اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن لَم يَستَجِيبُوا لَک‌َ فَاعلَم أَنَّما يَتَّبِعُون‌َ أَهواءَهُم وَ مَن أَضَل‌ُّ مِمَّن‌ِ اتَّبَع‌َ هَواه‌ُ بِغَيرِ هُدي‌ً مِن‌َ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَهدِي القَوم‌َ الظّالِمِين‌َ (50)
پس اگر اجابت نميکنند از براي تو و ايمان نميآورند و کتابي که هدايت بيشتر داشته باشد نياوردند پس، بدانکه جز اينکه نيست که اينها متابعت ميکنند هواهاي نفسانيه خود را و کيست گمراه‌تر از کسي که متابعت کند هواي نفس خود را بدون اينکه خداوند او را هدايت کرده باشد محققا خدا هدايت نميکند قوم ستمکاران را.
تمام مفاسد عالم در اثر متابعت هواي نفس است زيرا مکرر گفته‌ايم که انسان سه دشمن دارد:
«1» دنيا خود را جلوه ميدهد.
«2» هواي نفس که تمايل پيدا ميکند.
«3» شيطان که راه نشان ميدهد اما دنيا هيچگونه تقصيري ندارد زيرا اگر وسيله سعادت شود دنياي بلاغ است و بهترين وسيله است براي آخرت و اگر وسيله شقاوت شود دنياي ملعونه است و اينکه منوط بنظر اهل دنيا است اگر بنظر حقيقت و واقعيت باو نظر کنند تمام زخارف دنيا مثل گوشت گنديده متعفن دست آدم خوره‌دار است و اگر بنظر سطحي نظر کند فريب ميخورد و اينکه در اثر همان هواي نفس است و اما شيطان اولا تسلطي بر بندگان حق ندارد إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ إِلّا مَن‌ِ اتَّبَعَک‌َ مِن‌َ الغاوِين‌َ (حجر آيه 42) و غوايت در اثر هواي نفس است: إِنَّه‌ُ لَيس‌َ لَه‌ُ سُلطان‌ٌ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَلي رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون‌َ إِنَّما سُلطانُه‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ يَتَوَلَّونَه‌ُ (نحل آيه 101 و 102) و تولي شيطان در اثر هواي نفس است و فرداي قيامت ميگويد: «فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنفُسَکُم» پس اصل فساد نفس اماره هواي نفس است لذا ميفرمايد:
جلد 14 - صفحه 250
«فَإِن لَم يَستَجِيبُوا لَک‌َ فَاعلَم أَنَّما يَتَّبِعُون‌َ أَهواءَهُم وَ مَن أَضَل‌ُّ مِمَّن‌ِ اتَّبَع‌َ هَواه‌ُ» گمراه‌تر از اينکه نيست.
بِغَيرِ هُدي‌ً مِن‌َ اللّه‌ِ مشتهيات نفساني اگر مطابق ترخيص شرعي و دستور الهي باشد مانعي ندارد بلکه بسا واجب يا مندوب ميشود.
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَهدِي القَوم‌َ الظّالِمِين‌َ بخل در مبدء نيست ارسال رسل انزال کتب جعل احکام براي جن و انس است و هدايت و ارشاد آنها لکن محل بايد قابليت داشته باشد و ظالم قابل هدايت نيست بخصوص ظلم بانبياء و ائمه هدي و بدين و در اخبار بسياري تفسير شده بغير هدي من اللّه بغير هدايت امام منصوب من اللّه.