تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أُولئِکَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (54)
أُولئِکَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ: آن گروه داده مى‌شوند مزد ايشان دو مرتبه، بِما صَبَرُوا: به سبب آنکه صبر کردند بر ايمان به کتاب انجيل و بر ايمان به قرآن قبل از نزول آن، و بر ايمان به آن بعد از نزول آن، يا بر دين خود، يا بر اذيت کفار و تحمل مشاق.
وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ: 1- و دفع مى‌کنند به کلمه نيکو که توحيد
جلد 10 - صفحه 156
است کلمه بد را که شرک است. 2- دفع مى‌کنند به معروف، منکر را. 3- دفع مى‌کنند به طاعت، معصيت را. 4- دفع مى‌کنند به کلام نيکو، کلام قبيح را که از کفار مى‌شنوند. 5- دفع مى‌کنند به حلم خود جهل جاهل را. 6- در منهج- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: باز مى‌دارند به مدارات با مردمان، اذيت آنها را از نفس خود «1». 7- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: مراد از حسنه، تقيه، و مراد از سيئه، اذاعت است «2». بنابراين معنى آنکه تقيه مى‌کنند و امرى که برخلاف اعداء باشد بجا نمى‌آورند.
تبصره: فرق است ما بين «دفع» و «رفع»، زيرا دفع برطرف کردن امر غير ثابت باشد، و رفع برطرف نمودن امر ثابت است چنانکه حديث (رفع عن امّتى تسعة) احکام و آثار امور نه گانه از امت من برداشته شده «3» و مراد «درء» در آيه شريفه دفع است نه رفع، چنانکه فرمودند: «ادرءوا الحدود بالشّبهات» يعنى به شبهه نگذاريد حد واقع شود «4»، پس مراد آيه شريفه «دفع نمودن به حسنه سيئه را» فعل حسنات و ترک سيئات است؛ نه فعل هر دو و محو نمودن آثار سيئات به حسنات بعد از آن، چنانکه قول بعضى است، و شاهد آورده‌اند فرمايش حضرت نبوى راى که: اتبع الحسنة بالسّيّئة تمحوها، حديث صحيح و در محل خود جارى است که شخصى هر دو را نموده و حسنه او محو کننده سيّئه او باشد «5»، نه در آيه شريفه که «يَدْرَؤُنَ» به معنى «يدفعون» استعمال شده و روايت قمى از حضرت صادق عليه السّلام در تفسير
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 112 (چ اسلاميه 1346 ش)
«2» اصول کافى عربى، ج 2، کتاب الايمان و الکفر، باب التقية، ص 217، روايت اول.
«3» بحار الانوار ج 58، ص 341، روايت 14 بنقل از خصال ص 45 و بحار ج 5، ص 303 روايت 14 بنقل از توحيد صدوق ص 364 و خصال. و نيز تحف العقول، ص 35 و ص 50.
«4» وسائل الشيعة، ج 18، ص 336 روايت 4 به نقل از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و ص 339 روايت 11 به نقل از امير المؤمنين على عليه السّلام. و عوالى اللئالى، ج 1، ص 236، از فصل 9، حديث 147، با ذکر مدارک شيعه و سنى.
«5» در بحار الانوار، ج 71 ص 242 روايت 2 بنقل از تفسير قمى از پيامبر اکرم (ص) خطاب به حضرت على (ع) چنين روايت شده: «فاذا عملت سيئة فاتبعها بحسنة تمحها» و در تفسير عيّاشى ج 2، ص 319، روايت 179، از امام باقر عليه السّلام نقل شده: «عليک بالحسنة بين السيئتين تمحوهما».
جلد 10 - صفحه 157
آيه شريفه مؤيد اين معنى است که فرمود:
نحن صبّر و شيعتنا اصبر منّا و ذلک انّا صبرنا على ما نعلم و هم صبروا على ما لا يعلمون و قال قوله: وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ اى: يدفعون سيّئة من اساء اليهم بحسناتهم.
ما صبر مى‌کنيم و شيعيان ما بيشتر صبر مى‌کنند، زيرا ما دانسته صبر کنيم، و ايشان ندانسته صبر مى‌کنند. و فرمود دفع مى‌کنند سيئات کسى را که به ايشان بدى مى‌کند به حسنات خودشان «1».
ايضا در بعضى از تفاسير نقل شده که بعد از ايمان جماعت مذکوره از نصارى، يهود طعن مى‌زدند بر ايشان، و آنها به نرمى جواب مى‌دادند؛ حق تعالى در وصف ايشان فرمود که دفع مى‌کنند به نيکوئى، سخن کفار و گفتار سفها را.
صفت ديگر آنها آنکه: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ: و از آنچه داده‌ايم ايشان را خرج مى‌کنند در راه ما که وجوه برّيّه است.