الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۸۰

علي بن ابراهيم عن ابيه عن بكر بن صالح عن القاسم بن بريد قال حدثنا ابو عمرو الزبيري عن ابي عبد الله ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۴, ۱۳۳ ابو عمرو زبیری از امام صادق (ع) باز گفت که: به آن حضرت گفتم: ایمان درجات و منازلی دارد، مؤمنان به واسطه آنها نزد خدا تفاوت دارند؟ فرمود: آری، گفتم: خدایت رحمت کناد، آن را برای من شرح بده تا بفهمم، فرمود: خداوند مؤمنان را در میدان ایمان به مسابقه گرفته است چنانچه در روز اسب دوانی اسبها را به مسابقه برانگیزند و سپس آنها را به نسبت درجات آنها در پیش روی از نظر ایمان فضیلت بخشیده و هر کدام را به اندازه پایه پیش رویش مقام داده است از حق او نکاسته و پس افتاده و مفضول را بر پیش رو و فاضل مقدم ندارد، در این میدان است که پیشینان این امت و پسینیان آن بر یک دیگر گوی سبقت برند و اگر پیش روان در ایمان، فضیلت بر دنبال روان نداشتند، در این صورت آخر این امت‏ به اول آن می‏رسید، آری شما از آنها پیش افتید در صورتی که آن کسانی که در زمان سابق ایمان آوردند فضیلت و زیادی نسبت به عقب ماندگان نداشته باشند، ولی به درجات بلند ایمان خداوند سابقان را مقدم داشته و به کندی در ایمان خداوند مقصران را عقب گذاشته، زیرا ما برخی از مؤمنان متأخر را می‏نگریم که عملشان بیشتر از اولین بوده، نماز و روزه و حج و زکاة و جهاد و انفاق بیشتری داشتند و اگر سوابق فضلی نبود که مؤمنان به واسطه آن در نزد خدا بر یک دیگر فضیلت دارند باید متأخرین به واسطه عمل بسیار خود مقدم بر اولین باشند ولی خدا نخواسته که آخر درجه ایمان به اول درجه آن برسد و مقدم شود در آن کسی که خدایش به عقب انداخته و مؤخر شود در آن کسی که خدایش مقدم داشته. گفتم: به من خبر ده از آنچه که خدا عز و جل به مضمون آن مؤمنین را برای مسابقه در ایمان دعوت کرده است، فرمود قول خدا عز و جل (۲۱ سوره حدید): «پیشی گیرید به سوی آمرزش از طرف پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن چون پهنای آسمان و زمین است، آماده شده برای کسانی که گرویدند به خدا و رُسُلش» و فرمود (۱۰- ۱۱ سوره واقعه): «پیشروان پیش‏رو آنانند مقربان» و فرمود (۱۰۰ سوره توبه): «پیش روان نخست از مهاجر و انصار و آن کسانی که به احسان پیروی از آنها کردند خشنود شد خدا از آنها و خشنودند از خدا» آغاز به مهاجران نخست کرد برای پیش روی آنان و دومیشان را انصار آورد و سومین آنها را تابعین آنان با احسان، هر جمعی را در پایه و مقام خود مقرر کرد، سپس یادآور شد آنچه را خداوند عز و جل بدان دوستانش را بر یک دیگر برتری نهاد و فرمود عز و جل (۲۵۳ سوره بقره): «اینانند رسولان که بهمدیگرشان فضیلت دادیم، با برخی خدا سخن‏ گفته و برخی را درجاتی را بلندتر از دیگران است» تا آخر آیه و فرموده (۵۵ سوره اسراء): «و هر آینه محققاً برخی پیغمبران را بر برخی برتری دادیم» و فرموده (۲۱ سوره اسراء): «ببین چگونه برتری دادیم برخی را بر برخی و هر آینه دیگر سرای درجات بزرگتر و برتری بزرگتری دارد» و فرموده (۱۶۳ سوره آل عمران): «آنان را درجاتی است نزد خدا» و فرموده (۳ سوره هود): «به هر صاحب فضلی بدهد فضل بدهد فضل او را» و فرموده (۲۰ سوره توبه): «و آن کسانی که گرویدند و هجرت کردند و نبرد کردند در راه خدا به مال و جانشان درجه بزرگتری نزد خدا دارند» و فرموده است (۹۶ سوره نساء): «خدا برتری داده مجاهدان را بر کناره گیران با مزد بزرگی (۹۷) درجاتی از طرف خود و با آمرزش و رحمت» و فرموده (۱۰ سوره حدید): «یکسان نیست از شماها کسی که پیش از فتح انفاق کرده و جنگیده آنان درجه بزرگتری دارند از کسانی که پس از آن انفاق کردند و جنگیدند» و فرموده (۱۱ سوره مجادله): «و بلند کرده است خداوند آن کسانی که از شماها را که گرویدند و آن کسانی که دانش به آن‏ها داده شده درجاتی» و فرموده (۱۲۰ سوره توبه): «این به آن است که نرسد به آن تشنگی و نه رنج و نه گرسنگی در راه خدا و گامی ننهند که کفار را بخشماند و به دشمن دستی نیندازند جز آنکه نوشته شود برایشان بدان کار شایسته‏ای» و فرموده (۱۱۰ سوره بقره): «و آنچه پیش فرستید برای خود از خوبی در یابید آن را نزد خدا» و فرمود (۷ و ۸ سوره زلزال): «پس هر که برابر ذره‏ای کار خیر کند آن را بیند و هر که برابر ذره‏ای کار بد کند آن را بیند» این است درجه‏های ایمان و مراتب آن نزد خدا عز و جل. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۶۷ زبیری گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: برای ایمان درجات و مراتبی است که مؤمنین نسبت بآنها نزد خدا بر یک دیگر برتری دارند؟ فرمود: آری، عرضکردم: خدا رحمتت کند، برایم توضیح ده تا بفهمم. فرمود: خدا میان مؤمنین مسابقه قرار داد، چنان که میان اسبان، در روز اسب دوانی مسابقه گذارند. و آنها را بحسب درجات سبقت فضیلت بخشید. و هر یک از مؤمنین را طبق درجه سبقتش قرار داد و حق او را از آن درجه نکاست و هیچ دنبالی از جلو افتاده (نزد خدا) پیشی نگیرد و نه هیچ کم‏ فضیلتی بر صاحب فضیلت، از این جهت پیشینیان و پسینیان این امت بر یک دیگر برتری یافتند و اگر پیش رو در ایمان را بر عقب افتاده فضیلتی نبود، آخر این امت (از نظر مقام و فضیلت) باولش میچسبید (و در یک رتبه قرار میگرفتند، در صورتی که اصحاب پیغمبر و مسلمین صدر اول، اسلام را پایه‏گذاری کردند و آخرین از کوشش آنها بهره‏مند شدند) آری میچسبید و بلکه از آنها پیش می‏افتادند در صورتی که پیش رو در ایمان را بر عقب افتاده آن فضیلتی نبود. لیکن خدا بسبب درجات ایمان پیشروان در ایمان را مقدم داشته و بسبب عقب افتادن از ایمان کوتاهی‏کنندگان را مؤخر داشته (یعنی از لحاظ رتبه و فضیلت) زیرا بعضی از مؤمنین متأخر را می‏بینیم که نماز و روزه و حج و زکاة و جهاد و انفاقشان از پیشینیان بیشتر است و اگر سوابق فضیلتی که مؤمنین بسبب آن بر یک دیگر ترجیح پیدا میکنند نمیبود، میبایست متأخرین بواسطه عمل بسیار خود، بر پیشینیان مقدم باشند، ولی خدای عز و جل هرگز نخواسته شخصی که در پائین ترین درجات ایمان قرار دارد بدرجه جلوتر برسد و آنکه را خدا مؤخر داشته مقدم شود یا آنکه را مقدم داشته مؤخر گردد (زیرا اولا فضیلت و درجه نزد خدا بزیادی عمل نیست و ثانیا پیشینیان در ایمان بر متأخرین سبقت دارند و ایمان آنها سبب ایمان متأخرین گشته علاوه بر صعوبت و مشقت بسیاری که در ایمان آوردن آنها بود، بواسطه تقیه و قلت عدد و آزار مشرکین). عرضکردم: پیشی گرفتن بسوی ایمانی که خدا مؤمنین را در این گفتار خویش دعوت فرموده است بمن خبر ده: «پیشی گیرید بسوی آمرزش پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن آسمان و زمین است و برای کسانی که بخدا و پیغمبران وی ایمان آورده‏اند آماده شده، ۲۱ سوره ۵۷» و فرموده: «پیشی گرفتگانی که پیشی گرفته‏اند، آنها مقربانند، ۱۰ سوره ۵۶». و فرموده: «و پیشروان نخستین، از مهاجر و انصار و کسانی که باحسان از آنها پیروی کردند، خدا از آنها راضی گشته و آنها از خدا، ۱۰۰ سوره ۹» پس خدا بمهاجرین نخستین طبق درجه پیشرویشان آغاز فرمود، و در درجه دوم انصار و در سوم پیروان باحسان از آنها را ذکر فرمود، و هر گروهی را باندازه درجات و مراتبشان نزد خود جایگزین فرمود. سپس آنچه را خدای عز و جل بسبب آن بعضی از اولیائش را بر بعض دیگر ترجیح داده بیان میفرماید: «بعضی از این رسولان را بر بعض دیگر فضیلت بخشیدیم. بعضی از آنها با خدا سخن گفت، و درجات برخی را بلندتر از دیگران فرمود: تا آخر آیه ۲۵۳ سوره ۲». و نیز فرمود: «بعضی از پیغمبران را بر بعض دیگر فضیلت دادیم، ۵۵ سوره ۱۷» و باز فرمود: «بنگر چگونه برخی را بر برخی فضیلت دادیم و درجات آخرت بیشتر و ترجیح آن بالاتر است، ۲۱ سوره ۱۷» و فرمود: «آنها نزد خدا درجاتی دارند ۱۶۳ سوره ۳» و فرمود: «فضیلت هر صاحب فضیلتی را خواهد داد، ۳ سوره ۱۱» و فرمود: «کسانی که ایمان آورده و هجرت نموده و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کردند، نزد خدا مقام بیشتری دارند، ۲۰ سوره ۹» و فرمود: «خدا مجاهدین را بر بازنشستگان بپاداشی بزرگ فزونی بخشیده، و آن پاداش درجات و آمرزش و رحمت اوست، ۹۵ سوره ۴» و فرمود: «آن کس از شما که پیش از فتح انفاق کرده و کار زار نموده (با دیگران) برابر نیست درجه آنها از کسانی که پس از فتح انفاق کرده و کار زار نموده برتر است، «۱۰ سوره ۵۷» و فرموده: «خدا درجات کسانی از شما را که ایمان دارند با کسانی که دانش یافته‏اند، بالا میبرد، «۱۱ سوره ۵۸» و فرمود و این برای آنست که ایشان را در راه خدا تشنگی و رنج و گرسنگی نرسد، و در جایی که کافران را بخشم آرد قدم نهند و از دشمنی بمقصودی نرسند، جز آنکه بسبب آن برای ایشان عمل شایسته‏ای نوشته شود، ۱۲۰ سوره ۹» و فرموده: «هر خیری که برای خود پیش فرستید آن را نزد خدا می‏یابید، ۱۱۰ سوره ۲» و فرموده: «هر که هموزن ذره‏ئی نیکی کند، آن را به بیند، و هر که هم وزن ذره‏ئی بدی کند، آن را ببیند ۸ سوره ۹۹» اینست بیان درجات و مراتب ایمان نزد خدای عز و جل. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۱۳۱ علی بن ابراهیم، از پدرش، از بکر بن صالح، از قاسم بن برید روایت کرده است که گفت: حدیث کرد ما را ابوعمرو زبیری، از امام جعفر صادق علیه السلام و گفت: به آن حضرت عرض کردم: ایمان، درجه‏ها و منزل‏ها است که مؤمنان در آنها در نزد خدا از یکدیگر افزون می‏آیند؟ فرمود: «آری». عرض کردم که: از برای من وصف کن- خدا تو را رحمت کند!- تا من آن را بفهمم. فرمود: «خدا در میان مؤمنان مسابقه قرار داد که در درجات و عرض میدان ایمان بر یکدیگر پیشی گیرند، و چیزی چند در میان آورد که هر کدام از ایشان که پیشی گیرد به آنها رسد، چنانچه در میان اسبان در روز گروبندی، سَبَق «۱» قرار می‏دهند. بعد از آن، ایشان را افزونی داد، به اندازه درجات ایشان در پیشی گرفتن به سوی او؛ پس هر مردی را از ایشان بر درجه پیشی او و اندازه آن قرار داد، و در آن درجه او را از حقّی که دارد هیچ کم نمی‏کند، و هیچ پیشی گرفته‏ای بر پیشی‏گیرنده پیشی نگیرد، و هیچ مفضولی بر فاضل تقدّم نجوید. و به این، پیشینیان این امّت و پسینیان ایشان از یکدیگر افزون آمدند. و اگر پیشی‏گیرنده‏ای به سوی ایمان را زیادتی بر پیشی گرفته شده نبود، در آن هنگام، آخر این امّت به اوّل ایشان می‏رسید. آری، و بر ایشان پیشی نیز می‏گرفتند، هرگاه از برای آنکه به سوی ایمان پیشی گرفته زیادتی نبوده باشد، بر آنکه از آن کاهلی نموده و در آخر بوده. ولیکن خدا به درجات ایمان، پیشی‏گیرندگان را مقدّم داشته، و به کاهلی و تأخیر از ایمان، صاحبان تقصیر و کوتاهی را به تأخیر انداخته؛ زیرا که ما می‏یابیم از جمله مؤمنان که از پسینیان‏اند، کسی را که عملش از پیشینیان بیشتر و نماز و روزه و حجّ و زکات و جهاد و خرج کردن مالش در راه خدا از ایشان بیشتر است. و اگر سابقه‏ای چند که مؤمنان به آنها بر یکدیگر در نزد خدا غالب می‏شوند نمی‏بود، هر آینه پسینیان به سبب بسیاری عمل، بر پیشینیان مقدّم بودند، ولیکن خدای عز و جل اباء و امتناع فرموده که درجه آخر ایمان به اوّل آن برسد، و آنکه خدا او را مؤخّر داشته در آنها مقدّم شود، یا آنکه او را مقدّم داشته در آنها مؤخر شود». عرض کردم: مرا خبر ده از آنچه خدای عز و جل مؤمنان را به سوی آن خوانده، از پیشی گرفتن بر یکدیگر به سوی ایمان. فرمود: «قول خدای عز و جل است که: «سابِقُوا إِلی‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها __________________________________________________ (۱). و سبق- به فتح سین و یاء-، چیزی است که به سابق و پیشی‏گیرنده دهند، و آن را خطیر نیز گویند. کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ» «۱»؛ یعنی: «پیشی گیرید بر یکدیگر به سوی موجب آمرزش که از جانب پروردگار شما باشد، و به سوی استحقاق بهشتی که پهنای آن چون پهنای آسمان و زمین است (و مراد از آن نهایت وسعت است [که‏]) آماده شده است از برای آنان که ایمان آوردند به خدا و رسولان او». و فرموده: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» «۲» و ترجمه آن مذکور شد. و فرموده: «وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» «۳»؛ یعنی: «و پیشی‏گیرندگان پیشینیان؛ یعنی آنان که پیشی گرفتند بر مؤمنان در ایمان، از مهاجران و انصار، و آنان که پیروی کردند ایشان را به طاعت و ایمان. خدا خشنود شد از ایشان، و ایشان خشنود شدند از او». و حضرت فرمود: «پس خدا آغاز فرموده به مهاجران پیشینیان بر اندازه درجه سبقت ایشان، بعد از آن انصار را در مرتبه دویم ذکر فرموده، و پیروان ایشان را در احسان در مرتبه سیم یاد نموده، و هر گروهی را از ایشان بر اندازه‏ای در جهاد و منزل‏های ایشان در نزد او وضع کرده، و در جای خویش قرار داده. بعد از آن، خدای عز و جل ذکر فرموده آنچه را که به آن دوستان خود را به یکدیگر تفضیل و زیادتی داده و فرموده: «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ» «۴» تا آخر آیه که ترجمه‏اش این است: «آن جماعت پیغمبران که قصّه‏های ایشان گذشت، افزونی دادیم بعضی ازایشان را بر بعضی دیگر. بعضی ازایشان کسی است که خدا با وی سخن گفت، و برداشت برخی از ایشان را پایه‏های بلند و مرتبه‏های ارجمند. و دادیم عیسی، پسر مریم، را معجزات روشن و هویدا، و قوّت دادیم او را به روح پاکیزه». و فرموده: «وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی‏ بَعْضٍ» «۵»؛ یعنی: «و هر آینه به حقیقت که افزونی دادیم بعضی ازپیغمبران را بر بعضی دیگر». و فرموده: «انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا» «۶»؛ یعنی: «بنگرید به دیده بصیرت، که از روی مصلحت چگونه افزونی دادیم بعضی از آدمیان را بر بعضی دیگر، و هر آینه سرای آخرت بزرگ‏تر است از روی درجه‏ها و پایه‏ها، و بزرگ‏تر از روی افزون دادن؛ زیرا که تفاوت در __________________________________________________ (۱). حدید، ۲۱. (۲). واقعه، ۱۰ و ۱۱. و پیشی گیرندگانِ پیشی گیرنده‏اند که مقربان اند. (۳). توبه، ۱۱۰. (۴). بقره، ۲۵۳. (۵). اسرا، ۵۵. (۶). اسرا، ۲۱. آخرت بیشتر است». و فرموده: «هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ» «۱» که پیش از این گذشت. و فرموده که: «وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ» «۲»؛ یعنی: «و خدا را بپرستید و آمرزش طلبید و توبه کنید، تا بدهد هر صاحب افزونی را افزونی او». و فرموده: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ»؛ «۳» یعنی: «آنان که ایمان آوردند و هجرت کردند و جهاد نمودند در راه خدا، به بذل کردن مال‏ها و جان‏های خویش، بزرگ‏تراند از روی مرتبه و پلّه و پایه در نزد خدا». و فرموده که: «وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً» «۴»؛ یعنی: «و افزونی دادند جهادکنندگان را بر نشستگان بی‏عذر و مسموع، مزدی بزرگ؛ یعنی پایه های بلند و آمرزش و بخشایشی بزرگ». و فرمود: «لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا» «۵»؛ یعنی: «برابر نیست از شما ای مؤمنان! هر که نفقه کرد پیش از فتح مکّه که پیش از عزّت اسلام بود و قبل از قوّت مسلمانان، و کارزار کرد با دشمنان خدا، با کسی که نفقه کرد و کارزار نمود بعد از فتح آن. آن گروه که در پیشْ انفاق و کارزار کردند، بزرگ‏تراند از روی پلّه و پایه، از آنان که انفاق نمودند بعد از فتح و کارزار کردند». و فرموده: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» «۶»؛ یعنی: «و چون گفته شود که: برخیزید یا برتر روید، پس برخیزید و برتر روید، تا بردارد خدا آنان را که ایمان آورده‏اند از شماو آنان که علم به ایشان عطا شده، پایه‏های بلند». و فرموده: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ» «۷»؛ یعنی: «آن وجوب متابعت و تخلّف نکردن از رسول خدا صلی الله علیه و آله، به سبب آن است که ایشان چون همراه آن حضرت باشند، نرسد ایشان را هیچ تشنگی و نه رنج و تعبی از سفر، و نه گرسنگی در راه خدا، و پا نگذارند در جایی که به خشم آورد کافران را، و نپایند از دشمن، یافتنی، مگر آنکه نوشته شود از برای ایشان کردار شایسته‏ای که موجب ثواب است؛ یعنی به هر یک از اینها که مذکور شد، مستحقّ ثواب شوند». و فرموده: «وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ» «۸»؛ یعنی: «و آنچه از پیش‏ __________________________________________________ (۱). آل عمران، ۱۶۳. (۲). هود، ۳. (۳). توبه، ۲۰. (۴). نساء، ۹۵. (۵). حدید، ۱۰. (۶). مجادله، ۱۱. (۷). توبه، ۱۲۰. (۸). مزمل، ۲۰. فرستید از برای خویش از نیکی، بیابید آن را در نزد خدا؛ یعنی ثواب آن». و فرمود: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ* وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» «۱»؛ یعنی: «پس هر که بکند هم‏سنگ ذرّه‏ای آفتاب که در هوا می‏باشد، یا مورچه سرخْ نیکی را، ببیند جزای آن را. و هر که بکند هم‏سنگ ذره‏ای بدی را، ببیند سزای آن را». و حضرت فرمود: «اینکه مذکور شد، ذکر درجه‏های ایمان و منزل‏های آن است در نزد خدای عز و جل». __________________________________________________ (۱). زلزله، ۷ و ۸.