اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
»
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا کُلُوا مِن طَيِّبات‌ِ ما رَزَقناکُم وَ اشکُرُوا لِلّه‌ِ إِن کُنتُم إِيّاه‌ُ تَعبُدُون‌َ (172)
(اي کساني که گرويده‌ايد بخوريد از چيزهاي پاکيزه که ما بشما روزي داده‌ايم و خدا را شکر گزاري کنيد اگر او را پرستش مينمائيد) يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا انصراف خطاب از عموم ناس بخصوص مؤمنين از باب تلطف و عنايت خاصه حق تبارک و تعالي نسبت بآنها و اشعار باينست که مقصود اصلي و اولي از ايجاد طيبات و نعم الهي برخورداري مؤمنين از آنهاست و بهره برداري کفار و معاندين ثانيا و بالعرض است چنانچه غرض از اصل خلقت بشر، پيدايش مؤمنين از انبياء و اولياء و پيروان واقعي آنها بوده که در اينکه عالم و عالم ديگر بنعم الهي متنعم شوند چنانچه مفاد بسياري از اخبار و ادعيه و زيارت مخصوصا زيارت جامعه است.
«کلوا» امر در اينجا ظاهر در ترخيص است و تعريض بر کساني است که خود را از خوردن طيبات محروم ميکنند و رهبانيت اختيار مينمايند و در حديث از معصوم است که فرمود:
(ان اللّه يحب‌ّ ان يؤخذ برخصه کما يؤخذ بغرائمه)
جلد 2 - صفحه 296
و از حضرت هادي عليه السّلام روايت شده که فرمود: «
1» ان اللّه يغضب علي من لا يقبل رخصه»«
مِن طَيِّبات‌ِ ما رَزَقناکُم تعبير به «من» تبعيضيه براي اينست که خوردن همه طيبات بلکه رسيدن بهمه آنها مقدور نيست يعني هر مقدار که مايل باشيد و در دسترس شما گذارده شود، و تعبير به طيبات در اينجا براي تعريض بر نهي از خبائث نيست زيرا مقام مناسبت ندارد بلکه در مقام امتنان و تفضل است که مي‌فرمايد مأکولات شما را مطابق حکمت و مصلحت، طيّب و پاکيزه قرار داديم تا از آنها لذت ببريد و ملايم طبع شما باشد و موجب شود که منعم خود را سپاسگزار باشيد و تعبير به «رزقناکم» نيز براي اظهار تلطف و ازدياد شکر است زيرا با اينکه تعبير مخاطب بي درنگ متوجه منعم ميشود بر خلاف «رزقتم» که اينکه خصوصيات را ندارد و اينکه جمله بمنزله بيان علّت براي جمله بعد است که و اشکروا باشد.
وَ اشکُرُوا لِلّه‌ِ شکر منعم بحکم عقل لازم و واجب است و بنص آيه شريفه لَئِن شَکَرتُم لَأَزِيدَنَّکُم«2» موجب مزيد نعمت ميشود و براي شکر اقسامي است:
1- شکر قلبي باين معني که قلبا معتقد باشد که همه نعم از جانب حق و مستند باوست و باسباب ظاهريه از مال و جاه، علم و قدرت، مقام و منصب، رئيس و مشتري و ساير وسائل مستند نداند و مثل اکثر مردم نباشد که بزبان اظهار کنند که همه نعمت‌ها مستند بحق است ولي در باطن مستند باين امور بدانند و چون موقع آزمايش پيش آيد و مانند قارون باو گفته شود (أَحسِن کَما أَحسَن‌َ اللّه‌ُ إِلَيک‌َ)
1- سفينة البحار ص 517
2- سوره ابراهيم آيه 7
جلد 2 - صفحه 297
باطن خود را ظاهر ساخته و بگويد إِنَّما أُوتِيتُه‌ُ عَلي عِلم‌ٍ عِندِي«1» 2- شکر عملي باين معني که هر نعمتي را براي آن غرضي که خداوند عنايت فرموده صرف کند.
3- شکر لساني که بزبان اظهار امتنان و قدرداني نمايد.
4- شکر جوارحي باين معني که خدا را عبادت و پرستش کند، نماز و روزه و ساير فرائض و مستحبات را بجاي آورد مخصوصا سجده شکر کند که در اخبار فضيلت بسيار براي آن ذکر شده و در پنج مورد مستحب‌ّ شمرده شده:
در مورد افاضه نعمت و رفع بلا و تذکر نعم سابقه و دفع بليّات سابقه و در مورد موفقيت بعبادت، و تفصيل شکر در ذيل آيه شريفه: الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ گذشت«2» إِن کُنتُم إِيّاه‌ُ تَعبُدُون‌َ مفاد اينکه قضيه شرطيه اينکه نيست که اگر او را عبادت نميکنيد شکر او هم لازم نيست بلکه اينکه شرط از باب ترغيب و تحريص مؤمنين بشکر گزاري خداست يعني شما که بخدا و منعم حقيقي خودتان ايمان آورده‌ايد و تنها او را پرستش ميکنيد لازمه اينکه ايمان شما اينست که شکر گزار او باشيد و از مثل شما انتظار نميرود که کفران نعمت کنيد، اما کفار و مشرکين اگر شکر گزاري نميکنند براي اينست که اولا بخداي ايمان نياورده و او را منعم حقيقي نميدانند و ثانيا غير خدا را مؤثر دانسته و پرستش ميکنند و ثالثا بر فرض شکر گزاري کنند براي آنها فائده ندارد زيرا لازمه قبول عبادت و شکر حق ايمان باو است.
1- سورة القصص آيه 77
2- مجلد اول ص 97
298