الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۸۴۹

عنه عن بعض اصحابه من العراقيين رفعه قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۵, ۴۳ حسن بن علی (ع) برای مردم خطبه خوانده و فرمود: أیا مردم، به شما گزارش می‏دهم از برادری که داشتم و بزرگترین مردمش در چشمِ خود می‏پنداشتم و سرآمد بزرگواری او در چشم من زبونی و کوچکی دنیا بود در چشم او، او از تسلط شکم خود بدر بود، آنچه را نداشت نمی‏خواست و آنچه را هم داشت بسیار نمی‏خورد، از تسلط فرجِ خود هم به در بود و خرد و رأیش به خاطر آن سبک و کم وزن نمی‏شدند، از تسلط و نادانی بدر بود و دست دراز نمی‏کرد مگر نزد معتمدی برای سودی، شیوه‏اش این بود که دل نمی‏داد و خشم نمی‏گرفت و خسته نمی‏شد، بیشتر روزگارش خاموش بود و چون زبان به گفتار می‏گشود، گوی سبقت از گوینده‏ها می‏ربود، در بحث و مناقشه علمی وارد نمی‏شد و در دعوی دیگران، شرکت نمی‏کرد و حجّتی نمی‏آورد تا قاضی را ببیند (تا خود را در مسند قضاوت بیند خ ل). شیوه‏اش این بود که از برادرانش غفلت نمی‏نمود و خود را به‏ چیزی در برابر آنها اختصاص نمی‏داد، در شیوه خود سست و ناتوان می‏نمود، ولی چون روزِ مردی می‏رسید شیری جهنده بود، کسی را در آنچه عذرپذیر بود، سرزنش نمی‏کرد تا عذر او را منظور دارد، شیوه‏اش این بود که می‏کرد هر چه را می‏گفت، و می‏کرد هر چه را هم نمی‏گفت، چون دو کار برایش پیشآمد می‏کرد که نمی‏دانست کدام بهتر است، هر کدام مخالف هوای نفس او بود منظور می‏داشت، شیوه داشت که از دردی نمی‏نالید جز در نزد کسی که دیدِ بهبودی از او داشت و با کسی مشورت نمی‏کرد جز آنکه امید خیرخواهی از او می‏برد، شیوه‏اش این بود که دل تنگی نمی‏کرد و خشم نمی‏ورزید و نمی‏نالید و دل نمی‏داد و انتقام نمی‏ستاد و از دشمن غفلت نمی‏کرد، بر شما باد به مانند این اخلاق ارجمند اگر تاب آنها را دارید، و اگر تاب همه را ندارید، دریافت اندک به از واگذاشتن هر یک است، و جنبش و توانائی نیست جز به خدا. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۳۳۴ حسن بن علی صلوات اللَّه علیهما برای مردم سخنرانی کرد و فرمود: ای مردم بشما خبر دهم از حال برادری که داشتم که در نظرم از همه مردم بزرگتر بود و بالاترین چیزی که او را در نظرم بزرگ کرده بود، پستی و حقارت دنیا در نظر او بود، او از تسلط شکم خارج شده بود، چیزی را که نداشت نمیخواست و چون پیدا میکرد زیاد روی نمینمود، از تسلط فرج خود هم خارج شده بود. از این رو عقل و رأیش سبکی نمیکرد، نادانی بر او تسلطی نداشت، از این رو دست خویش جز بجانب شخص با اطمینان و برای سود دراز نمیکرد. پراشتها و ناراضی و ملول نبود، بیشتر عمرش خاموش بود. و چون سخن میگفت بر گویندگان غلبه میکرد، وارد جدال و ستیزه نمیشد، و در دعوا شرکت نمیکرد، دلیلی نمی‏آورد تا قاضی را بیابد (جز با دلیل سخن نمیگفت یا صبر میکرد تا خدا را حاکم یابد) از برادرانش غفلت نمینمود، و چیزی را بدون آنها بخود اختصاص نمیداد، لاغر بود و مردم ناتوانش میشمردند، ولی چون پای مردی بمیان می‏آمد شیر جهنده [گردنفراز] بود، کس را بکرداری که عذر خواهی از آن ممکن است سرزنش نمیکرد (و صبر میکرد) تا عذرخواهی حاصل شود، آنچه را (بدیگران) میگفت خودش میکرد و آنچه را هم (برای تقیه یا مصلحت دیگری بمردم) نمیگفت خودش میکرد [بمردم احسان میکرد چه وعده میداد و چه نمیداد] چون دو کار برایش پیش می‏آمد که نمیدانست کدامیک آنها بهتر است، هر یک را بهوای نفس نزدیکتر میدید مخالفت میکرد و بیماری و دردش را جز بکسی که امید بهبودی از او داشت اظهار نمینمود، و جز با کسی که امید خیر خواهی داشت مشورت نمیکرد، دلتنگ نمیشد و ناراضی نبود و شکایت نمیکرد و پرخواهش نبود و انتقام نمیجست و از مکر دشمن هم غافل نبود، بر شما باد که همه این اخلاق شریفه را بدست آورید، اگر میتوانید، و اگر نمیتوانید بدست آوردن اندک از رها کردن بسیار بهتر است (پس هر قدر میتوانید بدست آورید) نیرو و توانی جز بوسیله خدا نیست. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۵۸۵ از او، از بعضی از اصحاب خویش که از اهل عراق‏اند روایت است که آن را مرفوع ساخته و گفته است که: حضرت حسن بن علی علیهما السلام مردم را خطبه کرد و فرمود که: «ای گروه مردمان! من شما را خبر می‏دهم از حال برادری که داشتم و در چشم من از همه مردمان بزرگ‏تر بود، و سرّ آن‏چه او را در چشم من بزرگ گردانیده بود این بود که، دنیا در چشمش کوچک بود، و از سلطنت شکم خویش بیرون بود و شکم بر او تسلّطی نداشت؛ پس آن‏چه را که نمی‏یافت، خواهش نمی‏نمود، و چون می‏یافت، پُر نمی‏خورد، و از سلطنت فرج خویش نیز خارج بود که عقل و رأیش به جهت آن سبک نمی‏شد، و از سلطنت جهالت نیز بیرون بود و دست خویش را نمی‏کشید، مگر بر کسی که بر او اعتماد داشت به جهت منفعتی، و چنان بود که آرزوی چیزی نمی‏نمود و خشم نمی‏گرفت و ملول و غمگین نمی‏شد، و در بیشتر روزگار خویش به غایت خاموش بود، و چون سخن می‏گفت، بر همه سخن گویندگان پیشی می‏گرفت و غالب می‏شد، و در ستیزه داخل نمی‏شد و در دعوی مشارکت نمی‏کرد، و حجّتی را نمی‏آورد تا [آنگاه که‏] حاکمی را ببیند، و از برادران خود غافل نمی‏شد و خود را به چیزی تخصیص نمی‏داد که ایشان با او شریک نباشند، و ضعیف و ناتوان بود که مردم او را ضعیف می‏شمردند، و چون پای جِدّ و حقیقت در میان می‏آمد، شیری بود درنده، و کسی را ملامت نمی‏کرد در آن‏چه عذر و بهانه در مثل آن وقوع به هم می‏رسانید، تا آنکه عذر خواستن را ببیند، و آن‏چه می‏گفت، می‏کرد، و چیزی چند می‏کرد که نمی‏گفت، و چون دو امر بر او وارد می‏شد که لا محاله [/ ناگزیر] بایست که یکی را به عمل آورد، و دیگری را وا گذارد، و نمی‏دانست که کدام یک از آنها بهتر است، نظر می‏کرد به آن‏چه هوا و هوس نفس نزدیک‏تر بود از آنها، پس آن را مخالفت می‏کرد، و عادتش این بود که از دردی نمی‏نالید و شکایت نمی‏نمود، مگر در نزد آن کس که امید بِهْ شدن در نزد او داشت، و با کسی مشورت نمی‏کرد، مگر کسی که امید خیرخواهی در نزد او داشت، و چنان بود که ملول و غمگین نمی‏شد، و خشم نمی‏گرفت، و شکایت و گله نمی‏کرد، و آرزوی چیزی نمی‏نمود، و انتقام نمی‏کشید، و از دشمن غافل نبود؛ پس بر شما باد که مثل این اخلاق نیک را داشته باشید، اگر همه اینها را طاقت داشته باشید، و اگر همه اینها را طاقت نداشته باشید، قرار گرفتن اندک، بهتر است از آنکه بسیاری را وا گذارید وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ».