اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَيس‌َ البِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَکُم قِبَل‌َ المَشرِق‌ِ وَ المَغرِب‌ِ وَ لکِن‌َّ البِرَّ مَن آمَن‌َ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ وَ المَلائِکَةِ وَ الکِتاب‌ِ وَ النَّبِيِّين‌َ وَ آتَي المال‌َ عَلي حُبِّه‌ِ ذَوِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌َ وَ ابن‌َ السَّبِيل‌ِ وَ السّائِلِين‌َ وَ فِي الرِّقاب‌ِ وَ أَقام‌َ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّکاةَ وَ المُوفُون‌َ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدُوا وَ الصّابِرِين‌َ فِي البَأساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِين‌َ البَأس‌ِ أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ صَدَقُوا وَ أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُتَّقُون‌َ (177)
(نيکي اينکه نيست که رويهاي خودتان را بجانب مشرق و مغرب بگردانيد ولي واجد خوبي کسي است که بخدا و روز آخرت و فرشتگان و کتاب خدا و پيغمبران ايمان بياورد و مال را با اينکه بآن علاقه دارد بخويشان و يتيمان و مستمندان و درماندگان در غربت، و سؤال کنندگان، و در راه آزاد کردن بردگان بدهد و نماز را بپا دارد و زکاة را بدهد، و کساني هستند که بعهدهاي خود وفا کنند هر گاه پيمان بندند و در سختيها و ضررها و در هنگام جهاد با دشمن شکيبا باشند اينان کساني هستند که راست ميگويند و اينان پرهيزکارانند) اينکه آيه شريفه يکي از آياتي است که جامع جميع خوبيها از عقائد حقه و اخلاق حسنه و اعمال صالحه ميباشد.
1- سوره نحل آيه 7
2- سوره توبه آيه 42
جلد 2 - صفحه 309
لَيس‌َ البِرَّ أَن تُوَلُّوا برّ بکسر باء مصدر است و اسمي است که شامل جميع خوبيها ميشود و در توسع در احسان بيشتر استعمال ميگردد و برّ بفتح باء صفة مشبهة بمعني نيکوکار است ميفرمايد وَ بَرًّا بِوالِدَتِي«1» و از اسماء حسني است إِنَّه‌ُ هُوَ البَرُّ الرَّحِيم‌ُ«2» و چنانچه گفته‌اند و شايد از مفاد آيه نيز استفاده شود بعد از تحويل قبله تشاجراتي بين مردم از مسلمانان و يهود و غيره واقع شد و هر کدام توجه به قبله مورد نظر خود را نيکويي مي‌پنداشتند آيه شريفه نازل شد که تنها توجه به طرفي برّ و احسان نيست بلکه اينکه امر يکي از موضوعاتي است که محکوم بحکم الهي است و هر طرفي را که او قبله قرار دهد هنگام عبادت بآن طرف بايد متوجه شد.
وَ لکِن‌َّ البِرَّ مَن آمَن‌َ بِاللّه‌ِ برّ چنانچه گذشت مصدر و اسم معني است و من موصول و اسم شخص است و براي اينکه حمل درست آيد يا در مبتداء مضاف مقدر است يعني و لکن ذو البرّ من امن باللّه، و يا در خبر، يعني و لکن البر برّ من امن باللّه، زيرا «من امن» بر نيست بلکه ايمان و ساير صفاتي که در آيه ذکر ميفرمايد برّ است و ايمان بخدا شامل جميع مراتب توحيد و معرفت صفات و عدل ميشود زيرا اللّه اسم ذاتي است که مستجمع جميع صفات کمال و منزه از صفات امکان و نقص باشد و اينکه دو رکن ايمان را که توحيد و عدل است شامل ميگردد «وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ» شامل اعتقاد بمعاد و خصوصيات آن که رکن سوم ايمان است ميشود.
وَ المَلائِکَةِ وَ الکِتاب‌ِ وَ النَّبِيِّين‌َ بيان رکن چهارم ايمان است که ايمان بفرشتگان که واسطه وحي و غيره ميباشند و ايمان بکتابهاي آسماني که حاوي
1- سوره مريم آيه 32
2- سوره طور آيه 28
جلد 2 - صفحه 310
شرايع الهي و وظايف ديني است و ايمان به پيغمبران خدا از آدم تا خاتم که همگي بندگان مقرب خدا و واسطه بين او و عباد ميباشند و البته کسي که معتقد باشد بنبوت حضرت خاتم الانبياء و آنچه او از جانب خدا آورده و معتقد باشد بقرآن که کلام خدا و کتاب آسماني است بامامت اوصياء طاهرين او که رکن پنجم ايمان است نيز معتقد است.
وَ آتَي المال‌َ عَلي حُبِّه‌ِ بيان قسمت دوم از برّ است که اعمال صالحه باشد و آن بذل مال در راه خدا و بپا داشتن نماز و دادن زکاة است، و ضمير علي حبه ممکن است راجع باللّه باشد يعني بذل مال کند براي محبت بخدا و به قصد قربت باو، و ممکن است مرجع ضمير ايتاء باشد يعني بذل مال کند براي اينکه احسان را دوست ميدارد يعني ايتاء او از روي ميل و شوق و علاقه باين صفت است نه از روي کره و عنف و معني سخاوت همين است و ممکن است مرجع ضمير مال باشد يعني با اينکه علاقه و احتياج بمال دارد آن را در راه خدا صرف کند که اشاره بصفت ايثار است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد وَ يُؤثِرُون‌َ عَلي أَنفُسِهِم وَ لَو کان‌َ بِهِم خَصاصَةٌ«1» و آيه شريفه وَ يُطعِمُون‌َ الطَّعام‌َ عَلي حُبِّه‌ِ مِسکِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً«2» نيز بهمين معني تفسير شده «ذوي القربي» در مجمع البيان از حضرت باقر و حضرت صادق (ع) روايت کرده که مراد از ذوي القربي، ذوي القربي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميباشند که ايتاء بآنها عبارت از خمس و ساير احسانهايي است که بآنان بايد نمود و ممکن است گفته شود اينکه تفسير تأويل و تفسير بباطن است و با ظاهر که احسان بخويشان شخص معطي باشد منافات ندارد
1- سوره حشر آيه 9
2- سوره دهر آيه 8
جلد 2 - صفحه 311
«و اليتامي» مراد اطفال بي پدرند و اينکه کلمه شامل ايتام سادات و غير سادات ميشود.
«و المساکين» مراد مطلق فقراء است اگر چه مسکين کسي را گويند که حال او بدتر از فقير باشد ولي گفته‌اند «الفقير و المسکين اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا» يعني هر جا هر دو لفظ گفته شود معني آنها با هم فرق دارد و هر جا بتنهايي ذکر شوند هر دو معني را شامل ميشود.
«و إبن السبيل» مراد کساني هستند که از وطن خود دور افتاده و دسترسي بمال خود در وطن نداشته باشند.
«و السائلين» مراد گداياني هستند که سؤال ميکنند که بعنوان صدقه بايد بآنها بذل شود مشروط به اينکه سائل بکف و متجاهر بفسق نباشند.
«و في الرقاب» رقبة بمعني گردن و رقاب جمع آنست ولي مراد از رقاب غلامان و کنيزان ميباشند و صرف مال درباره آنها سه قسم است: يکي آنکه آنها را بخرند و آزاد کنند که عتق رقبة از عبادات بسيار بزرگ و در مواردي واجب است، ديگر اينکه مکاتبه شده باشند و از عهده اداء مال الکتابة برنيامده بآنها کمک کنند تا آزاد شوند، سيم آنکه مواليان آنها در نفقه آنها قصور يا تقصير کنند و آنان در مضيقه باشند بآنها کمک شود.
وَ أَقام‌َ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّکاةَ شرح اينکه دو جمله در اول سوره گذشت«1» وَ المُوفُون‌َ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدُوا بيان قسمت سوم از برّ است که اخلاق فاضله باشد و دو بخش از آنها که يکي وفاي بعهد و ديگر صبر باشد ذکر ميفرمايد و عهد شامل عهد با خدا مانند نذر، عهد، قسم، اقرار و شهادت و التزام بالوهيت او و عهد با پيغمبر و امام بنبوت و امامت و عهد با مسلمانان در معاملات و ازدواجها و
1- مجلد اول ص 150
[.....]
جلد 2 - صفحه 312
قرار دادها و وعده‌ها و نحو اينها ميشود که وفاي به بسياري از آنها واجب و برخي ممدوح است.
وَ الصّابِرِين‌َ فِي البَأساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِين‌َ البَأس‌ِ فضيلت صبر و اقسام آن و اينکه ريشه بسياري از اخلاق فاضله است در ذيل آيه وَ استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاةِ«1» و آيه وَ لَنَبلُوَنَّکُم بِشَي‌ءٍ مِن‌َ الخَوف‌ِ وَ الجُوع‌ِ«2» گذشت، و در اينکه آيه سه مورد از صبر را متذکر ميگردد يکي صبر در بأساء يعني شدت و سختي، و ديگر صبر در ضراء يعني هر زياني که بانسان وارد شود از زيانهاي مالي و جاني و بدني و آبرويي که صبر در اينکه موارد همان صبر بر مصائب است که يک قسم از اقسام سه گانه صبر است.
و ديگر صبر در حين بأس يعني مقاومت در هنگام جنگ و جهاد با دشمن و اينکه يکي از موارد بارز صبر بر طاعت است و فرد اجلاي صابرين حين البأس رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که امير المؤمنين عليه السّلام ميفرمايد «
3» و کنّا اذا احمر البأس اتقينا برسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فلم يکن احد منا اقرب الي العدوّ منه»«
و سپس خود امير المؤمنين عليه السّلام است که ميفرمايد: لو تظاهرت العرب ما وليت«4» و همچنين خاندان آنها که نمونه‌هاي بارز صابرين حين البأس بودند و ميتوان صبر و مقاومت بر جهاد با نفس که جهاد اکبرش ناميده‌اند از مصاديق صبر حين بأس شمرد أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ صَدَقُوا صدق و کذب اگر چه از خصوصيات خبر و از مقوله الفاظ است که اگر خبر مطابق با مخبر به باشد صدق، و اگر مطابق نباشد کذب است، ولي در اطلاقات قرآن و اخبار و محاورات عرفيه يک معني جامعي دارد
1- سوره بقره آيه 45
2- سوره بقره آيه 155
3- نهج البلاغه باب المختار من غريب کلامه
4- مجلد اول سفينه ص 690
جلد 2 - صفحه 313
و آن مطابق بودن يا مطابق نبودن ظاهر با باطن است و اينکه معني است که در عقائد و اخلاق و کليه افعال جريان دارد مثلا منافق را قرآن کاذب مينامد زيرا اظهار ايمان او با باطنش مخالف و شخص مرائي (رياکار) را کاذب ميدانند چون عملش با قصدش مخالف است و همچنين در اخلاق کسي که اظهار صفت خوبي را بنمايد ولي باطنا داراي آن صفت نباشد مثل اينکه اظهار عدالت کند ولي ظلم نمايد و اظهار سخاوت کند ولي بخيل باشد و اظهار تواضع کند ولي متکبر باشد و هکذا ساير صفات، و آيه شريفه اشاره بهمين معني دارد يعني کساني که داراي اينکه صفات مذکوره باشند معني برّ بر آنها صادق است.
وَ أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُتَّقُون‌َ و پرهيزکاران و اهل تقوي هم اينانند، و بيان تقوي و اقسام آن و صفات متقين و مراتب آنها در ذيل آيه شريفه لا رَيب‌َ فِيه‌ِ هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ«1» و همچنين در ذيل جمله لَعَلَّکُم تَتَّقُون‌َ«2» بيان شد و از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
3» من عمل بهذه الاية فقد استکمل الايمان»«
و معلوم است که مصداق اتم و فرد اجلاي آن امير مؤمنان علي عليه السّلام است که همه اينکه صفات درجه اعلاي آنها در وي وجود داشت و هر که بحالات آن حضرت و شرح زندگي او با رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بعد از او مراجعه کند اينکه حقيقت بر او مکشوف خواهد شد.