مرگ و حيات در فرهنگ قرآن، هم به مرگ و حيات طبيعى و مادّى گفته مى‌شود و هم به مرگ و حيات معنوى.
قرآن، کسانى را که تحت تأثير کلام حقّ قرار نمى‌گيرند، مرده مى‌داند «إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» چنانکه مکرّر مى‌فرمايد: شهدا را مرده ندانيد، آنان زنده و شادمانند و به يکديگر نويد مى‌دهند و از رزق الهى کاميابند. بنابراين، زنده‌هاى سنگدل و لجوج، مرده‌اند، و شهيدان که از دنيا رفته‌اند، زنده‌اند. بهتر است مسئله را کمى باز و روشن کنيم:
جلد 6 - صفحه 456
مراحل حيات
حيات، داراى مراحلى است:
1. حيات نباتى. قرآن مى‌فرمايد: «يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» «1»* خداوند زمين را بعد از مرگ به وسيله‌ى باران زنده مى‌کند.
2. حيات حيوانى. قرآن مى‌فرمايد: «يُحْيِيکُمْ» «2»* ما به شما حيات داديم.
3. حيات روحى. «لِيُنْذِرَ مَنْ کانَ حَيًّا» «3» تا افراد زنده‌را هشدار دهى. يعنى کسانى که عقل و فطرت سالم دارند ونيز مى‌فرمايد: دعوت انبيا براى حيات شماست، «دَعاکُمْ لِما يُحْيِيکُمْ» «4»
4. حيات سياسى واجتماعى. «وَ لَکُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ» «5» اگر با اجراى حکم قصاص، عدالت برقرار کرديد، جامعه زنده است (وگرنه جامعه‌ى مرده‌اى داريد).
5. حيات اخروى. «يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي» «6» اى کاش براى حيات و زندگى حقيقى در آخرت چيزى مى‌فرستادم و ذخيره‌اى مى‌اندوختم.
پاسخ يک اشکال
در تفسير نمونه «7» مى‌خوانيم: فرقه‌ى وهّابيون، آيه‌ى «إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» را دستاويز تفکّر انحرافى خود قرار داده، مى‌گويند: پيامبر اکرم از دنيا رفته وهيچ سخنى را نمى‌شنود، بنابراين معنا ندارد که ما پيامبر را زيارت کنيم وخطاب به او مطالبى را بيان کنيم.
پاسخ فرقه‌ى مذکور اين است که آيه در مقام يک تشبيه اجمالى است؛ نظير تشبيه قلب سنگدلان به سنگ در تأثير ناپذيرى، قُلُوبُکُمْ ... کَالْحِجارَةِ «8» نه اينکه قلب آنان در همه چيز مثل سنگ است، زيرا قرآن، حيات برزخى را درباره‌ى شهدا پذيرفته ونسبت به آن، رواياتى از شيعه و سنّى نقل شده است:
1. محمّدبن عبدالوهّاب در کتاب الهدية السنيه، ص 41، مى‌گويد: پيامبر بعد از وفاتش داراى حيات برزخى، برتر از حيات شهداست و سلام کسانى را که به او سلام مى‌دهند مى‌شنود.
«1». عنکبوت، 50.
«2». جاثيه، 26.
«3». يس، 70.
«4». انفال، 24.
«5». بقره، 179.
«6». فجر، 24.
«7». تفسير نمونه، ج 15، ص 543.
«8». بقره، 74.
جلد 6 - صفحه 457
2. روايات فراوانى در کتب شيعه واهل‌سنّت، در اين زمينه آمده است که پيامبر و امامان عليهم السلام سخن کسانى را که بر آنها از دور و نزديک، سلام مى‌دهند مى‌شنوند و پاسخ مى‌دهند و حتّى اعمال مردم بر آنان عرضه مى‌شود. «1»
3. ما خود شاهد هزاران نمونه از توسلاتى هستيم که عين سخن و درخواست افراد متوسّل، لباس عمل پوشيده است.
4. در صحيح بخارى مى‌خوانيم: رسول خدا صلى الله عليه و آله با کفّار هلاک‌شده‌ى جنگ بدر گفتگو مى‌کرد و همين که مورد سؤال عمر قرار گرفت، فرمود: «و الذى نفس محمد بيده ما انتم باسمع» به خدايى که جانم در دست اوست، شما از آنان شنواتر نيستيد. «2»
5. حضرت على عليه السلام در پايان جنگ جمل فرمود: لاشه‌ى کعب‌بن سور را بنشانند، سپس به او که هلاک شده بود فرمود: واى بر تو که علم و دانش، تو را سودى نبخشيد و شيطان تو را گمراه کرد و به دوزخ فرستاد. «3»