الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۱۴۰۴

علي بن ابراهيم عن ابيه عن حماد بن عيسي عن ابراهيم بن عمر اليماني عن عمر بن اذينه عن ابان بن ابي عياش عن سليم بن قيس الهلالي عن امير المومنين ص قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۵, ۴۱۳ از امیر المؤمنین (ع)، فرمود: کفر بر چهار پایه است: فسق و غلوّ و شکّ و شبهه. فسق چهار پره دارد: جفا و کوری و غفلت و سرکشی، هر که جفا کند، حق را خوار گیرد و فقهاء را دشمن دارد و بر خلاف بزرگ اصرار ورزد و هر که کوردل گردد، ذکر را فراموش کند و پیرو گمان گردد و با آفریننده خود ستیزه جوید و شیطان بر او چیره گردد و بی‏توبه و تواضع برای خدا آمرزش خواهد و غفلت نکند از گناه، هر که غفلت کند، بر خود خیانت کرده و بر پشت در گشته و گمراهی خود را راشد پنداشته و آرزوهایش او را فریب داده‏اند و افسوس و پشیمانی یقه او را گرفته‏اند هنگامی که کار از کار گذشته و پرده برداشته شده و آنچه نمی‏پنداشت برای او رخ داده است، هر که از فرمان خدا سرکشی کند، به شکّ اندر شده و هر که به شکّ افتد، خدا بر فرازد و به سلطنت خود او را خوار سازد و به جلال خود او را خرد کند چونان که به پروردگارش که کریم است فریفته شده و در فرمان حضرت او تقصیر روا داشته. غلوّ بر چهار پره است: تعمّق در رأی، تنازع در رأی و کژ دلی و شقاق، هر که بسیار خرده بینی کند، به حق نگراید و جز غرق در امواج فروگیرنده نفزاید، فتنه‏ای از پیرامونش برنخیزد جز اینکه فتنه دیگرش فرا گیرد و پرده دیانت او بدرد و در کار در هم و گیج‏کننده‏ای فرو افتد. هر که در رأی، ستیزه کند و طرفیّت نماید، به حماقت شهره گردد و به خاطر لجبازی دنباله دار، و هر که کج دل شد، خوبی در نزد او زشت باشد و بدی در چشم او زیبا گردد و هر که بر امام بر حق بشورد و از جمع مسلمانان کناره گیرد، راه زندگی بر او تیره گردد و کارش در هم شود و در تنگنا افتد و نتواند از آن برآید زیرا از جز راه مؤمنان پیروی کرده است. شکّ بر چهار پره است: بر مِریَه و هوی و تردد و استسلام (خود باختگی) و آن فرموده خدا عز و جل است (۵۵ سوره نجم): «به کدام از نعمتهای پروردگارت سر ستیزه‏جوئی داری؟». در روایت دگر است که (شکّ) بر مریه است و هراس از حق و تردد استسلام در برابر جهل و اهل آن، هر که از آنچه در پیش او است بهراسد، به دنبال سر برتابد، و هر که در دیانت ستیزه‏جو باشد، در شک بچرخد و پیشتازان بر او سبقت جویند و دیگران او را دریابند و لگدمال شیاطین گردد و هر که دل بر هلاکت دنیا و آخرت نهد، در این میان به هلاکت رسد، و هر که از آن رهائی یابد، از فضل یقین باشد، و خدا چیزی کمتر از یقین نیافریده است. و شبهه بر چهار پره است: خوش آمد از آرایش و خود آرائی و کج منشی و کج کشی و در آمیختن حق و باطل، و این برای آن است که آرایش جلوگیر بینه و وسیله کشف حقیقت است، و خود آرائی مایه افتادن در شهوت است، کجی صاحب خود را بسیار منحرف سازد، و آمیختن حق به باطل امواج ظلمتی است که بر همدیگر بر آمده‏اند، این است کفر و ستونها و پره‏های آن. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۴, ۱۰۴ امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: کفر بر چهار پایه استوار شده: فسق، غلو، شک، شبهه. و فسق (نیز) بر چهار شعبه است: جفا، کوری، غفلت، سرکشی. پس هر که جفا کند حق را کوچک شمرده، و فقهاء را دشمن داشته، و بر گناه بزرگ اصرار کرده است، و هر که کوردل شود ذکر (حق) را فراموش کند، و (در اصول دین یا در تمام احکام آن) پیروی از گمان کند، و با آفریننده خود جنگ کند، و شیطان بر او چیره گردد، و بدون توبه (و پشیمانی از کرده خویش) و (هم چنین) بدون زاری (در طلب آمرزش) و بدون غافل نبودن از گناه (از خدا) آمرزش خواهد. و هر که غفلت کند بر خود خیانت کرده (و خود را بهلاکت افکنده، و از دین حق) بپشت برگشته، و گمراهی خود را رشد و صلاح پنداشته، و آرزوها (و وعده‏های دروغین شیطان) او را فریب دهد (و سرگرم کند) و حسرت و پشیمانی در هنگامی که کار از کار بگذرد و پرده برداشته شود او را فراگیرد، و برایش آشکار گردد که آن طور که او میپنداشت نبوده. و هر که از فرمان خدا سرکشی کند بشک افتاده، و هر که بشک افتد خدا بر او بزرگی (و غضب) کند، و او را بسلطنت (و قدرت) خود خوار سازد، و (نزد خلایق) بوسیله جلال (و عظمت) خود او را کوچک کند چنانچه بپروردگار کریم خود فریفته شده و مغرور شود (و کرم او را دستاویز کرده) و در فرمان او کوتاهی کند. مجلسی (ره) از برخی از افاضل نقل کند که گفته است‏ «از مغرورین آنانند که حشر و نشر را منکر شوند، و از آن جمله هستند: کسانی که پندارند تهدید بپیغمبران از برای بیم دادنست و کیفری در آخرت نیست. و کسانی که گویند لذتهای دنیا یقینی است و کیفر آخرت مشکوک و یقین را بخاطر شک رها نکنند. و کسانی که نافرمانی کنند و گویند خداوند غفور و رحیم است. و کسانی که پندارند دنیا نقد است و آخرت نسیه و نقد از نسیه بهتر است. و کسانی که بخودشان و کردارشان مغرور و از آفات آن غافل باشند. و کسانی که بعلم خود مغرور شوند، آنکه پندارد که بحد کمال رسیده و مانندش کسی نیست گویا آنچه در باره دانشمندان مغرور بدانش رسیده نشنیده. و کسانی که بعلم و عمل اکتفا کرده و از شستشوی باطن از اخلاق زشت غفلت نموده و پندارد که بهمان اندازه مستحق ثواب شایان است. و آنان که بخود دانش فریفته شده و بعلوم دنیائی پرداخته و از تحصیل علم آخرت باز مانده. و کسانی که بعبادت فریفته شده. و آنان که بمال و منال مغرور گشته. یا باولاد و انصار فریفته شده. یا بجاه و مقام گول خورده. و غیر اینها از اسباب بزرگ منشی که در شماره نیاید». (و بهر صورت امیر المؤمنین علیه السّلام دنباله حدیث فرمود: و غلو بر چهار شعبه است: بر تعمق در رأی (و دقت بسیار نمودن). تنازع در رأی. کجی (و اغراق از حق). شقاق (و دشمنی کردن با حق پرستان)، پس هر که بسیار دقت (و خرده بینی) کند بحق نگراید، و جز غرق شدن در امواج خروشان (شبهات و اباطیل) نیفزاید، فتنه از او دور نشود (و گرهی از عقدهای اعتقادی او باز نشود) جز اینکه فتنه دیگری (و مشکل تازه‏ای) گریبانگیرش شود و پرده دینش (با قیچی فتنه) بدرد، پس در کار درهم و برهمی فرو افتد (و حق و باطل بر او مختلط گردد). و هر که در رأی نزاع و ستیزه کند بحماقت (یا بسستی و بزدلی) شهره گردد (و این) بخاطر لجبازی دنباله دار (او است). و هر که کج دل شد خوبی در نزد او زشت گردد، و بدی در نظر او زیبا گردد. و هر که شقاق کند (و با حق پرستان دشمنی و نزاع کند) راههای زندگی بر او تیره و تاریک گردد، و کار بر او دشوار شود، و بتنگنائی دچار گردد که راه خلاصی از آن بسته شود، زیرا از راه مؤمنین پیروی نکرده است. و شک دارای چهار شعبه است: مریه (یعنی تردید. شک و جدل)، هوی، تردد، استسلام (یعنی تن دادن و گردن نهادن) و اینست گفتار خدای عز و جل: «پس بکدام نعمتهای پروردگارت ستیزه‏جوئی» (سوره نجم آیه ۵۵). و در روایت دیگر است (که فرمود: شک): بر مریه است، و هراس از حق، و تردد، و استسلام در برابر نادانی و اهل آن. پس هر که از آنچه در پیش او است (از حق و رغبت بسوی آخرت) بهراسد بپشت سر (یعنی بسوی باطل و دنیا) برگردد، و هر که در دین ستیزه کند در شک بچرخد، و همردیفان او از مؤمنین از وی پیشی گرفته (چون شک ندارند) و بازماندگان (در ایمان که پس از او بودند) او را دریابند، و لگد مال‏ شیاطین گردد، و هر که بهلاکت دنیا و آخرت تن دهد در این میان (نیز) بهلاکت رسد و هر که از آن رهائی یابد از فضل یقین است، و خدا چیزی کمتر از یقین نیافریده است. و شبهه بر چهار شعبه است: شادمان شدن بزینت (دنیا یا رأیهای فاسده‏ای که نزد خود زینت داده)، و خود آرائی (بأباطیل)، و بازگرداندن کج (را براست بنظر خویشتن)، و در آمیختن حق را بباطل، و این برای آنست که زینت انسانی را از بینه (و برهان روشن) باز دارد، و خود آرائی مایه افتادن در شهوت است، و کجی صاحب خود را بانحراف بزرگی بکشاند، و آمیختن حق بباطل تاریکیهائی است که رویهم انباشته. اینست کفر و ستونها و شعبه‏های آن. , , محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۴, ۱۴۱ علی بن ابراهیم، از پدرش، از حمّاد بن عیسی، از ابراهیم بن عمر یمانی، از عمر بن اذینه، از ابان بن ابی عیّاش، از سلیم بن قیس هلالی، از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «کفر، بر چهار ستون بنا شده است و آنها: فسق، و بیرون رفتن است از دایره فرمان خدا، و غلوّ، و شک و شبهه. و فسق، بر چهار شعبه است: بر جفا و کوری و غفلت و سرکشی؛ پس هر که جفا کند، خلق را کوچک شمارد، و فقها را دشمن دارد، و بر گناه بزرگ اصرار کند. و هر که کور باشد از دین حق، یاد خدا را فراموش کند، و گمان را پیروی نماید، و با آفریدگار خود به علانیه جنگ کند، و شیطان بر او و گمراهی او اصرار کند، و آمرزش گناهان را طلبد، بی‏آنکه توبه کند، یا تضرّع و زاری نماید، یا غفلتی داشته باشد (بلکه دانسته گناه کرده، و از روی عمد و قصد آن را به جا آورده)، و هر که غفلت داشته باشد، بر نفس خود جنایت کند و آسیب گناه به آن رساند، و بر پشت خویش برگردد و پس پس رود، و گمراهی خود را، راه راست پندارد، و آرزوها، او را گول زند، و حسرت و پشیمانی، او را فرا گیرد، چون امر گذارده شود و پرده غفلت از پیش رویش برطرف شود، و از برایش ظاهر گردد آنچه نبود که بپندارد «۳». و هر که از امر خدای عز و جل سرکشی کند، شک کند، و هر که شک کند، خدا بر او بلندی و برتری جوید؛ پس او را به سلطنت و تسلّطی که دارد، خوار کند، و به بزرگواری خود، او را حقیر و __________________________________________________ (۳). یعنی حتی به آن گمان نمی‏برد. بی‏مقدار کند، چنان که به پروردگار خویش که صاحب کرم است فریفته شده، و به این سبب در امر او سهل‏انگاری و کوتاهی کرده است. و غُلوّ، بر چهار شعبه است: بر فرو رفتن در چیزی به رَأی خود، و تنازع و دشمنی کردن در آن، و میل کردن از حق، و مخالفت؛ پس هر که در چیزی فرو رود، به سوی حق بازگشت نکند، و غیر از غرق شدن در گرداب‏های باطل، چیزی را نیفزاید، و فتنه‏ای از او برطرف نشود، مگر آنکه فتنه دیگر او را فرو گیرد و دینش دریده شود؛ پس او فرو می‏رود در کاری شوریده و مضطرب و به هم برآمده. و هر که در رأی خود منازعه نماید و دشمنی کند، به حماقت و بی‏عقلی مشهور شود، به جهت طول لجاجت و ستیزه. و هر که از حق میل کند، خوبی در نزد او زشت شود، و بدی در نزد او نیکو شود. و هر که مخالفت ورزد، راه‏های او بر او کور و پوشیده گردد «۱»، (که هیچ نشانی در آن نباشد)، و کارش بر او معرّض شود (که حائل و مانع به هم رساند)، و بیرون رفتنگاهش بر او تنگ شود، چون راه مؤمنان را پیروی نکند. و شکّ، بر چهار شعبه است: بر مریه؛ یعنی شک بر امور، (یا مجادله و خصومت)، و خواهش نفس، و تردّد و انقیاد. و آن قول خدای عز و جل است که: «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری‏» «۲»؛ یعنی:پس به کدام یک از نعمت‏های پروردگار خود شکّ می‏کنی» «۳». و در روایت دیگر چنین است که: «بر مریه، و ترسیدن از حقّ، و تردّد و انقیاد، و تسلیم شدن از برای جهل و اهل آن». «پس هر که او را در هول و ترس افکند، آنچه در پیش روی او است، بر پاشنه‏های خویش برگردد و پس پس رود. هر که در دین به شک افتد، در شکّ تردّد کند و سرگردان شود، و پیشینیان از مؤمنان بر او پیشی گیرند، و پسینیان او را دریابند و به او رسند، و سُم‏های شیطان او را پامال کند (که لگدکوب آن ملعون شود). و هر که از برای هلاکت دنیا و آخرت گردن نهد، در میان این دو، هلاک گردد. و هر که از آن رهایی یابد، از فضل یقین خواهد بود، و خدای عز و جل خلقی را نیافریده که از یقین کمتر باشد «۴». __________________________________________________ (۱). و بنابر بعضی از نسخه‏های کافی، راه‏های او بر او دشوار شود. (۲). نجم، ۵۵. (۳). و خطاب با حضرت رسالت است، و مراد از آن، امّت. (مترجم) (۴). یعنی افراد یقین‏دار اندک‏اند. و شبهه، بر چهار شعبه است: خوش آمدن به آرایش دنیا و آراستن نفس، و چیزی را جلوه دادن در نظر این کس، و تأویل و بیان کجی، و آمیختن حق به باطل. و این، به سبب آن است که زینت و آرایش دنیا، از حجّت و گواه می‏کیباند «۱»، و آراستن نفس این کس را به زور بر سر شهوت و خواهش نفس می‏برد و در آن داخل می‏کند، و کجی، صاحب خود را میل می‏دهد، میلی بزرگ، و آمیزش و آشفتگی، تاریکی چند است که بعضی از آنها در بالای بعضی است «۲» پس آنچه مذکور شد، کفر و ستون‏ها و شعبه‏های آن است». __________________________________________________ (۱). کیباندن، حالت متعدی فعل کیبیدن به معنای برگرداندن و از راه به در بردن و منحرف کردن است. ر. ک: فرهنگ‏عمید و دهخدا. (۲). اشاره به آیه قرآن است و معنای آن تاریکی بسیار زیاد و روی هم است.