تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ (43) وَ ما کُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَ ما کُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (44) وَ لکِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَ ما کُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَ لکِنَّا کُنَّا مُرْسِلِينَ (45) وَ ما کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَ لکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ (46)
ترجمه
و بتحقيق داديم بموسى کتابرا بعد از آنکه هلاک کرديم اهل عصرهاى پيشين را که موجبات بصيرت است براى مردمان و هدايت و رحمت است باشد که آنان پند گيرند
و نبودى در جانب غربى هنگاميکه گزارش داديم بموسى امر را و نبودى از حاضران
و لکن ما آفريديم اهل اعصارى را پس طولانى شد برايشان مدت زندگانى و نبودى مقيم در ميان اهل مدين که بخوانى بر آنان آيتهاى ما را و لکن ما بوديم فرستندگان
و نبودى بجانب طور هنگاميکه ندا کرديم ولى بوده است رحمتى از پروردگار تو تا بيم دهى گروهى را که نيامد آنانرا هيچ بيم دهنده‌ئى پيش از تو باشد که آنان پند گيرند.
تفسير
خداوند متعال بعد از غرق فرعون و فرعونيان و هلاک اقوام سابقه مانند قوم نوح و عاد و ثمود و امثال آنها الواح تورية را بحضرت موسى عطا فرمود که در آن موجبات بصيرت و بينائى مردم بود بمعارف و احکام و هدايت و رحمت خدا بود بر خلق براى تنبّه و تذکر و ارشاد آنها براه نجات در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که خداوند بعد از انزال تورية ديگر هيچ قوم و قبيله و عشيره‌اى را بعذاب آسمانى هلاک نفرمود مگر اهل آن آبادى را که مسخ شدند بصورت ميمون چنانچه در اين آيه اشاره بآن فرموده است و بعد از آن بطرز بديعى اثبات نبوت خاتم انبيا و اعجاز قرآن را فرموده ميفرمايد و نبودى تو در جانب کوه طور که در مغرب است و جاى مناجات حضرت موسى با خدا بود يا نبودى در جانب وادى مقدّس که آنهم در مغرب است و آنجا موسى عليه السّلام بمنصب نبوت فائز گشت وقتى که گزارش داديم باو امر نبوّت و خاتميّت و اوصاف تو را يا وحى نموديم باو معارف و احکام را يا واگذار نموديم باوامر رسالت بسوى فرعون و قومش را و تو مطّلع از اين قضايا نبودى و از کسانيکه حاضر در واقعه باشند شمرده نميشدى ولى ما اهل اعصار عديده‌ئى را ايجاد و مدت زندگانى آنها را در دنيا طولانى نموديم و بعدا تو را از قضايا بطريق وحى مطلع کرديم که اينک بدون کم و زياد وقايع گذشته را براى
جلد 4 صفحه 192
مردم مکه بيان ميکنى و نبودى تو مقيم در ميان اهل شهر مدين که شعيب و گروندگان باو آنجا بودند تا بخوانى بر آنها آيات منزله ما را ولى ما پيغمبر ديگرى بر آنها فرستاده بوديم يا نبودى مقيم در ميان ايشان با اينحال ميخوانى براى اهل مکه آيات ما را که در آن آيات قصّه آنها ذکر شده ولى ما تو را برسالت فرستاديم و از وقايع آگاه نموديم اکنون که در مکه هستى و نبودى تو در جانب کوه طور وقتى ندا نموديم امّت تو را و بشارت داديم آنها را ببهشت بشرط قبول ولايت ائمه اطهار بعد از اقرار بتوحيد و نبوت تو ولى ما تو را عالم نموديم بتمام وقايع گذشته و آينده و اين رحمتى بود از پروردگار تو که شامل حالت شد براى آنکه بترسانى از عذاب او عرب را که پيش از تو کسى بر آنها به پيغمبرى مبعوث نشده بود چون در زمان فترت و فاصله ميان تو و حضرت عيسى واقع شده بودند براى تذکّر و تنبّه و ايقاظ و اتّعاظ آنان و بعضى گفته‌اند خداوند در سه آيه اخيره بسه حاليکه براى حضرت موسى اتفاق افتاده اشاره فرموده است يکى وقت مبعوث شدنش به نبوت و ارسالش بسوى فرعون ديگر وقت بودنش در مدين و وصلت با شعيب سوم وقت آمدنش بکوه طور براى گرفتن الواح تورية يا مناجات با پروردگار و بعضى گفته‌اند مراد بجانب غربى جانب غربى کوه طور است که خداوند در آن با حضرت موسى تکلم فرمود و بنظر حقير اگر چنين باشد بايد بيان شود و الا منصرف بجانب مکان غربى از محل اقامت حضرت ختمى مرتبت است که آن کوه طور يا وادى مقدس باشد و خلاصه مفاد آيات شريفه آنستکه تو در مواقع مذکوره حاضر نبودى که از قضايا کاملا مستحضر باشى و نزد کسى درس نخواندى که تاريخ گذشته و احوال انبيا را بدانى و همه ميدانند که تو امّى هستى پس معلّم تو خدا است که اينطور قضايا را بى کم و زياد و بدون اختلاف بتوسط جبرئيل بتو خبر ميدهد و با فصاحت بى نظير و بلاغت بى عديل بطوريکه مورد تصديق تمام اهل کتاب است آيات الهى را راجع باين وقايع بر مردم تلاوت مينمائى و اين يکى از شواهد صدق نبوّت و کتاب تو است که در دست دارى و در عيون از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که چون خداوند موسى عليه السّلام را مبعوث برسالت فرمود و او را بمناجات خود تخصيص داد و دريا را برايش شکافت و بنى اسرائيل را نجات داد و تورية و الواح را باو عنايت فرمود ديد مقام و منزلت خود را نزد
جلد 4 صفحه 193
پروردگارش پس عرضه داشت پروردگارا بمن کرامتى نمودى که با حدى پيش از من ننمودى پس خدا فرمود اى موسى نميدانى محمد نزد من افضل از تمام ملائکه و تمام خلق است موسى عرض کرد پروردگارا حال که محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم گرامى‌تر است نزد تو از تمام خلق آيا در ميان خويشان پيغمبر گرامى‌تر از خويشان من کسى هست خدا فرمود مگر نميدانى فضيلت آل محمد بر آل ساير انبيا مانند فضيلت او است بر آنها موسى عرض کرد پروردگارا حال که آل محمد داراى اين مقامند آيا در ميان امم انبيا امّتى افضل از امت من هست که ابر را سايبان آنها فرمودى و براى ايشان منّ و سلوى نازل کردى و دريا را شکافتى پس خدا فرمود اى موسى نميدانى فضل امت محمد بر تمام امم مانند فضل او است بر تمام خلق موسى عرضه داشت پروردگارا کاش من آنها را ميديدم خدا فرمود هرگز در دنيا آنها را نخواهى ديد چون زمان پيدايش آنها نرسيده ولى بعدا در بهشت برين در حضور خاتم النبيّين ايشانرا مستغرق در نعم بهشتى و مسرور بکرامتهاى الهى خواهى ديد آيا ميخواهى اينک سخن آنها را بشنوى عرضه داشت بلى پروردگارا خدا فرمود کمر بسته و مؤدّب در برابر من بايست موسى اطاعت کرد و خدا ندا فرمود اى امت محمد و همه جواب دادند در اصلاب پدران و ارحام مادران لبّيک اللّهم لبّيک لبّيک لا شريک لک لبّيک و خداوند اين جوابر اشعار حج قرار داد پس ندا فرمود اى امت محمد حکم من در باره شما آنستکه رحمتم پيشى گيرد بر غضبم و عفوم بر عقابم پيش از آنکه بخوانيد مرا اجابت ميکنم شما را و پيش از آنکه بخواهيد از من عطا ميکنم بشما کسيکه ملاقات نمايد مرا با آنکه شهادت داده باشد بوحدانيّت من و رسالت محمد و آنکه او راستگو است در اقوالش و بر حق است در افعالش و آنکه على بن ابى طالب برادر و وصى او است بعد از او و ولى او است و ملتزم باشد بطاعت او چنانچه ملتزم شده است بطاعت محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و آنکه اولاد طيّبين طاهرين آن دو برگزيدگان خدايند که بآيات و حجج الهيّه پى در پى قيام نمودند و بعد از آن دو اولياء خدايند من داخل مينمايم او را در بهشت اگر چه گناهش بزيادى کف دريا باشد و پس از نقل حديث نبوى امام فرموده که چون خداوند محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را مبعوث فرمود به نبوت فرمود اى محمد نبودى در جانب طور وقتى که ما ندا نموديم امّت تو را با اين
جلد 4 صفحه 194
کرامت پس بگو الحمد للّه رب العالمين براى آنچه اختصاص دادى مرا بآن از فضيلت و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم هم بامت خود فرمود بگوئيد الحمد للّه رب العالمين بر آنچه اختصاص دادى ما را بآن از فضائل و در اوائل کتاب بيان اختصاص لفظ امت بنحو حقيقت بشيعيان از اين حقير گذشت. و اختصاص انذار بعرب بملاحظه ابتداء امر است و منافى با عموم دعوت و بعثت حضرت ختمى مرتبت بر عرب و عجم و ترک و ديلم نيست.