تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (173)
چون حق تعالى اباحه فرمود طيّبات را، در عقب آن شمه‌اى از تحريم محرّمات را فرمايد:
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْکُمُ: اينست و جز اين نيست که حرام فرمود خداى تعالى بر شما، الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ: مردار و خون را. اما مردار، حرام گوشت مطلقا و حلال گوشت که تذکيه شرعى نشده باشد. و اما خون مطلقا از حرام گوشت و حلال گوشت، وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ: و گوشت خوک.
اختصاص گوشت به جهت آنست که معظم چيزى است که خورده شود و ساير اجزاء آن تابع آنست از شير و غير آن. وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ: و حرام
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 212.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 318
فرموده آنچه صدا بلند کنند در وقت ذبح بنام غير خدا مانند نام اصنام و اوثان يا نام پيغمبران و غيره تمام حرام است.
تنبيه: اوامر و نواهى الهى دائر مدار حکمت واقعيه و نفس الامريه است.
به اين معنى آنچه موجب نفع و صلاح جامعه بشريه است، امر فرموده، و آنچه باعث ضرر و فساد جامعه است نهى فرموده و علم آن مربوط به عالم وحى مى‌باشد. بنابراين محرمات شرعيه اثر وضعى دارد مانند خوردن مردار و خون و گوشت خوک قطع نظر از ضرر بدنى باعث قساوت قلب و بى‌غيرتى و بى‌حيائى؛ و بدين جهت تأثير در قلوب و عيون و آثار خلاف انسانيت از آن هويدا شود.
در علل الشرايع- حديثى از حضرت صادق عليه السّلام شمه‌اى از آن را اشاره فرمايد: خداوند عزّ و جل خلق فرمود مخلوقات را، عالم بود به آنچه صلاح آنان و قوام ابدان ايشان است آن را حلال و اباحه و آنچه ضرر آنها است حرام و نهى فرمود. اما مردار- خوردنش موجب ضعف بدن و سستى قوا و انقطاع نسل و مرگ مفاجات گردد. اما خون- باعث زرداب و نوعى از ديوانگى و قساوت قلب و کمى رأفت و رحمت حتى نسبت به خويشان و دوستان. اما گوشت خوک مشوّه الخلقه او را قرار داده، موعظه و عبرت براى خلق دليل است بر اينکه آنچه مسخ شده از مخلوقات، تغذيه آن اقذر تمام قاذورات باشد. «1» فَمَنِ اضْطُرَّ: پس هر که درمانده و بيچاره شد بر وجهى که ترس تلف باشد و هيچ چيز نيابد که سد رمق کند، غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ: در حالتى که ستمکار نباشد بر مضطر ديگر يا سفر معصيت يا قصد لذت و نيز تجاوز کننده نباشد از سد رمق و گرسنگى به اين دو شرط، فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ: پس هيچ گناهى نيست بر او در خوردن آن. اين فرمايش اشاره است به آنکه خوردن آن در اصل مباح نيست، اضطرار، او را ملجأ ساخته به خوردن. إِنَّ اللَّهَ
«1» علل الشرايع، صفحه 483، باب 237 (نقل بمعنى از سه حديث اوّل و سوّم و چهارم)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 319
غَفُورٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خداى تعالى آمرزنده است کسى را که به ضرورت از اين محرمات بخورد، مهربان است بر بندگان به رخصت دادن بر بندگان در خوردن محرمات بحال اضطرار و مؤاخذه ننمودن آنان.