الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۶۹

علي بن محمد عن بعض اصحابه عن ادم بن اسحاق عن عبد الرزاق بن مهران عن الحسين بن ميمون عن محمد بن سالم عن ابي جعفر ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۴, ۹۵ محمد بن سالم از امام باقر (ع) فرمود: به راستی مردمی در باره قرآن ندانسته سخنها گفته‏اند و این است که خدا تبارک و تعالی می‏فرماید (۷ سوره آل عمران): «او است آن کسی که قرآن را به تو نازل کرده از آن است آیاتی محکمه که ام الکتابند و آیات دیگری متشابهه و اما آن کسانی که کج‏دلند پیرو آنند که متشابه است برای فتنه‏جوئی و تأویل‏تراشی و تأویل آن را جز خدا نداند» تا آخر آیه «و راسخان در علم که گویند ما بدان ایمان داریم همه از نزد پروردگار ما است و یاد آور نشوند جز صاحبان خرد» پس آیاتی که نسخ شدند از متشابهات هستند و آیات محکمه از نسخ‏کننده‏ها، به راستی خدا عز و جل نوح را به قومش مبعوث کرد که خدا را بپرستید و از او بپرهیزید و مرا اطاعت کنید، سپس آنها را به پرستش خدای یگانه خواند و این که برای او شریکی نگیرند و سپس پیمبران را بر این روش مبعوث کرد تا به محمد (ص) رسیدند و آنان را دعوت کرد که خدا را بپرستند و شریک برای او نگیرند و فرمود (۱۳ سوره شوری): «شریعت نهاد برای شما در دیانت آنچه نوح را بدان سفارش کرد و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه به ابراهیم و موسی سفارش کردیم که دین را بر پا دارید و تفرقه نشوید در آن، به مشرکین ناگوار است آنچه آنها را بدان دعوت می‏کنی، خدا به سوی خود برگزیند هر که را خواهد و رهبری کند هر که بدو باز گردد». و پیغمبران را به قوم خود مبعوث کرد بر اساس شهادت به یگانگی خدا و اقرار بدان چه آورند از نزد خدا و هر که با اخلاص گروید و بر آن مرد خدا او را به بهشت در آورد برای آن زیرا خدا به هیچ وجه به بنده‏ها ستمکار نیست و این برای آن است که خدا بنده‏ای را عذاب نکند تا در قتل و هر گناهی که خدا آن را موجب دوزخ دانسته اصرار کند و چون هر پیغمبری را دسته با ایمان قومش اجابت کردند برای هر پیغمبری شرعی و برنامه‏ای مقرر کرد و شرع، برنامه همان راه و روش است و به محمد (ص) فرمود: (۱۶۳ سوره نساء): «به راستی ما به تو وحی کردیم چونان که وحی کردیم به نوح و پیغمبران بعد از او» و به هر پیغمبری فرمان داد تا به راه و روشی کار کند، در ضمن روش و راهی که خدا عز و جل موسی را بدان فرمان کرد این است که شنبه روز را برای آنها مقرر ساخت و هر که شنبه را بزرگ شمرد و روا ندانست که از بیم خدا در آن کاری حلال داند، خدا او را به بهشت برد و هر که به حق شنبه سبکی کرد و در آن حلال دانست آنچه را خدا حرام کرده بود از کاری که خدا او را در آن نهی کرده بود خدای عز و جل او را به دوزخ برد و این برای‏ آن بود که ماهیها را حلال شمردند و روز شنبه آنها را حبس کردند و خوردند و خدا به آنها خشم کرد بی‏آنکه به خدا شرک آورده باشند و یا در چیزی که موسی (ع) آورده بود شک کرده باشند. خدا عز و جل فرماید (۶۲ سوره بقره): «و محققاً شما دانستید آن کسانی را از شما که در شنبه تعدی کردند و ما به آنها گفتیم که باشید میمونهای رانده شده» سپس خدا عیسی‏ را مبعوث کرد به شهادت ان لا اله الا الله و اقرار بدان چه از جانب خدا آورده و برای آنها شرع و برنامه‏ای مقرر داشت و قانون شنبه را که پیش از آن مأمور بودند احترام کنند منهدم کرد و همه آنچه را که بر عهده آنها بود از راه و روش چنانه‏ای که موسی آورده بود از میان برداشت و هر که از راه عیسی‏ (ع) پیروی نکرد، خدا او را به دوزخ برد و اگر چه آن را که همه پیغمبران آوردند این بود که برای خدا شریک نگیرند سپس خدا محمد (ص) را مبعوث کرد و او ده سال در مکه زیست و در این ده سال هر که گواهی به یگانگی خدا و رسالت محمد (ص) داد خدا او را به بهشت برد برای اقرار او که ایمان تصدیق نبوت بود و خدا کسی را که پیرو محمد (ص) مرد عذاب نکرد مگر آنکه مشرک به خدای رحمان بود و تصدیق آن این است که خدا در مکه ضمن سوره بنی اسرائیل به آن حضرت نازل کرد که (۲۳ سوره اسراء): «و حکم کرد پروردگارت که نپرستید جز او را و به پدر و مادر احسان کنید تا قول خدا تعالی‏: به راستی او آگاه و بینا است» ادب و پند و آموزش و نهی سبک، نسبت به آن وعده نداد و وعیدی ننهاد بر ارتکاب آنچه غدقن کرده است و نسبت به چیزهائی نهی کرد و بر حذر نمود و سخت نگرفت و تهدید نکرد و فرمود (۳۱ سوره اسراء): «فرزندان خود را نکشید از بیم تهی دستی ما به آنها روزی دهیم و هم به شما زیرا کشتن آنان خطای بزرگی (۳۲) نزدیک زنا نروید زیرا آن هرزگی است و چه بد راهی است (۳۳) و نکشید نفس محترم از طرف خدا را مگر به حق و حساب و هر که به ستم کشته شود محققاً به ولی او تسلط (بر قصاص) دادیم او اسراف نکند در کشتن به راستی که او یاری شده است (۳۴) به مال یتیم نزدیکی نکنید مگر به وجهی که برای او بهتر باشد تا برسد به بلوغ خود بعهد بپائید زیرا عهد مسئولیت دارد (۳۵) و چون کیل کنید پیمانه را پر کنید و با ترازوی درست جنس را بکشید، این بهتر و خوش‏عاقبت‏تر است (۳۶) دنبال چیزی که ندانی مرو، به راستی گوش و چشم و دل همه آنها باعث مسئولیتند (۳۷) روی زمین متکبرانه راه مرو زیرا تو زمین را نتوانی شکافت و به درازی کوه‏ها نتوانی رسید (۳۸) همه اینها نزد خدای تو بد است (۳۹) این است آنچه پروردگارت از حکمت به تو وحی کرده و با خدا معبود دیگری مقرر مدار تا در دوزخ افتی سرزنش شده و مطرود». و در سوره و اللیل اذا یغشی نازل کرد: «من شما را بیم دهم از آتشی شعله‏ور که در آن در نگیرد جز اشقی‏ آنکه تکذیب کند و رو گرداند» و مقصود از آن مشرک است و در سوره إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ نازل کرده: «اما کسی که نامه او را از پشت سرش به او دهند در آینده فریاد وای وای کشد و به دوزخ افتد زیرا او در میان خاندانش شاد بود به راستی او گمان می‏کرد که برگشت نکند، آری» مقصود از آن هم مشرک است، و در سوره تبارک نازل کرد: (۸): «هر آنگاه که فوجی در آن افکنده شوند خازنان دوزخ از آنها پرسند که بیم دهنده برای شما نیامد (۹) گویند چرا محققاً آمد برای ما بیم دهنده و او را تکذیب کردیم و گفتیم خدا چیزی نفرستاده» مقصود از اینها هم مشرکانند و در سوره واقعه نازل کرد: (آیه ۲۹- ۳۰): «و اما اگر از مکذبان و گمراهان است، با آب جوشیده پذیرائی گردد و به دوزخ رود، اینها هم مشرکانند». و در سوره الحاقه نازل کرد (۲۵): «و اما کسی که نامه عملش به دست چپش آید گوید ای کاش که به من نامه عملم نرسیده بود (۲۶) ای کاش نمی‏دانستم حسابم چیست (۲۷) ای کاش کارم گذشته بود (۲۸) دارائیم به درد من نخورد تا آنکه فرماید به راستی او بود که ایمان به خدای بزرگ نداشت» این هم مشرک است، و در طسم (۹۰ سوره شعراء): «دوزخ خود را نمود برای گمراهان (۹۱) به آنها گفته شد شما در کجاها پرستش می‏کردید (۹۲) جز خدا را آیا شما را یاری کردند و یا یاوری جستند (۹۳) پس به رو در افتادند در آن با گمراهان (۹۴) و با لشکرهای ابلیس همگی» جنود ابلیس نژادهای او است از شیاطین و فرموده او که (گویند) «ما را گمراه نکرد جز مجرمان» مقصود از آن همان مشرکانند که اینان بدانها اقتداء کردند و در شریک از آنها پیروی کردند و ایشان همان قوم محمدند (ص) احدی از یهود و نصاری در آنها نیست، مصدق آن قول خدا عز و جل است (۱۲ سوره ص): «پیش از آنها قوم نوح تکذیب کردند» (۱۷۶ سوره شعراء): «اصحاب؛ ایکه؛ تکذیب کردند» (۱۶۰ سوره شعراء): «قوم لوط تکذیب کردند» در میان اینان نبود یهودی‏ها که گفتند: عزیز پسر خدا است، و نه نصاری که گفتند: مسیح پسر خدا است. محققاً خدا یهود و نصاری را به دوزخ برد و هر قومی را به عملشان به دوزخ برد، این است گفته آنها که گمراه نکرد ما را جز مجرمان، زیرا ما را به روش خودشان دعوت کردند. این است معنی قول خدا عز و جل در باره آنها چون همه را در دوزخ گرد آورد (۳۶ سوره اعراف): «گویند دسته‏های بعدی به دسته‏های نخست خود پروردگارا اینانند که ما را گمراه کردند آنها را عذاب دو چندان بده در دوزخ». و فرمود خدا که: «چون هر امتی در آیند در دوزخ لعنت کنند همکار خود را تا آنکه همه در آن فراهم آیند» و از هم بیزاری جویند و همدیگر را لعنت کنند، برخی می‏خواهند به امید نجات و رستگاری نزد دیگران روند و از بزرگی عذابی که بر آنها رخ داده در مانند و دیگر موقع آزمایش و تجربه و عذر پذیری نیست و نیست در این موقع راه نجات و این آیات و امثالش در مکه نازل شده است و خدا به دوزخ نبرد جز مشرک را. و چون خدا به محمد (ص) اجازه داد که از مکه به مدینه رفت اسلام را بر پنج پایه استوار کرد: ۱- شهادت ان لا اله الا الله و أن محمداً رسول الله. ۲- بر پا داشتن نماز. ۳- دادن زکاة. ۴- حج خانه کعبه. ۵- روزه گرفتن در ماه رمضان. و حدود را بر او نازل کرد و تقسیم ارث را و به او خبر داد از گناهانی که خدا به وسیله آنها و بدانها دوزخ را لازم کند برای هر که مرتکب آنها شود و در بیان قاتل نازل کرد (۹۵ سوره نساء)* «و هر کس عمداً مؤمنی را بکشد سزایش دوزخ است در آن جاوید است و خدا به او غضب کند و او را لعنت کند و برای او عذاب بزرگی فراهم سازد» خدا مؤمن را لعنت نکند، خدا عز و جل فرموده است (۶۵ و ۶۶ سوره احزاب): «به راستی خدا کافران را لعنت کند و برای آنها دوزخ را آماده کند در آن جاوید به مانند همیشه، نیابند ولی و یاوری»، چگونه متعلق به مشیت باشد با این که به سزای در دوزخ افزوده غضب و لعنت را و آن را از ملعونان در قرآن خود ثبت کرده است و در باره خوردن‏ مال یتیم به ستم فرموده است (۱۰ سوره نساء): «به راستی کسانی که مال یتیمان را به ستم بخورند همانا در شکم خود آتش خوردند و محققاً به دوزخ در گیرند» و این برای آن است که خورنده مال یتیم روز قیامت می‏آید و در شکمش آتش شعله‏ور است تا زبانه آتش از دهانش در آید تا اینکه همه اهل محشر او را بشناسند که مال یتیم خورده است، و در باره کیل نازل کرد (۲ سوره مطففین): «وای بر کم فروشان» و ویل را به کسی متوجه نکرده است تا او را کافر نامیده است، خدا عز و جل فرموده است (۳۸ سوره مریم): «وای بر آن کسانی که کافرند از مشاهده جمیع خلایق در روز بزرگی»، و در باره عهد و پیمان نازل کرد (۷۱ سوره آل عمران): «به راستی کسانی که عهد و پیمان خدا را به بهای اندکی بفروشند آنان در آخرت بهره‏ای ندارد و خدا با آنها سخن نگوید و به آنها نگاه نکند در روز قیامت و آنها را پاک نسازد و برایشان عذاب دردناکی است»؛ خلاق؛ بمعنی بهره است هر که در آخرت بهره‏ای ندارد با چه وسیله به بهشت در آید، و در مدینه نازل کرد (۴ سوره نور): «مرد زانی در نیامیزد جز با زن زانیه یا مشرکه و زن زانیه را در آغوش نکشد جز مرد زانی یا مشرک و این بر مؤمنان حرام است» خدا مرد زانی را مؤمن ننامیده و زن زناکار را مؤمنه نام نداده و رسول خدا (ص) فرموده است- اهل دانش در این گفته شک ندارد- که: زنا کار هنگام زنا کردن، مؤمن نیست، و دزد در هنگام دزدی مؤمن نیست، زیرا چون این کار زشت را مرتکب است ایمان از او بر کنده شود، چون پیراهن از تن. در مدینه نازل شده است که (۵ و ۶ سوره نور): «و آنان کسانی که زنان پارسا را به زنا متهم کنند و سپس چهار گواه نیاورند هشتاد تازیانه به آنها بزنید و گواهی آنها را هرگز نپذیرید و آنان فاسقند جز کسانی‏ که پس از آن بازگردند و اصلاح شوند زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است»، خدا بر کنار دانسته آن را که به افتراء بپاید از این که مؤمن بنامد، خدا عز و جل فرموده (۱۸ سوره سجده): «آیا کسی که مؤمن است چون کسی باشد که کافر است برابر نباشند» و خدا او را منافق دانسته، خدا عز و جل فرمود (۶۷ سوره توبه): «به راستی منافقان همان فاسقانند» و خدا عز و جل او را از دوستان ابلیس مقرر کرده، فرموده است (۴۸ سوره کهف): «جز ابلیس که بوده است از جن و فاسق شده نسبت به امر پروردگارش» و او را ملعون ساخته و فرموده است (۲۳ و ۲۴ سوره نور): «به راستی آن کسانی که زنان پارسا، و بی‏خبر مؤمنه را متهم به زنا در دنیا و آخرت لعن شوند و از آن آنها است عذاب دردناک، روزی آید که گواه شود بر آنها زبانهاشان و پاهاشان بدان چه که بودند می‏کردند» جوارح بر علیه مؤمن گواه نشوند و همانا گواه شوند بر علیه آنکه کلمه عذاب بر او ثابت شده و اما مؤمن نامه عملش به دست راستش آید، خدا عز و جل فرماید (۷۴ سوره اسراء): «پس اما آن کسانی که داده شود نامه عملش به دست راستش هم آنان بخوانند کتاب خود را و ستم نشوند به اندازه نخی»، سوره نور بعد از سوره نساء نازل شده است و دلیلش این است که خدا عز و جل در سوره نساء نازل کرده است (۱۴ سوره نساء): «و آنان که از زنان شما هرزگی کنند چهار گواه بر آنها بگیرید از خودتان و اگر به هرزگی آنها گواهی دادند آنها را در خانه‏ها زندانی کنید تا مرگ آنان را فرا گیرد یا خدا برای آنها راه نجاتی فراهم کند» و راهی که خدا برای نجات آنها فراهم کرد این است که فرمود: «سوره‏ای است نازل کردیمش و فرضش نمودیم و در آن آیات روشنی فرو فرستادیم شاید شما یاد آور شوید* زن زناکار و مرد زناکار را بهر کدام صد تازیانه بزنید و شما را نسبت به آنها مهرورزی نگیرد در برابر دین خدا اگر شما مؤمن هستید به خدا و روز قیامت و باید جمعی از مؤمنان گواه کیفر آنها باشند». مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۴۶ امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا مردمی در باره این قرآن ندانسته سخن گفتند، خدای تبارک و تعالی میفرماید: «اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد، برخی از آن آیه‏هائیست محکم که آنها اصل و مایه این کتابست و آیه‏های دیگریست متشابه، آنها که در دلشان شک و انحرافست، برای فتنه‏جوئی و بقصد تأویل از متشابهاتش پیروی کنند، در صورتی که تأویل قرآن را جز خدا نداند- تا آخر آیه ۷ سوره ۳-» و منسوخات از جمله متشابهاتست و محکمات از جمله ناسخات. خدای عز و جل جناب نوح را بسوی قومش مبعوث فرمود که: «خدا را بپرستید و تقوایش پیشه کنید و اطاعت مرا نمائید» او هم ایشان را بخدای یگانه دعوت فرمود: تا عبادتش کنند و چیزی را با او شریک نسازند، سپس پیغمبران دیگر را بدین دعوت مبعوث فرمود، تا بمحمد صلی اللَّه علیه و آله رسید، او هم ایشان را دعوت فرمود که: خدا را بپرستند و چیزی را شریکش نسازند و فرمود: «از امور دین آنچه را خدا بنوح سفارش کرده بود و آنچه را بتو وحی کردیم و آنچه را بابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم، برای شما مقرر کرد که دین را بپا دارید و در آن تفرقه میفکنید. دعوت شما بر مشرکین گرانست. خدا هر که را خواهد بسوی خود برگزیند و هر که بدو باز گردد، بسوی خویش رهبری کند، ۱۳ سوره ۴۱». پیغمبران را بسوی قومشان مبعوث فرمود: بگواهی دادن بیگانگی خدا و اقرار بآنچه از جانب خدا آمده پس هر که از روی اخلاص ایمان آورد و بر آن روش بمیرد، خدا بدان جهت او را ببهشت داخل کند زیرا خدا نسبت به بندگان ستمگر نیست، برای اینکه خدا بنده‏ای را عذاب نکند تا نسبت بقتل و گناهانی که خدا دوزخ را برای مرتکبین آنها واجب ساخته سخت‏گیری کند. سپس چون هر پیغمبری را مؤمنین قومش اجابت کردند، برای هر یک از آنها شریعت و طریقه‏ئی مقرر کرد، و شریعت و طریقت راه و روش است، و خدا بمحمد صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «ما همچنان که بنوح و پیغمبران پس از نوح وحی کردیم، بتوهم وحی کردیم، ۱۶۳ سوره ۴» و هر پیغمبری را بأخذ راه و روشی مأمور فرمود: و از جمله راه و روشی که خدای عز و جل موسی علیه السّلام را بآن امر فرمود، این بود که روز شنبه را برای آنها مقرر داشت، که هر کس روز شنبه را بزرگ شمرد، و از ترس خدا جسارت بر این روز را حلال نشمارد، خدا داخل بهشتش کند، و هر که نسبت بحق این روز توهین روا دارد و کاری را که خدا در آن روز نهی فرموده (صید ماهی) حلال شمرد، خدای عز و جل بدوزخش درآورد، و این زمانی بود که صید ماهی را حلال دانستند و روز شنبه آنها را حبس کردند و خوردند. خدا هم بر آنها غضب فرمود بدون اینکه بخدای رحمان مشرک شوند یا نسبت بآنچه موسی علیه السّلام آورده شک نمایند. خدای عز و جل فرماید: «کسانی را از شما که در روز شنبه تعدی کردند، بدانستید، که بآنها گفتیم بوزینگان رانده شوید، ۶۵ سوره ۲». سپس عیسی علیه السّلام را فرستاد برای شهادت بیکتائی خدا و اقرار بآنچه از جانب خدا آورده و برای آنها شریعت و طریقه قرار داد، و موضوع روز شنبه را که پیروان موسی مأمور باحترامش بودند و همه راه و روشهائی را که موسی آورده بود، بر هم خورد، پس هر که راه عیسی را پیروی نکرد، خدا او را بدوزخ برد، و مطلبی را که همه پیغمبران آوردند این بود که چیزی را شریک خدا نگیرند (یعنی این مطلب در زمان هیچ پیغمبری بر هم نخورد). سپس خدا محمد صلی اللَّه علیه و آله را مبعوث فرمود: و او ده سال در مکه بود، در آن ده سال هیچ کس با شهادت به یکتائی خدا و رسالت محمد صلی اللَّه علیه و آله نمرد، جز آنکه خدا او را بسبب اقرارش ببهشت داخل کرد و آن ایمان باور و تصدیق بود و هیچ یک از پیروان محمد را که مردند عذاب نفرمود، جز آنکه بخدای رحمان مشرک شد، و تصدیق این مطلب را خدای عز و جل در سوره بنی اسرائیل در مکه بر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نازل کرد: «پروردگارت مقرر داشت که جز او را عبادت نکنید و بپدر و مادر احسان کنید- تا آنجا که فرماید- خدا به بندگانش آگاه و بیناست، ۲۲- ۳۰ سوره ۱۷». در این آیات ادب است و پند و آموزش و نهی سبک، و بر آنها وعده نداد و نسبت بارتکاب آنچه نهی فرموده و عیدی (انذار و تهدیدی) نفرمود: و نیز از چیزهائی نهی نمود و بیم داد، ولی نسبت بآنها سخت‏گیری نکرد و تهدید ننمود و فرمود: «فرزندان خود را از بیم تنگدستی مکشید، شما و آنها را ما روزی دهیم، کشتن آنها گناهی بزرگ است- ۲۱- نزدیک زنا مروید که کاری زشت و روشی بد است- ۲۲- و جانداری را که خدا حرام کرده، جز بحق مکشید، و هر که مظلوم کشته شود، برای ولی او تسلطی قرار دادیم، اما در کشتن زیاد روی نکنید که او نصرت یافته است- ۲۳- بمال یتیم جز بروشی نیکو نزدیک مشوید تا زمانی که ببلوغ و رشد خود رسد، و به پیمان وفا کنید، که پیمان مورد بازخواست است- ۲۴- و چون پیمانه کنید، پیمانه را پر کنید و با ترازوی درست بکشید که این روش بهتر و سرانجامش نیکوتر است- ۲۵- از آنچه یقین نداری پیروی مکن، زیرا گوش و چشم و دل همه اینها مسئولند- ۲۶- روی زمین متکبرانه راه مرو، که هرگز زمین را نخواهی شکافت و هرگز ببلندی کوهها نخواهی رسید- ۲۷- بدی همه اینها نزد پروردگارت ناپسند است- ۲۸- اینها برخی حکمت است که پروردگارت بتو وحی کرد، و همراه خدا معبود دیگری قرار مده که سرزنش شده و رانده گشته، در دوزخ افتی- ۲۹- سوره ۱۷». و در سوره وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‏ نازل فرمود: «از آتشی که زبانه میکشد بیمتان میدهم» جز شقی‏تری که تکذیب کند و روی گرداند داخل آن نشود- ۱۶ سوره ۹۲» این شخص مشرکست. و در سوره إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ نازل فرمود: «و اما آنکه نامه‏اش را پشت سرش دهند، زود باشد که به وا ویلا فریاد کشد و بدوزخ درآید، همانا او میان خاندان خویش شادمان بود. او گمان کرد که هرگز (بسوی ما) باز نگردد، چرا- ۱۴ سوره ۸۴» این هم مشرکست. و در سوره تبارک نازل فرمود: «هر گاه گروهی را در دوزخ افکنند. خزانه‏دارانش از آنها بپرسند مگر بیم رسانی سوی شما نیامده بود؟ گویند چرا بیم رسان آمد، ولی ما تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی نازل نکرده است ۸ سوره ۶۷» اینها نیز مشرکانند. و در سوره «واقعه» نازل فرمود: «و اما اگر از تکذیب کنان گمراه باشد، ما حضری از آب جوشانست با در آوردن در جهنم، ۹۴ سوره ۵۷» اینها هم مشرکانند. و در سوره «الحاقه» نازل فرمود: «اما هر که نامه‏اش را بدست چپش دهند، گوید: ای کاش نامه‏ام را نداده بودند، و نمیدانستم حسابم چیست؟ ای کاش کارم گذشته بود، دارائیم بدردم نخورد- تا آنجا که فرماید:- او بخدای بزرگ ایمان نیاورد «۳۲ سوره ۶۹» این هم مشرکست. و در سوره «طسم» نازل فرمود: «دوزخ برای گمراهان نمودار شود، و بآنها گفته شود: آن چیزها که غیر خدا میپرستیدید کجایند؟ آیا شما را یاری کردند یا باوری جستند؟ سپس گمراهان و گمراه‏کنندگان برو در جهنم انداخته شوند با همه سپاهیان ابلیس، ۹۴ سوره ۲۶» سپاهیان ابلیس، نسل او هستند از شیاطین. و باز فرماید: «و جز مجرمین ما را گمراه نکردند» مقصود مشرکین باشند که اینها بایشان اقتدا کرده و در شرک تابع آنها شدند و اینها قوم محمد صلی اللَّه علیه و آله بودند، کسی از یهود و نصاری در اینها نیست، و شاهد و مصدقش گفتار خدای عز و جل است: «پیش از آنها قوم نوح هم تکذیب کردند» «اصحاب أیکة تکذیب کردند» «قوم لوط تکذیب کردند» در میان اینها نبود قوم یهودی که گفتند: عزیز پسر خداست و نه نصاری که گفتند: مسیح پسر خداست، خدا یهود و نصاری را بدوزخ خواهد برد و هر گروهی را بسبب کردارشان بدوزخ میبرد (او بمردم ستم نمیکند، بلکه مردم بخود ستم میکنند). و اینکه گویند: «جز مجرمین ما را گمراه نکردند» زیرا ما را براه خود دعوت کردند، این همان گفتار خدای عز و جل است «دسته آخر نسبت بنخستینیان گویند: پروردگارا اینها ما را گمراه کردند پس عذاب آتش آنها را دو چندان کن و چون در دوزخشان گرد آورد فرماید: «هر گاه گروهی بدوزخ وارد شود، همکار خود را لعنت کند تا همگی در آنجا گرد آیند» برخی از برخی بیزاری جویند و بعضی بعض دیگر را لعنت کنند، بعضی میخواهند بامید رستگاری و رهائی از گرفتاری بزرگی که دارند بر دیگران با دلیل و برهان غلبه کنند، ولی آن هنگام نه موقع آزمایش و امتحان و پذیرفتن پوزش است و نه وقت نجات. این آیات و امثالش در مکه نازل شد و خدا جز مشرک را بدوزخ نبرد، سپس چون خدا بمحمد صلی اللَّه علیه و آله اجازه فرمود، که از مکه بمدینه رود، اسلام روی پنج پایه بنا شد: (۱) شهادت بیکتائی خدا و اینکه محمد بنده و رسول اوست. (۲) بپا داشتن نماز. (۳) دادن زکاة. (۴) حج خانه کعبه. (۵) روزه ماه رمضان و حدود و تقسیم ارث را بر او نازل فرمود و گناهانی که خدا بوسیله آنها و بدانها دوزخ را برای مرتکبین آنها لازم کند، خبر داد، و در باره کیفر قاتل نازل فرمود: «هر که مؤمنی را عمدا بکشد، جزایش دوزخ است که جاودان در آن باشد و خدا بر او غضب آرد، و لعنتش کند و عذابی بزرگ برایش مهیا دارد- ۹۵- سوره ۴-» و خدا مؤمن را لعنت نمیکند (پس قاتل مؤمن نیست). خدای عز و جل فرماید: «خدا کافران را لعنت کند و دوزخ را برایشان آماده نماید که همیشه و جاودان در آن باشند و یار و مددکاری نیابند، و چگونه ممکن است امر قاتل موکول بمشیت خدا باشد (که اگر خواهی عذابش کند و اگر خواهد او را بیامرزد) در صورتی که جزای او را جهنم قرار داده و غضب و لعنت خود را باو رسانیده، و او را از جمله ملعونان در کتاب خود بیان کرده است. و در باره کسی که مال یتیم را بستم بخورد، نازل فرمود: «کسانی که اموال یتیمان را بستم میخورند در اندرون خود آتش خوردند و بآتشی افروخته درون خواهند شد، ۱۰- سوره ۴» زیرا خورنده مال یتیم روز قیامت می‏آید، در حالی که آتش در شکمش شعله‏ور است و زبانه آن از دهنش خارج شود، بنحوی که همه اهل محشر بدانند که او خورنده مال یتیم است. و راجع به پیمانه نازل فرموده است: «ویل بر کمفروشان «۱» سوره ۸۳» و خدا ویل را برای کسی قرار نداده، جز آنکه کافرش نامیده. خدای عز و جل فرماید: «ویل بر کافران از حضور یافتن در روزی بزرگ ۳۸ سوره ۱۹». و در باره عهد و پیمان نازل فرمود: «کسانی که پیمان با خدا و سوگندهای خویش را ببهائی اندک میفروشند، در آخرت خلاقی (نصیبی) ندارند و روز قیامت خدا با آنها سخن نمیگوید و سویشان نمینگرد و پاکشان نمیکند و عذابی دردناک دارند ۷۷ سوره ۳» و خلاق همان نصیب است، و کسی که در آخرت‏ __________________________________________________ (۱) ویل: در آمدن بدی و شر، و دردمند نمودن و مصیبت زده ساختن و نیز ویل، وای و سختی است- منتهی الارب- نصیبی ندارد، بچه وسیله داخل بهشت می‏شود؟. و در مدینه نازل فرمود: «مرد زناکار جز زن زناکار یا مشرک را بهمسری نگیرد، و زن زناکار را جز مرد زناکار یا مشرک بهمسری نگیرد، و این همسری بر مؤمنین حرامست، ۴ سوره ۲۴» پس خدا زن و مرد زناکار را مؤمن ننامیده است، و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده:- و دانشمندان در این گفته شک ندارند- زناکار هنگامی که زنا میکند مؤمن نیست، و دزد هنگامی که دزدی میکند مؤمن نیست، زیرا هنگامی که آن کار را میکند، ایمان از او برکنار شود، مانند برکناری پیراهن (از تن انسان). و نیز در مدینه نازل فرمود: «کسانی که زنان عفیفه را بزنا متهم کنند و چهار شاهد نیاورند، آنها را ۸۰ تازیانه بزنید و گواهی آنها را برای هرگز نپذیرید که ایشان فاسقند، مگر کسانی که پس از آن توبه کنند و اصلاح شوند، همانا خدا آمرزنده و مهربانست ۶ سوره ۲۶» پس خدا او را تا زمانی که بر افتراء (و تهمت بآن زن عفیفه) پایدار است از نامیدن مؤمن بر کنار دانسته. خدای عز و جل فرماید: آیا مؤمن مانند فاسق است؟ برابر نیستند، ۱۸- سوره ۴۱» و خدا فاسق را منافق نامیده. خدای عز و جل فرماید: «همانا منافقان همان فاسقانند، ۶۷ سوره ۹» و خدای عز و جل او را از دوستداران شیطان قرار داده و فرموده: «مگر شیطان که از طایفه جن بود و نسبت بامر پروردگار خود (در موضوع سجده بآدم) فاسق شد ۴۸ سوره ۱۸» و نیز ملعونش قرار داد و فرمود: «کسانی که بزنان عفیفه و بی‏خبر نسبت زنا میدهند، در دنیا و آخرت لعنت شده و عذابی بزرگ دارند، روزی که زبان و دست و پایشان علیه آنها بکارهائی که میکرده‏اند گواهی دهند، ۲۴ سوره ۲۴» و أعضاء و جوارح علیه مؤمن گواهی‏ ندهند، بلکه علیه کسی که فرمان عذاب بر او ثابت شده گواهی دهند. و اما مؤمن نامه‏اش را بدست راستش دهند، خدای عز و جل فرماید: «اما کسانی که نامه آنها بدست راستشان داده شود، نامه خویش قرائت کنند و باندازه نخی ستم نبینند، ۷۴ سوره ۱۷» و سوره نور بعد از سوره نساء نازل شده است و تصدیقش اینست که: خدای عز و جل در سوره نساء بر پیغمبر نازل فرمود: آن زنان شما که کار بد میکنند، چهار گواه از خودتان بر آنها بگیرید، اگر گواهی دادند، زنان را در خانه نگه دارید تا مرگشان برسد یا خدا برای آنها راهی قرار دهد، ۱۴ سوره ۴» و راه همانست که خدای عز و جل فرموده: «سوره‏ایست که نازلش کرده‏ایم و مقرر داشته‏ایم و در آن آیه‏های روشن نازل کرده‏ایم، شاید شما اندرز گیرید، بهر یک از زن و مرد زناکار ۱۰۰ تازیانه بزنید، و اگر بخدا و روز دیگر ایمان دارید در امر دین خدا، شما را نسبت بآنها مهربانی دست ندهد، و باید گروهی از مؤمنین هنگام مجازاتشان حاضر باشند، ۲ و ۱ سوره ۲۴». محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۸۱ علی بن محمد، از بعضی از اصحاب خویش، از آدم بن اسحاق، از عبدالرّزّاق بن مهران، از حسین بن میمون، از محمد بن سالم، از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «گروهی در این قرآن سخن گفتند بی‏آنکه علم داشته باشند. و بیان آن، این است که خدای- تبارک و تعالی- می‏فرماید: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ» «۲» تا آخر آیه که با ترجمه گذشت «۳»؛ پس منسوخات و آنها که حکم آن برطرف شده، از جمله متشابهات‏اند که تأویل آنها را غیر از خدا و راسخان در علم کسی نمی‏داند، و محکمات آنها از جمله ناسخات‏اند. به درستی که خدای عز و جل نوح را به سوی قوم خویش فرستاد، به آنکه بپرستید خدا را به یگانگی، و از نافرمانی او بپرهیزید، و از عقوبتش بترسید، و مرا اطاعت کنید در هر چه امر و نهی کنم؛ چه، طاعت من مقرون به طاعت خدا است. بعد از آن، ایشان را دعوت نمود به سوی خدا به تنهایی، و اینکه او را عبادت کنند و چیزی را با او شریک نگردانند. بعد از آن، پیغمبران علیهم السلام را مبعوث گردانید بر این امر، تا به محمد صلی الله علیه و آله رسیدند؛ پس ایشان را دعوت نمود به سوی اینکه خدا را بپرستند و چیزی را با او شریک نسازند، و فرمود: «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ‏ __________________________________________________ (۲). آل عمران، ۷. (۳). اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد که برخی از آنهاآیه‏های محکم و روشن‏است، و اینها اساس کتابند، و برخی دیگر متشابه و چند پهلوند. اما کسانی که به دل، کژی دارند برای تاویل و فتنه جویی از متشابهات آن پیروی می‏کنند، در حالی که تاویل حقیقی آن را جز خدا نمی‏داند. (مترجم) ابْرهیمَ وَمُوسی‏ وَعیسی‏ أَنْ أَقیمُوا الدّینَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکینَ ماتَدْعُوهُمْ الَیْهِ اللّهُ یَجْتَبی‏ الَیْهِ مَنْ یَشآءُ وَیَهْدی‏ الَیْهِ مَنْ یُنیبَ» «۱»؛ پس پیغمبران را به سوی قوم ایشان مبعوث گردانید، با تکلیف به شهادت دادن به اینکه خدایی نیست، مگر خدا، و اقرار کردن به آنچه آن پیغمبر از نزد خدا آورده بود؛ پس هر که ایمان آورد و اعتقاد کرد از روی اخلاص، و بر این اعتقاد مرد، خدا به همین او را داخل بهشت گردانید. و علّت این، آن است که خدا بر بندگان خویش ستم نمی‏کند. و بیانش آن است که خدا چنان نبُوَد که بنده را عذاب کند، تا آنکه بر آن جناب غلظت و شدّت می‏کرد در کشتن و سایر معصیت‏ها، که خدا بر خود واجب گردانیده به سبب آنها آتش دوزخ را، برای کسی که به آنها عمل کند، و بر خود لازم ساخته که فاعل آنها را به جهنّم برد؛ پس در هنگامی که هر پیغمبری را اجابت و اطاعت نمود، هر که او را اجابت کرد از قومش از مؤمنان، از برای هر پیغمبری از پیغمبران، شرعت و منهاجی قرار داد- و شرعت و منهاج، راه و رویه است «۲»-. و خدای- تعالی- به محمد صلی الله علیه و آله فرمود: «إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‏ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ» «۳»؛ یعنی: «به درستی که ما وحی‏کردیم به سوی تو، چنانچه وحی کردیم به سوی نوح و پیغمبران بعد از او». و هر پیغمبری را به عمل کردن به راه و رویّه‏ای امر فرمود، و از جمله راه و رویّه‏ای که خدای عز و جل موسی علیه السلام را به آنها امر فرموده بود، آن بود که شنبه‏داری را که تعظیم روز شنبه است- بر بنی‏اسرائیل قرار داد. و تعظیم شنبه آن بود که در آن عبادت کنند و مشغول کاری نشوند و شکار ماهی نکنند؛ پس امر چنان بود که هر کس تعظیم شنبه می‏نمود، و حلال نمی‏دانست که آنچه را که از آن ممنوع بود به جا آورد از ترس خدا، خدا او را در بهشت داخل می فرمود، و هر که استخفاف به حقّ شنبه می‏کرد، و حلال می‏شمرد آنچه را که خدا بر او حرام گردانیده بود- از عملی که خدا او را در آن روز، از __________________________________________________ (۱). شورا، ۱۳. برای شما از دین، همان را تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود. و آنچه را که بر تو وحی کردیم وآنچه‏را که به ابراهیم و موسی و عیسی توصیه کردیم، این بود که دین را بر پا دارید و در آن متفرق نشوید. بر مشرکان گران است آنچه که ایشان را به سویش می‏خوانی. خداوند هر کس را بخواهد به سوی خود می‏کشد، و هر کس را که به او باز گردد به سوی خود ره می‏نماید. (مترجم) (۲). و مراد از راه، شریعت است که به کتاب معلوم شود. و رویّه، چیزی است که از حدیث و طریق مفهوم گردد. (مترجم) (۳). نساء، ۱۶۳. آن نهی فرموده‏بود-، خدای عز و جل او را داخل آتش جهنّم می‏گردانید. و این در وقتی بود که ماهیان را حلال شمردند و آنها را حبس نمودند در روز شنبه و آنها را خوردند. خدا بر ایشان غضب فرمود، بی‏آنکه چنان باشند که به خداوند مهربان شرک آورده باشند، و نه آنکه در چیزی از آنچه موسی آن را آورده بود، شک داشته باشند. خدای عز و جل فرموده: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ» «۱»؛ یعنی: «و هر آینه به حقیقت دانستید احوال آن را که از حدّ فرمان درگذشتند از قوم شما، در قیام نمودن به کار شنبه. «۲» پس گفتیم به ایشان که باشید به صورت بوزینگان رانده‏شدگان». بعد از آن، خدا عیسی علیه السلام را مبعوث گردانید، با تکلیف به گواهی دادن به اینکه خدایی نیست، مگر خدا، و اقرار کردن به آنچه آن را از نزد خدا آورده بود، و از برای ایشان شریعت و راه راست و روشنی قرار داد؛ پس آن شریعت شنبه را که به تعظیم آن مأمور بودند، پس از آن بر هم زد، و همچنین عامّه آنچه بر آن بودند، از راه و رویه‏ای که موسی علیه السلام آنها را آورده بود؛ پس هر که راه عیسی را پیروی ننمود، خدا او را داخل آتش جهنّم گردانید، و هر چند که آنچه همه پیغمبران آن را آورده بودند، آن بود که چیزی را با خدا شریک نسازند. بعد از آن، محمد صلی الله علیه و آله را مبعوث گردانید، و آن حضرت ده سال در مکّه تشریف داشت؛ پس در عرض مدّت آن ده سال «۳»، در مکّه کسی نمرد، که گواهی دهد به آن که خدایی نیست، مگر خدا، و به آنکه محمد صلی الله علیه و آله رسول خدا است، مگر آنکه خدا او را داخل بهشت گردانید به همان اقراری که کرد. و آن ایمان تصدیق است، که غیر از تصدیق کردن چیزی در آن معتبر نبود. و خدا هیچ‏کس را از آنان که مردند، در حالی که پیرو محمد صلی الله علیه و آله بودند، بر این اعتقاد عذاب نفرمود، مگر کسی که به خداوند مهربان شرک آورده بود. و مصدّق این مطلب آن است که خدای عز و جل در مکّه، در سوره بنی‏اسرائیل بر آن حضرت فرو فرستاد که: «وَ قَضی‏ رَبُّکَ‏ __________________________________________________ (۱). بقره، ۶۵. (۲). چه منع فرموده بودیم که در آن روز شکار ماهی نکنند و از صبح تا شام مشغول عبادت باشند. و ایشان در آن روزبه حیله و جهودبازی، ماهی می‏گرفتند، چنان چه در تفاسیر شرح آن شده. (مترجم) (۳). پیامبر اکرم پس از بعثت، سیزده سال در مکه بودند، اما تا سه سال مکلف به دعوت آشکار نبودند. تحفة الأولیاء (ترجمه أصول کافی)، ج‏۳، ص: ۸۷ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» «۱»، تا قول آن جناب تعالی: «إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً» «۲» (و حضرت بعد از ذکر آیه می فرماید): اینها ادب است- یعنی طریقه پسندیده-. و به اصلاح و پند دادن و آموزانیدن و نهی سبُک که شدّت و غلظتی در آن نیست، و بر آن‏ __________________________________________________ (۱). اسرا، ۲۳. (۲). و آنچه از وسط آیه ذکر نشده این است: «إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً* وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً* رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً* وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً* إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً* وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُوراً* وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی‏ عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً* إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ»؛ و ترجمه آیات این است: و حکم فرمود پروردگار تو به آنکه نپرستید؛ یعنی واجب کرد بر تو و امّتانت که پرستش ننمایید، مگر او را، به آنکه نیکویی کنید با پدر و مادر خویش، نیکویی کردنی به غایت، اگر البتّه برسد نزد تو بزرگسالی و کبر سن یکی از ایشان یا هر دو (یعنی چندان زیست کنند که پیر شوند و محتاج به خدمت تو گردند). پس مگو به ایشان کلمه افّ را؛ چه آن را کسی می‏گوید که از چیزی به تنگ آمده باشد و یا بر او گران گردد؛ یعنی چیزی مگو که دلالت بر دلتنگی کند و از ایشان به تنگ میای و صحبت ایشان را گران مشمر. (و تخصیص حال پیری، به جهت آن است که آن حال، مظنّه دلتنگی است؛ نه آنکه حکم پدر و مادر جوان چنین نباشد.) و بانگ بر ایشان مزن و سخن ایشان را جواب درشت مده، و بگو به ایشان سخن نیکو از روی ادب و حرمت (و ایشان را به نام مخوان، بلکه بگو: ای پدر و ای مادر)، و فرو گذار برای ایشان بالِ خواری و تواضع و فروتنی را، و با ایشان نهایت عجز و انکسار به عمل آور از فرط مهربانی یا به جهت آن، و بگو که پروردگارا! رحم فرما و ببخشا بر ایشان، چنان چه پروریدند مرا در حالی که خُرد بودم (و مراد این است که بر ایشان رحمت کن، مانند رحمت ایشان بر من، به تربیت و شفقت و ارشاد.) پروردگار شما داناتر است به آنچه در دل‏های شما است اگر شایستگان باشید؛ پس به درستی که او- سبحانه- از برای بازگردندگان به حضرت او، آمرزنده بوده و خواهد بود. و بده خداوندِ خویشی را حقّ او و آنچه باید به او داده شود، و بده درویش و رهگذری را حق ایشان، و اسراف مکن و مال خود را پراکنده مساز و آن را میفشان، مانند افشاندن تخم در غیر وجه شرعی؛ پراکنده ساختنی به غایت. به درستی که اسراف‏کنندگان و صرف‏نمایندگان مال خود در معاصی برادران، شیاطین و دیوان سرکش‏اند؛ و شیطان، بسیار منکرِ نعمت و ناسپاس بوده و خواهد بود از برای پروردگار خویش و نعمت او. و اگر البتّه اعراض کنی از ایشان و روی گردانی از محتاجان، به جهت انتظار و طلب روزی و رحمتی که از پروردگار خود آن را امید داری که چون به تو رساند به ایشان دهی، پس بگو به ایشان گفتاری نرم و نیکو، و ایشان را دعا کن به فراخی روزی، و قرار مده دست خود را بربسته به گردن خویش؛ یعنی بخل و امساک مکن، و مگشا آن را همه گشادن؛ یعنی اسراف مکن؛ پس بنشینی در حالتی که سرزنش کرده شده باشی و درمانده و محتاج باشی، یا ملامت شده و درمانده گردی. به درستی که پروردگار تو گشاده می‏گرداند روزی را از برای هر که می‏خواهد، و تنگ می‏سازد بر هر که می‏خواهد. به درستی که او- سبحانه به بندگان خود و مصالح ایشان آگاه و بینا بوده و می‏باشد (و مصالح ایشان را او می‏داند و آنچه مصلحت ایشان است به عمل می‏آورد، و کسی را زهره [/ جرأت‏] اعتراض بر او نیست). (اسرا: ۲۳- ۳۰). (مترجم) وعده‏ای نفرموده که ایشان را ثوابی کرامت کند، و بر کسب کردن چیزی از آنچه از آن نهی کرده، وعیدی ننموده که ایشان را عقابی فرماید؛ بلکه مجرّد امر و نهی و بُکُن مَکُن است. و در همین سوره بعد از آیات مذکوره، نهی از چیزی چند فرو فرستاد که بر آنها تحذیر فرمودو ایشان را ترسانید، ولیکن در باب آنها درشتی نکرد و بر گردن آنها وعیدِ عقاب نفرمود، و فرمود: «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً* وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی‏ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلًا* وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً* وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا* وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا* وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا* وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا. کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً* ذلِکَ مِمَّا أَوْحی‏ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی‏ فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً» «۱»؛ یعنی: «و مکشید فرزندان خود را از ترس درویشی، و توهّم اینکه مبادا به جهت انفاق بر ایشان فقیر و درویش شوید. ما روزی می‏دهیم ایشان و شما را؛ پس برای روزی ایشان مضطرب مباشید. به درستی که کشتن ایشان خطایی است بزرگ؛ چه آن موجب قطع نسل است. و نزدیک مشوید به زنا و گرد آن مگردید. به درستی که زنا خصلتی است بد و زشت و بسیار قبیح، و بد راهی است زنا (چه آن موجب قطع نسل است، و سبب فتنه و نزاع و قطع حقوق پدران بر فرزندان). و مکشید آن تنی را که خدای- تعالی- کشتن آن را حرام گردانیده؛ مانند مسلمانان و اهل ذمّه و معاهدان، مگر به حکم راستی (که قصاص است یا ارتداد یا زنا، با اجتماع شرایط کشتن). و هر که کشته شود در حالتی که ستم رسیده باشد؛ یعنی مستوجب کشتن نباشد، پس به حقیقت که قرار دادیم از برای ولیّ او و متولّی امر او، بعد از کشتن او، تسلّط و قوّتی بر مؤاخذه، به مقتضای قتل، از قصاص و دیه؛ پس باید که ولیّ خون اسراف نکند، و از اندازه بیرون نرود (در باب کشتن کشنده، به آنکه غیر کشنده را نکشد، و کشنده را مثله نکند، مجملًا آنکه قصاص را به طریق قرارداد شارع به عمل آورد و آنچه خود می‏خواهد نکند). به درستی که ولیّ خون یاری داده شده است؛ چه خدا او را بر __________________________________________________ (۱). اسرا، ۲۹- ۳۹. کشتن کشنده یا دیه گرفتن مسلّط فرموده، و همین تسلّط او را بس است. و نزدیک مشوید به مال یتیم و طفل بی‏پدر، و در آن تصرّف مکنید، مگر به طریقه‏ای که آن طریقه نیکوتر است شرعاً و عرفاً «۱»، تا برسد به غایت قوّت خویش (یعنی به حدّ بلوغ رسد و آثار رشد در او ظاهر شود). و وفا کنید به عهد و پیمانی که خدای- تعالی- با شما بسته «۲». به درستی که عهد مسئول است و از آن سؤال خواهید شد، تا به مقتضای نقض و وفا با شما رفتار شود. و تمام پیمایید پیمانه را چون بپیمایید، و بسنجید به ترازوی راست یا به قپان که ترازوی بزرگ است. این تمامْ سنجیدن و راست سنجیدن بهتر است (از خیانت)، و نیکوتر از روی بازگشت و عاقبت «۳». و از پیْ مَرو آن چیزی را که نیست تو را به آن دانشی، و به گمان تبعیّتِ آن مکن. به درستی که گوش و چشم و دل و همه این اعضا از آن پرسیده خواهد شد (که از گوش پرسیده شود: چه شنیدی؟ و از چشم، چه دیدی؟ و از دل، چه دانستی و اعتقاد کردی؟). و مَرو در زمین از روی مَرَح و سخت شادی کردن، یا در حالی که صاحب شادی سخت باشی؛ یعنی در راه رفتن مَخَرام و متکبّرانه مرو. به درستی که تو هرگز زمین را به پای در آن کشیدن و سخت رفتن نمی‏توانی شکافت، و هرگز به کوه‏ها نتوانی رسید، از روی درازی. همه اینها که مذکور شد، بدان (یعنی آنچه نهی از آن شده، در نزد پروردگار تو کراهت داشته شده است.) که پروردگارت آنها را ناخوش دارد، و او را از آنها بد آید. این احکام مذکوره، از آن چیزی است که پروردگارت به سوی تو وحی فرمود، از حکمت و علمی که شناخت حق است با زیادتی عمل. و فرا مگیر با خدا، خدای دیگر را؛ پس انداخته شوی در دوزخ، در حالی که ملامت کرده شده باشی، و دور گردانیده شده از رحمت خدای- تعالی-». و در سوره «وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‏» «۴» فرو فرستاد که: «فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظَّی* لا یَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَی* الَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی» «۵»؛ یعنی: «پس می‏ترسانم شما را ای اهل مکّه! از آتشی که زبانه می‏کشد. در نیاید در آن‏ __________________________________________________ (۱). مانند آنکه به آن معامله کنید تا اصل مایه برای او بماند، و ربح آن صرف معاش او شود، حال آنکه مال یتیم راضبط کنید، و غبطه او را از دست مدهید، و در آن بی‏وجه شرعی تصرّف مکنید. (مترجم) (۲). از تکالیف شرعیّه، یا به عهدی که با یکدیگر بسته‏اید، و یا به عهدی که با خدا می‏بندید از عهد و نذر ویمین. (مترجم) (۳). یعنی خوش فرجام‏تر است. (۴). لیل، ۱. (۵). لیل، ۱۴- ۱۶. (یعنی به طریق دوام و لزوم)، مگر بدبخت‏تری که (حق را) تکذیب کرد و روی بگردانید (از اطاعت مفروضه) و پشت به آن نمود». و حضرت فرمود: «این اشقی که خدا وعده دخول جهنّم به او داده، مشرک است. و در سوره «إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ» «۱»، فرو فرستاد که: «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ. فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً* وَ یَصْلی‏ سَعِیراً* إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً* إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ* یَحُورَ بَلی‏» «۲»؛ یعنی: «و امّا آنکه داده شود نامه کردار خویش را از پس پشتش به دست چپ، پس زود باشد که بخواند؛ یعنی آواز دهد هلاکت را و گوید: واثبوراه! «۳» و درآید در آتش افروخته. به درستی که او در میان کسان خود شادمان (و به مال فانی و جاه ناپایدار، به جهت فرطِ غرور شادان) بود، و یا فارغ بود از روزِ شمار. به درستی که او گمان برده که هرگز بازنگردد، و او را بعث و نشوری نباشد. آری!» (او را بازگشت خواهد بود). حضرت فرمود: «این کس که مذکور شد، مراد از آن مشرک است. و در سوره تبارک فرو فرستاد که: «کُلَّما أُلْقِیَ فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ* قالُوا بَلی‏ قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‏ءٍ» «۴»؛ یعنی: «در هر زمان که گروهی انداخته شوند در دوزخ، خازنان آن؛ یعنی مالک و اعوان سؤال کنند از ایشان که: آیا بیم‏کننده‏ای به نزد شما نیامد؟ و پیغمبری بر شما مبعوث نشد که شما را از خدا و عذاب او بترساند؟ گویند: آری، به تحقیق آمدند ما را پیغمبران ترساننده؛ پس ایشان را به دروغ نسبت دادیم و گفتیم: خدا فرو نفرستاده هیچ چیز از آنچه شما می‏گویید». و حضرت فرمود: «این گروه مشرکانند. و در سوره واقعه فرو فرستاد: «وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ* فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ* وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ» «۵»؛ یعنی: «و امّا اگر مرده، از جمله تکذیب‏کنندگان گمراهان باشد، پس او را است پیشکشی در قبر، از آب گرم کرده در دوزخ، و درآوردن در آتش سوزان در روز قیامت». و حضرت فرمود: «این گروه مشرکانند. و در سوره حاقّه فرو فرستاد: «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ* وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ* یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ* ما أَغْنی‏ __________________________________________________ (۱). انشقاق، ۱. (۲). انشقاق، ۸- ۱۵. (۳). و این کلام، طلب هلاکت است؛ یعنی ای هلاکت! کجایی که رخ نمی‏نمایی؟ بیا که بسیار به تو مشتاقم و از نیستی‏تو غمناک. (مترجم) (۴). ملک، ۹ و ۱۰. عَنِّی مالِیَهْ» «۱» تا قول آن جناب: «إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ» «۲»» و ترجمه آن، این است: «و امّا آنکه داده شود نوشته خویش و نامه اعمالش را به دست چپش، بعد از آنکه بر بدی‏های خود واقف شود، بگوید- از روی ندامت-: ای کاشکی که داده نمی‏شدم نامه خود را، و نمی‏دانستم که حساب من چیست! ای کاش آن مردنی که در دنیا به آن مُردم، حکم‏کننده بود به فنای ابدی، یا قطع‏کننده امر من، تا زنده نمی‏شدم، (یا حکم‏کننده به مردن من، که الحال می‏مردم)! دفع نکرد از من عذاب را، مال من و آنچه مرا بود، ... به درستی که او در دنیا چنان بود که ایمان نمی‏آورد به خدای بزرگوار، که مستحقّ عظمت و بزرگواری است». و حضرت فرمود: «این مشرک است. و در سوره طسم [/ شعرا] فرو فرستاد که: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ* وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ* مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ* فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ* وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ» «۳»؛ یعنی: «و ظاهر ساخته شود دوزخ از برای گمراهان، تا در آن نظر کنند و مکان‏های خود را ببینند. و گفته شود به ایشان بر وجه عتاب و سرزنش، که کجایند آنچه پیوسته آن را می‏پرستیدید از غیر خدا. یعنی کجایند خدایان شما که به آنها امیدوار بودید؟! آیا هیچ یاری می‏دهند شما را به دفع عذاب از شما؟! یا انتقام می‏کشند از برای شما، از کسی که شما را عذاب می‏کند؟! یا ممتنع می‏شوند از عذاب خود و آن را از خود دفع می‏توانند کرد؟! پس نگون‏سار گردانیده شوند در دوزخ، ایشان و گمراهان و لشکرهای شیطان، همه ایشان». و حضرت فرمود: «لشکرهای شیطان، ذرّیّه اویند از شیاطین. و قول خدا که حکایت است از قول ایشان: «وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ» «۴»؛ یعنی: «و گمراه نگردانیدند ما را و بر ضلالت نداشتند، مگر گناهکاران». مقصود از آن مشرکان‏اند، که این گروه به ایشان اقتدا کردند و ایشان را بر شرکی که داشتند پیروی نمودند. و ایشان قوم محمدند صلی الله علیه و آله، و یکی از یهود و __________________________________________________ (۱). حاقّه، ۲۵- ۲۸. و آنچه از آیه ذکر نشده این است: «هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ* خُذُوهُ فَغُلُّوهُ* ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ* ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ»؛ و کم و نابود گشت از من تسلّط و فرمانروایی من. بعد از آن، خطاب به زبانیه رسد: بگیرید او را؛ پس او را غل کنید؛ یعنی دست و پای او را بر گردن او بندید؛ پس آن‏گاه درآورید او را در آتش بزرگ. بعد از آن، در زنجیری که گزِ (/ درازی) آن هفتادگز (/ ذرع) است، او را داخل کنید و در آن درآورید؛ یعنی آن را بر بدن او بپیچید تا هیچ حرکت نتواند کرد، و در شرح آن غیر از این نیز گفته‏اند. (مترجم) (۲). حاقّه، ۳۳. (۳). شعرا، ۹۱- ۹۵. (۴). شعرا، ۹۹. نصاری در ایشان داخل نیستند. و مصدّق این، قول خدای عز و جل است: «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ» «۱»؛ یعنی: «تکذیب کردند پیش از ایشان قوم نوح». «کَذَّبَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ» «۲»؛ یعنی: «تکذیب کردند یاران ایکه «۳»». «کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ» «۴»؛ یعنی: «تکذیب کردند قوم لوط». «۵» و حضرت بعد از ذکر سه فرقه‏ای مزبوره می فرماید: «در ایشان، یهودان- که گفتند: عُزَیر پسر خدا است- داخل نیستند و نه نصارا- که گفتند: مسیح پسر خدا است-. و زود باشد که خدا یهود و نصاری را داخل جهنّم گرداند، و هر گروهی را به کردارهای ایشان داخل آتش گرداند. و قول ایشان: و گمراه نکردند ما را، مگر گناهکاران؛ زیرا که ایشان ما را به سوی راه خویش دعوت کردند. در معنی همان قول خدای عز و جل است در باب ایشان، در هنگامی که ایشان را جمع فرموده به سوی آتش، یا در آن جمع فرموده: «قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ،» «۶» تا قول آن جناب که: «کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیها جَمِیعاً» «۷»». «۸» و حضرت می فرماید: تا آنکه چون به یکدیگر رسند در دوزخ همه ایشان، بعضی ازایشان از بعضی بیزاری جوید، که از یکدیگر بیزار شوند و یکدیگر را لعنت کنند. و بعضی ازایشان خواهد که بر بعضی حجّت آورد و غالب گردد، به جهت امیدواری گشایش و خلاص، تا آنکه رها شوند از بزرگی آنچه بر ایشان فرود آمده، و حال آنکه آن وقت، وقت ابتلاء و امتحان و پذیرفتن بهانه و هنگام نجات نیست. و این آیات و امثال‏ __________________________________________________ (۱). حج، ۴۲؛ ص، ۱۲؛ غافر، ۵؛ ق، ۱۲؛ قمر، ۹. (۲). شعرا، ۱۷۶. (۳). و «ایکه»، بیشه‏ای بود نزدیک مدائن و در آن اشجار و اثمار بسیار بود. (۴). شعرا، ۱۶۰. (۵). و ظاهر این است که مراد حضرت علیه السلام این باشد که خدا در همین سوره، بعد از آنچه مذکور شد، قصّه امّت‏های سالفه را جدا ذکر فرموده؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب ایکه، و حضرت عاد و ثمود را ذکر نفرموده؛ زیرا که مقصود، تخصیص مجرمان است. و ذکر آنچه ذکر فرموده کفایت می‏کند. لیکن در قصه نوح، لفظ قَبْلَهُمْ موجود نیست و در جای دیگر از قرآن چنین کلامی هست. (مترجم) (۶). اعراف، ۳۹. (۷). اعراف، ۳۸. (۸). و در قرآن در سوره اعراف، «کُلَّما» تا «جَمِیعاً»، پیش از لفظ «قالَتْ» است. و ترجمه آن به ترتیب قرآن این است: «در هر زمان که درآیند گروهی در دوزخ، لعنت کنند مانند خویش را (که هم‏دینان ایشان باشند)، تا آنکه چون به یکدیگر رسند در دوزخ همه ایشان، گویند آن گروهی که پس‏روان ایشان بوده‏اند در دنیا، یا از پی درآیندگان ایشان در دوزخ، برای آنان که پیشوایان ایشان‏اند که: ای پروردگار ما! این گروه گمراه کردند ما را، پس بده به ایشان عذابی دو چندان که ما را هست از آتش دوزخ؛ یکی برای گمراهی و یکی برای گمراه کردن دیگران. (مترجم) تحفة الأولیاء (ترجمه أصول کافی)، ج‏۳، ص: ۹۹ اینها، از آن چیزی است که خدا آن را در مکّه فرو فرستاد، که خدا داخل آتش جهنّم نمی‏گرداند، مگر کسی را که مشرک باشد. پس چون خدای- تعالی- محمد صلی الله علیه و آله را رخصت داد در باب بیرون آمدن از مکّه به سوی مدینه، اسلام بر پنج چیز بنا شد: گواهی دادن به آنکه خدایی نیست، مگر خدا، و آنکه محمد صلی الله علیه و آله بنده و رسول او است، و به پا داشتن نماز و دادن زکات و حجّ خانه کعبه و روزه ماه مبارک رمضان. و حدود و قسمت کردن میراث‏ها را بر او فرو فرستاد، و خبر داد آن حضرت را به همه گناهانی که خدا بر آنها و به سبب آنها آتش جهنّم را واجب گردانیده، از برای کسی که به آنها عمل کند و یکی از آنها را مرتکب گردد. و در بیان کشنده مؤمن فرو فرستاد: «وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً» «۱»؛ یعنی: «و هر که بکشد مؤمنی را به عمد و قصد، پس جزای او دوزخ است، در حالتی که جاوید است در آن، و خدا بر او خشم گرفته و او را لعنت کرده؛ یعنی رانده و از رحمت خود دور گردانیده، و آماده ساخته از برای او عذاب بزرگی را». و حضرت فرمود: «خدا مؤمن را لعنت نمی‏کند. خدای عز و جل فرموده: «إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لا نَصِیراً» «۲»؛ یعنی: «به درستی که خدا کافران را لعنت کرده، و آماده گردانید از برای ایشان آتش افروخته را، در حالتی که جاوید باشندگان‏اند در آن همیشه. نیابند دوستی و نه یاوری را که ایشان را بیرون آورد، یا عذاب را از ایشان باز دارد». و حضرت می‏فرماید: «و چگونه این حکم بسته به مشیت و خواست خدا باشد (و تقدیر آیه قتل این شود که، اگر خدا خواهد چنین می‏کند و اگر نخواهد نمی‏کند)، و حال آنکه در هنگامی که جهنّم را به او جزا داده، غضب و لعنت را به او ملحق ساخته، و این کلام ظاهر گردانیده که آنها که ملعون‏اند در کتاب خدا، کیان‏اند. و فرو فرستاده در باب مال یتیم و هر که آن را از روی ستم بخورد که: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی‏ ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً» «۳»؛ یعنی: «به درستی که آنان که می‏خورند مال‏های یتیمان را از روی ستمکاری و ناحق، جز این نیست که می‏خورند در شکم‏های خویش آتشی را؛ یعنی آنها را پر می‏سازند از آتش. زود باشد که درآیند یا درانداخته شوند در آتشی افروخته». و حضرت فرمود: «بیان این مطلب آن است که خورنده مال یتیم می‏آید در روز __________________________________________________ (۱). نساء، ۹۳. (۲). احزاب، ۶۴ و ۶۵. (۳). نساء، ۱۰. قیامت، و حال آنکه آتش در شکمش زبانه می‏کشد، تا آنکه زبانه آتش از دهانش بیرون آید، و اهل موقف که در صحرای قیامت جمع‏اند، همه او را بشناسند که خورنده مال یتیم است. و در باب کیل فرو فرستاده که: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ» «۱»؛ یعنی: «وای بر کاهندگان در کیل و وزن». «۲» و حضرت می‏فرماید: «خدا ویل را از برای کسی قرار نداد، تا آنکه او را کافر نامید. خدای عز و جل فرموده‏است: «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ» «۳»؛ یعنی: «پس وای بر آنها که کافر شدند از وقت حاضر شدن در روز بزرگ که روز قیامت است، و یا از مشاهده احوال آن روز، یا شهادت در آن روز». و در باب عهد و پیمان فرو فرستاد که: «إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» «۴»؛ یعنی: «به درستی که آنها که می‏فروشند و بدل می‏کنند عهدی را که با خدا بسته‏اند، و سوگندهای خویش را که یاد می‏کنند به بهایی اندک که متاع حقیر دنیا است، این گروه، هیچ بهره‏ای نیست از برای ایشان، در آخرت و ثواب آن. و خدا با ایشان سخن نکند، و به سوی ایشان ننگرد در روز قیامت؛ یعنی به ایشان خواری رساند، و بر ایشان غضبناک باشد، و ایشان را پاک نسازد از پلیدی گناه، یا بر ایشان ثنا نکند، و ایشان را مدح نفرماید، و از برای ایشان است عذابی دردناک یا دردآورنده». و حضرت می‏فرماید: «خلاق به معنی نصیب و بهره است؛ پس آنکه او را در آخرت هیچ بهره‏ای نباشد، به چه چیز داخل بهشت می‏شود. و در مدینه فرو فرستاد که: «الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلَّا زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِیَةُ لا یَنْکِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» «۵»؛ یعنی: «مرد زناکار نکاح نمی‏کند، مگر زن زناکار یا شرک‏آورنده‏ای را، و زن زناکار به نکاح درنیاورد او را، مگر مرد زناکار یا شرک‏آورنده‏ای، و حرام گردانیده شده است این نکاح بر مؤمنان «۶»». و حضرت می‏فرماید: «پس خدا مرد زناکار را مؤمن، و زن زناکار را مؤمنه ننامید. و رسول خد صلی الله علیه و آله فرمود- و اهل علم در آن شک ندارند که آن حضرت‏ __________________________________________________ (۱). مطففین، ۱. (۲). و ویل، کلمه‏ای است جامع جمیع بدی‏ها؛ یعنی انواع عذاب و عتاب و شدّت محنت. (۳). مریم، ۳۷. (۴). آل عمران، ۷۷. (۵). نور، ۳. (۶). و آیا حکم این آیه منسوخ است یا حرمت، حرمت تنزیهی است، یا اعتیاد به این امر حرام است، خلاف‏است. (مترجم) فرموده‏است-: زناکننده زنا نمی‏کند در هنگامی که زنا می‏کند، و حال آنکه او مؤمن باشد. و دزد دزدی نمی‏کند در هنگامی که دزدی می‏کند، و حال آنکه او مؤمن باشد (یعنی هیچ‏یک از دزد و زناکار، در هنگام زنا و دزدی، مؤمن نیستند)؛ زیرا که چون این عمل را به فعل آورد، خدا ایمان را از او دور می‏کند، چنانچه پیراهن را از تن می‏کند. و در مدینه فرود آمد: «وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ* إِلَّا الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» «۱»؛ یعنی: «و آن کسانی که رمی می‏کنند زنان محصنه را؛ یعنی بالغه عاقله‏ای که آزاد و مسلمان و عفیفه باشد، و ایشان را به زنا نسبت می‏دهند، بعد از آن چهار گواه عادل نمی‏آورند، پس بزنید ایشان را هشتاد تازیانه، و قبول مکنید از برای ایشان، شهادتی را هرگز در هیچ باب. و آن گروه، ایشان‏اند که فاسقان‏اند، مگر آنان که توبه کردند بعد از این فسق و صالح شدند و خویش را به صلاح آوردند، تا رسم فسق از ایشان برخاست؛ پس به درستی که خدا آمرزنده‏ای است مهربان». و حضرت می‏فرماید: «خدا او را دور گردانیده است- در مدّتی که بر سر افترا و دروغ خویش مانده باشد-، از آنکه به ایمان نامیده شود، و کسی او را مؤمن بنامد. خدای عز و جل فرموده‏است: «أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ» «۲»؛ یعنی: «آیا کسی که مؤمن باشد، چون کسی است که فاسق باشد؟ مؤمنان و فاسقان برابر نیستند؛ یعنی در شرف و رتبه، یا جزا و مثوبه». و حضرت می‏فرماید: «و خدا او را منافق قرار داده. خدای عز و جل فرموده است: «إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ» «۳»؛ یعنی: «به درستی که منافقان، ایشان فاسقان‏اند». و می‏فرماید: «نیز خدا او را از دوستان شیطان قرار داده. خدای عز و جل فرموده است: «إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» «۴»؛ یعنی: «و یاد کن آن وقتی را که گفتیم به فرشتگان که سجده کنید به جهت آدم؛ پس سجده کردند، مگر شیطان که از جن بود؛ یعنی بنی‏جان؛ پس بیرون رفت از فرمان پروردگار خویش و عاصی شد». و حضرت می‏فرماید: «و نیز خدا او را ملعون قرار داده؛ پس فرموده است: «إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ* یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» «۵»؛ __________________________________________________ (۱). نور، ۴ و ۵. (۲). سجده، ۱۸. (۳). توبه، ۶۷. (۴). کهف، ۵۰. (۵). نور، ۲۳ و ۲۴. یعنی: «به درستی که آنان که رمی می‏کنند و دشنام به زنا می‏دهند زنان محصنه را، که بی‏خبران‏اند از آنچه در باره ایشان می‏گویند، و مؤمنه‏اند که به خدا و رسول گرویده‏اند، لعنت کرده شدند در دنیا و آخرت، و از برای ایشان است عذابی بزرگ، در روزی که گواهی دهد بر ایشان، زبان‏ها و دست‏ها و پای‏های ایشان، به آنچه عمل می‏کردند». و حضرت می‏فرماید: «و چنان نیست که اعضا و جوارح بر مؤمنی گواهی دهند، جز این نیست که گواهی می‏دهند بر کسی که واجب شده باشد بر او سخن وعید که مشعر است به عذاب. و امّا مؤمن نوشته عملش به دست راستش عطا می‏شود. خدای عز و جل فرموده است: «فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا» «۱»». و در قرآن «فَمَنْ أُوتِیَ» بدون أَمَّا است؛ یعنی: «پس آنان که داده شوند نوشته عمل خویش را به دست راستِ ایشان، پس آن گروه می‏خواند نوشته خویش را از روی بهجت و مسرّت، و بر ایشان ستم نشود در مزد ایشان، به مقدار پوستی که در شکم استخوان خرما باشد- و مراد از آن چیزی است که کم باشد-؛ چه کمتر از آن نیز بر ایشان ستم نشود». و حضرت می‏فرماید: «سوره نور بعد از سوره نساء فرستاده شد، و مصدِّق این مطلب آن است که خدای عز و جل بر حضرت پیغمبر در سوره نساء فرو فرستاده که: «وَ اللَّاتِی یَأْتِینَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا» «۲»؛ یعنی: «و آن زنانی که بیایند به خصلت زشت- که زنا است- از زنان شما، پس گواه طلب کنید بر ایشان در فعل بد ایشان- که زنا است-، چهار شاهد مقبول الشّهاده را از شما؛ پس اگر شهادت دادند، پس آن زنانِ زناکننده را نگاه دارید در خانه‏ها و ایشان را حبس کنید، تا وقتی که مرگْ ایشان را فرا گیرد، و مدّت عمر ایشان را به سر آورد و بمیراند، یا آنکه خدا از برای ایشان راهی قرار دهد». و حضرت می‏فرماید: «راهی که خدای عز و جل فرموده این است: «سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فِیها آیاتٍ بَیِّناتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ* الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» «۳»؛ یعنی: «این سوره‏ای است از قرآن که فرو فرستادیم آن را از عالم بالا به وساطت جبرئیل، و واجب کردیم آن را؛ یعنی آنچه را که‏ __________________________________________________ (۱). اسرا، ۷۱. (۲). نساء، ۱۵. (۳). نور، ۱ و ۲. در آن ذکر شده از احکام، و فرو فرستادیم در آن آیت‏های روشن را که واضحة الدّلالة است بر مقصود. شاید که شما پند پذیر شوید و از محرّمات الهی بپرهیزید. و از جمله آنچه در آن است، این است که مرد زناکننده که محصن نباشد (و زن زناکننده)، بزنید هر یک از این دو را صد تازیانه. و باید که فرا نگیرد شما را نسبت به ایشان، مهربانی و شفقت در دین خدا و طاعت او، اگر چنان هستید که ایمان دارید به خدا و روز آخر که روز قیامت است. و باید که حاضر شوند عذاب ایشان را- که عبارت است از اجرای حدّ خدا بر ایشان-، گروهی از مؤمنان که بر وقت اقامه آن طائفه‏ای از ایشان حضور داشته باشند (اگرچه یک مؤمن باشد)».