تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (84)
حَتَّى إِذا جاؤُ: تا چون بيايند به موقف حساب و مؤاخذه، قالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآياتِي: فرمايد خداى تعالى از روى اهانت و توبيخ: آيا بدروغ پنداشتيد آيتهاى
«1» اکمال الدين، ج 2، باب 47: حديث الدّجال و ما يتصل به من امر القائم عليه السّلام، روايت 1، ص 527.
جلد 10 - صفحه 86
مرا بادى الرّأى، وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً: در حالتى که احاطه نکرديد بدان از روى دانش، يعنى در آن تأمل نکرديد به جهت عناد و انکار تا علم شما به کنه آن برسد و حقيقت آن را دريابيد. أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: يا آن چه چيز بود که شما بوديد که مى‌کرديد، يعنى چه کار کرديد بعد از آنکه تفکر نکرديد در صحت آن و طلب معرفت آن ننموديد و بى‌تأمل تکذيب آن کرديد.
تبصره: على بن ابراهيم قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که اين آيه در رجعت است، و شاهد آن فرمايش خداى تعالى که فرمود: (وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً) حضرت فرمود: مراد از آيات، حضرت امير المؤمنين و ائمه مى‌باشند. پس مردى عرض کرد: عامه را گمان است که اين آيه به جهت روز قيامت باشد. حضرت فرمود: اگر چنين است پس بايد خدا در آن روز از هر امتى فوجى را محشور فرمايد و ما بقى را واگذارد! نيست چنين، بلکه اين آيه در رجعت است و آيه قيامت (وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً) باشد «1».
و نيز آن حضرت فرمود: نيست فردى از مؤمنين که کشته شد، مگر آنکه رجعت مى‌کند تا مرگ را ادراک نمايد، و رجعت نمى‌کند مگر مؤمن خالص و کافر خالص «2».