تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکاذِبِينَ (38) وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ (39) فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (40) وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ (41) وَ أَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (42)
ترجمه
و گفت فرعون اى گروه اشراف نميدانم براى شما خدائى غير از خود پس برافروز آتش براى من اى هامان بر گل پس بنا کن براى من قصرى باشد که من اطلاع يابم بر خداى موسى و همانا من ميپندارم او را از دروغگويان
و گردنکشى کردند او و لشگريانش در زمين بنا حق و پنداشتند که آنها بسوى ما باز گردانيده نميشوند
پس گرفتيم او و لشگريانش را پس انداختيم آنها را در دريا پس بنگر چگونه بود سر انجام ستمکاران
و قرار داديم آنها را پيشوايانى که
جلد 4 صفحه 189
ميخوانند بسوى آتش و روز قيامت يارى کرده نميشوند
و از پى در آورديم آنانرا در اين دنيا لعنت و دورى از رحمت و روز قيامت آنها از زشت رويانند.
تفسير
بعد از آنکه فرعون در مقابل معجزه و آيات بيّنات الهى از معارضه با حضرت موسى عاجز شد براى اشتباه کارى بعوام و تشبيه وجود حق بوجود خلق در احتياج بمکان و زمان باعيان قوم خود گفت منکه خدائى غير از خودم که قابل ستايش و پرستش باشد براى شما پيدا نکردم و رو بهامان وزير خود نمود و گفت تو از امروز مشغول بتهيّه خشت و پختن آجر شو و بزودى قصر بسيار بلندى بساز که ما بالاى بام آن برويم شايد خداى موسى را به بينيم اگر چه گمان من آنستکه چنين خدائى که او ميگويد در آسمان وجود ندارد و محتمل است آنملعون اينکلام را بر سبيل استهزاء و سخريّه گفته باشد چون هر کس مختصر شعورى داشته باشد ميداند خداوند برفتن روى بام بلند مشهود نميشود ولى قمّى ره نقل فرموده که هامان برحسب دستور قصر بلندى ساخت که از بلندى کسى نميتوانست روى بام آن بايستد چون باد او را پرت ميکرد و خداوند بادهايى را فرستاد که آنرا خراب کرد لذا فرعون و هامان صندوقى تهيه نمودند و چهار کرکس را گرفته و گرسنه نگهداشتند و چهار چوب در چهار کنج صندوق نصب نمودند و بر سر هر چوبى پاره گوشتى گذاردند و پاهاى کرکس‌ها را بچوب‌ها بستند و خودشان در صندوق نشستند و کرکس‌ها بهواى رسيدن بگوشت پرواز کردند و آنها را بردند تا جائيکه از پائين جز آب مشهود نبود و از بالا آسمان بهمان دورى سابق از آنها بود تا شب شد و از زمين جز تاريکى نميديدند و در آسمان ستاره‌ها بهمان دورى سابق مشهود بود پس بادها صندوق را بجانب زمين معطوف نمود و فرود آمدند و موجب مزيد سرکشى فرعون شد چنانچه خداوند فرموده پس تکبّر و سرکشى کردند فرعون و لشگريانش در زمين بناحق و گمان کردند که آنها بازگشت بحکم الهى نميکنند در روز حشر براى آنکه از شدّت جهل و نادانى تصوّر کردند که خدائى نيست چون اگر بود ديده ميشد و يکسره منکر مبدء و معاد شدند چنانچه فعلاهم ماديّون دنيا ميگويند ما چيزيرا که احساس نميکنيم تصديق نمى‌نمائيم و چون خدا محسوس نيست پس نيست و اين عزل نمودن اشرف موجودات و اول مخلوق الهى
جلد 4 صفحه 190
است از حکم فرمائى در دستگاه خلقت که آن عقل است و حقّ بشر آنستکه در تمام امور خود اول بآن مراجعه نمايد چون حاکم على الاطلاق در مملکت وجود از طرف خداوند او است و باو حق شناخته ميشود و از باطل ممتاز مى‌گردد و باو ثواب داده و عقاب کرده مى‌شوند بندگان و خداوند آنها را باعمال ناشايسته خودشان گرفت و در رود نيل يا درياى قلزم انداخت مانند کسيکه مشت ريگى را بردارد و پرتاب نمايد در حقارت و خفّت و سهولت و همه غرق شدند چنانچه در سور سابقه گذشت و خداوند از آنها در کتاب خود معرّفى فرمود بغوايت و ضلالت و آنکه هر کس پيروى از آنها نمايد مستحق عقوبت و آتش جهنم است پس قرار داد آنها را مقتداى اهل ضلال و گمراهى باعلام از حالشان يا بآنکه قوّه نافرمانى بآنها داد و براى اعراضشان از ذکر بحال خودشان واگذار فرمود تا گمراه شدند و گمراه کردند مردم را باقوال و اعمالشان و خواندند آنها را بسوى آتش جهنم قولا و عملا و روز قيامت کسى نميتواند عذاب الهى را از آنها دفع نمايد يا تخفيفى در عذاب آنها دهد بنصرت يا شفاعت و غيرها در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ائمه در کتاب خدا دو نوعند يکى آنانکه خدا فرموده و قرار داديم ايشانرا امامان که هدايت مينمايند بامر ما نه بامر مردم و مقدّم ميدارند امر و حکم خدا را بر امر و حکم مردم، ديگر آنانکه فرموده و قرار داديم آنها را امامان که ميخوانند بسوى آتش و مقدم ميدارند امر و حکم خودشان را بر امر و حکم خدا و عمل ميکنند بهواى نفس خودشان بر خلاف فرموده او تعالى شأنه و خداوند بدرقه نموده است آنها را در دنيا بلعنت خود و بلعنت اهل ايمان آنها را بامر خدا و دورى از رحمت و حرمان از نعمت و روز قيامت از زشت رويان و تقبيح شدگانند و لا يرجعون بفتح ياء و کسر جيم نيز قرائت شده است و تکرار قصه حضرت موسى و فرعون در قرآن زيادتر از ساير انبياء شايد بملاحظه زيادى پيروان آنحضرت در عربستان و محبوبيّت او در آن اقوام و کثرت موجبات عبرت در آن حکايت باشد و اللّه اعلم.
جلد 4 صفحه 191