. خدای عز و جل می‏فرماید که: «الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ» «۱»؛ یعنی: آنان که داده‏ایم ایشان را کتاب تورات و انجیل، می‏شناسند او را، چنان که می‏شناسند پسران خود را». و حضرت فرمود: «یعنی محمد و امر ولایت را می‏شناسد که در تورات و انجیل است، چنان که پسران خویش را که در منزل‏های ایشانند می‏شناسد. «وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ* الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» «۲»؛ یعنی: و به درستی که گروهی از ایشان، هر آینه می‏پوشند حق را، و حال آنکه ایشان می‏دانند که می‏پوشند آن‏چه درست و راست است از جانب پروردگار تو است». و حضرت فرمود: «یعنی آنکه تو فرستاده‏ای به سوی ایشان. «فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ» «۳»؛ یعنی: پس البتّه مباش از جمله شک‏کنندگان». (و خطاب با حضرت رسالت است و مراد از آن امّت). و حضرت فرمود که: «چون انکار کردند آنچه را که شناختند، خدا ایشان را به آن مبتلی نمود که روح ایمان را از ایشان ربود، و در بدن‏های ایشان سه روح را ساکن گردانید: روح قوّت و روح شهوت و روح بدن. بعد از آن، ایشان را به سوی چهارپایان نسبت داد و فرمود: «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ» «۴»؛ یعنی: نیستند ایشان، مگر چون چهارپایان» (زیرا که حیوان جنبنده، جز این نیست که به روح قوّت، بار برمی‏دارد و به روح شهوت، علف می‏خورد و به روح بدن، راه می‏رود). سائل عرض کرد که: یا امیرالمؤمنین! دل مرا زنده گردانیدی به اذن خدا. __________________________________________________ (۱). بقره، ۱۴۶. (۲). بقره، ۱۴۶ و ۱۴۷. (۳). بقره، ۱۴۷. (۴). فرقان، ۴۴.