تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (30)
فَلَمَّا أَتاها: پس چون بيامد موسى آن آتش را، نُودِيَ: ندا کرده شد، يعنى ندا به موسى رسيد، مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ: از کنار رودخانه که از جانب راست موسى بود، فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ: در بقعه برکت داده شده، يعنى اين شاطى در موضع با يمن و با برکت بود. يا ندا کرده شد در بقعه مبارکه و با برکت، مِنَ الشَّجَرَةِ: از شجره، يعنى آن شجره ثابت بود بر شاطى، يعنى ندا دادند موسى را از درخت سمره يا عوسج يا عناب.
خلاصه ندا شد: أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ: که اى موسى بدرستى که منم خداى، رَبُّ الْعالَمِينَ: پروردگار عالميانم. و برکت اين وادى مقدس از جهت آنست که معدن وحى و رسالت و کلام الهى است.
علامه مجلسى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: باش
جلد 10 - صفحه 131
براى آنچه اميد ندارى اميدوارتر از آنچه اميد دارى، بدرستى که حضرت موسى عليه السّلام رفت که براى خود آتش بياورد، چون بسوى ايشان برگشت پيغمبر مرسل بود. پس خدا امر پيغمبرى او را در يک شب به اصلاح آورد، و همچنين وقتى که خدا خواهد که قائم آل محمد عجل اللّه فرجه را ظاهر گرداند در يک شب امر او را به اصلاح آورد و از غيبت و حيرت او را ظاهر مى‌گرداند «1».
تنبيه: اين مطلب محقق شده که ذات الهى، منزه از جسم و عوارضات جسميه و محل حوادث نيست. بنابر اين مراد از تکلم سبحانى [آنستکه]: ايجاد حروف و اصوات فرمايد در خارج بى‌آنکه او را عضوى و دهانى و زبانى باشد، چنانچه به قدرت کامله خود ايجاد سخن فرمود در درخت در وادى مقدس کوه طور براى موسى عليه السّلام؛ و اين مطلب هم مخفى نماند که بنابر مذهب اماميه و قول حق آنکه کلام الهى حادث باشد نه قديم، به اين معنى که ذات الهى، بوده و حال آنکه متکلم نبوده؛ و احاديث بسيار در اين قسمت وارد شده از جمله:
شيخ مفيد از کلينى از على بن ابراهيم (قدس سرهم) از ابى بصير روايت نموده: قلت جعلت فداک فلم يزل متکلّما؟ قال عليه السّلام: الکلام محدث کان اللّه عزّ و جلّ و ليس بمتکلّم ثمّ احدث الکلام. يعنى عرض کردم خدمت حضرت: فدايت شوم آيا حق تعالى در ازل متکلم بود (يعنى تکلم از صفات ازليه حق جلّ و علاست) پس حضرت فرمود: کلام حادث است نبود و شد، و حق تعالى بوده و حال آنکه متکلم نبوده، پس احداث و ايجاد کلام فرمود «2».