تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (173)
ترجمه
جز اين نيستکه حرام کرد خدا بر شما مردار و خون و گوشت خوک را و آنچه بانگ زده شود بآن براى غير خدا پس کسيکه مضطر شد با آنکه نه ظالم است و نه متعدى پس نيست گناهى بر او همانا خداوند آمرزنده و مهربانست.
تفسير
ميته مردار است نه کشته شده با شرائط شرعيه و آنچه بانگ زده شده است بآن بغير نام خداوند کشته کفار است که در وقت ذبح اسم بتهاى خودشان را
جلد 1 صفحه 213
براى تقرب بآنها مى‌بردند و نام خدا را بياد نمى‌آوردند و مضطر کسى است که ناچار شود براى حفظ جان بخوردن چيزى از اين محرمات و غير باغى و غير عادى کسى است که ظلم ننمايد باماميکه منصوب براى هدايت انام است و تعدى ننمايد از حق بسبب قائل شدن به نبوت کسيکه نبى نيست و به امامت کسيکه امام نباشد، و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که باغى کسى است که بر امام خروج نمايد و عادى کسى است که سر راه بر مردم ميگيرد که بر ايندو طائفه مردار حلال نيست اگرچه در حال اضطرار باشد، و عياشى نيز از آنحضرت قريب باين مضمون را نقل نموده است، و در روايتى باغى بظالم و عادى بغاصب تفسير شده است و در تهذيب و نيز عياشى از آنحضرت نقل نموده که باغى باغى صيد است و عادى سارق است که بر اين دو گروه مردار حلال نيست اگرچه مضطر شوند و بر ساير مسلمانان در حال اضطرار حلال است و در فقيه از طريق ائمه اطهار از پيغمبر (ص) روايت نموده است که از آنحضرت پرسيدند که ما در سرزمينى گرفتار مخمصه و گرسنگى شديم چه وقت جائز است براى ما خوردن مردار فرمود وقتى که صبحانه و عصرانه نخوريد و گياهى هم که ذخيره بتوان نمود نداشته باشيد راوى حديث مذکور بامام حاضر عرض ميکند پس معنى اضطرار در غير صورت بغى و تعدى چيست ميفرمايد عادى سارق است و باغى کسى است که بصيد ظلم ميکند و براى عياشى و لهو و لعب بشکار ميرود نه براى اعاشه اهل و عيال از براى راه زن و صياد عياش مردار حرام است در حال اضطرار چنانچه حرام است در حال اختيار و حق ندارد روزه ماه رمضان را افطار نمايد و نماز واجب را شکسته بخواند، و در فقيه از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که کسيکه مضطر شود بخوردن مردار و گوشت خوک و خون و نخورد تا بميرد کافر است پس در هر حال کسيکه مضطر شود با ايندو صفت گناهى نيست بر او در تناول مردار و ساير اشياء مذکوره و خداوند ستار العيوب از بندگان و مهربانست بايشان که مباح فرموده است محرمات خود را در حال اضطرار و بنظر حقير باغى عاصى و ظالم است و عادى متجاوز و متعدى از حق و حد خود است و ايندو مفهوم اگرچه بر حسب معنى مختلفند ولى بر حسب مصداق خارجى غالبا متحدند پس اگر کسى سفر معصيت کند و خروج بر امام نمايد يا آنکه راهزن شود يا بعنوان لهو و لعب بشکار برود و ظلم بر انسان يا حيوان نمايد اگر مضطر به تناول اين اشياء شود معاقب است حتى بر خوردن آنها با
جلد 1 صفحه 214
آنکه در آنوقت مأمور بخوردن است براى حفظ جان خود چون اين اضطرار را براى خود بسوء اختيار خود تهيه نموده است و بلوازم آن گرفتار شده است که عقاب بر فعل و ترک است و در اينحال باز بايد ظلم بديگرى نکند و اگر رفيقى دارد که آنهم مانند او در مخمصه است از سهم خود تجاوز ننمايد و تعدى از مقدار رفع ضرورت نکند که اگر اين تجاوز و تعدى را نمود عادى است و اگر بامور ديگرى که عرض شد مقدم باشد باغى است و در هر دو صورت معصيت کار است نهايت آنکه در صورت اول بر فعل معصيت امر هم دارد و در صورت دوم ندارد خلاصه آنکه کسى که در مقدمات منتهيه باضطرار و در حين تناول اين اشياء در حال ضرورت ظالم و متعدى نباشد گناهى بر او نيست در تناول آنها و الا گناهکار است خواه مأمور بخوردن باشد خواه نباشد و تحقيق اين مطلب در علم اصول در حکم بيرون آمدن از ملک غصبى مفصلا شده است و شايد وجه جمع بين اخبار باشد و اللّه اعلم.