اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِصاص‌ُ فِي القَتلي الحُرُّ بِالحُرِّ وَ العَبدُ بِالعَبدِ وَ الأُنثي بِالأُنثي فَمَن عُفِي‌َ لَه‌ُ مِن أَخِيه‌ِ شَي‌ءٌ فَاتِّباع‌ٌ بِالمَعرُوف‌ِ وَ أَداءٌ إِلَيه‌ِ بِإِحسان‌ٍ ذلِک‌َ تَخفِيف‌ٌ مِن رَبِّکُم وَ رَحمَةٌ فَمَن‌ِ اعتَدي بَعدَ ذلِک‌َ فَلَه‌ُ عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ (178)
1- مجلد اول ص 128- 132
2- مجلد اول ص 441- 448
3- تفسير صافي في ذيل الاية
جلد 2 - صفحه 314
اي کساني که ايمان آورده‌ايد بر شما حکم قصاص درباره کشته‌گان مکتوب گرديد، آزاد در ازاي آزاد بايد قصاص شود و بنده در ازاء بنده و زن در مقابل زن، پس کسي که عفو شود نسبت باو از برادرش چيزي از عفو (به اينکه از قصاص بگذرد و بديه راضي شود) پس «ولي مقتول» بايد پيروي از نيکي کند (و بقاتل در اداء ديه مهلت دهد و با او بشدت رفتار نکند) و قاتل نيز ديه را از روي احسان و طريق نيکو اداء کند، اينکه دستور يعني حکم عفو و انتقال از قصاص بديه تخفيف و رحمتي از جانب پروردگار شماست، پس کسي که بعد از آن تجاوز کند براي او عذاب دردناک است.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِصاص‌ُ از اينکه جمله چند نکته استفاده ميشود.
اول- اينکه خطاب مخصوص مؤمنين است و در موردي است که قاتل و مقتول هر دو مؤمن باشند و دليل بر اينکه مطلب چند چيز است:
1- نفس خطاب 2- کلمه عليکم که باز خطاب بمؤمنين است که اينکه حکم بر شما تعيين شده 3- کلمه اخيه که مراد برادر ديني است چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ إِخوَةٌ«1» 4- حديثي که در برهان از برقي از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که در جواب سؤال راوي از تفسير اينکه آيه ميفرمايد ا هي لجماعة المسلمين قال هي للمؤمنين خاصة دوم- کلمه کتب در اينکه آيه در مقام جعل حکم وضعي است که اعطاء حق باولياء مقتول باشد نه حکم تکليفي مانند (کتب عليکم الصيام) که بيان آن خواهد آمد پس تعبير بفرض در کلام مفسرين تمام نيست و معني اعطاء حق
1- سوره حجرات آيه 10
جلد 2 - صفحه 315
اينست که صاحب حق ميتواند اخذ حق کند و ميتواند از حق خود صرف نظر نمايد و اسقاط کند.
سوم- حکم قصاص اختصاص بمورد عمد دارد پس در مورد خطايا شبه عمد قصاص نيست بلکه تنها ديه است که عبارت از صد شتر يا هزار گوسفند يا هزار دينار يا هزار حوله باشد چنانچه در آيه ديگر بيان ميفرمايد:«1» چهارم- اينکه آيه شريفه تنها در مقام بيان حق النّاس است و اما حق اللّه که ثبوت کفاره يعني عتق رقبه (بنده آزاد کردن) و يا روزه دو ماه پي در پي، يا اطعام شصت مسکين، و يا عذاب مخلد باشد در آيات ديگر بيان شده است پنجم کلمه قتلي جمع قتيل بمعني مقتول است و آية تنها قصاص در مورد قتل را متعرض است و اما جروح و يا از بين بردن بعضي اعضاء مانند چشم و گوش و بيني و غير اينها را در آيه ديگر بيان شده وَ کَتَبنا عَلَيهِم فِيها أَن‌َّ النَّفس‌َ بِالنَّفس‌ِ الاية«2» الحُرُّ بِالحُرِّ وَ العَبدُ بِالعَبدِ وَ الأُنثي بِالأُنثي اگر قاتل و مقتول هر دو آزاد باشند يا هر دو عبد باشند و يا هر دو زن باشند قصاص جاري ميشود و همچنين اگر قاتل عبد و مقتول حر باشد و يا قاتل زن باشد و مقتول مرد قصاص جاري ميشود ولي اگر قاتل حر و مقتول عبد باشد قصاص نميشود بدليل خود آيه و احاديثي که از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين (ع) روايت شده چنانچه در آلاء الرحمن از إبن عباس از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود «
لا يقتل حرّ بعبد
» و در برهان از کافي از ابي بصير از حضرت صادق (ع) روايت کرده که فرمود «
لا يقتل حرّ بعبد و لکن يضرب ضربا شديدا و يغرم ثمنه دية العبد
»
1- سوره نساء آيه 91
2- سوره مائده آيه 49
جلد 2 - صفحه 316
و همچنين اگر مردي زني را کشت اگر ولي دم خواست قصاص کند بايد نصف ديه را بوارث مرد بپردازد يا بگرفتن ديه حاضر شود چنان که عياشي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
لا يقتل الحر و لکن يضرب ضربا شديدا و يغرم دية العبد و ان قتل رجل امراة فاراد اولياء المقتول ان يقتلوه ادوا نصف ديته الي اهل الرجل
» و همچنين اگر مقتول کافر و قاتل مسلمان باشد قصاص جاري نميشود طبق احاديث کثيري که از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
لا يقتل مؤمن بکافر
» بلي اگر زمّي باشد ديه ثابت است و اما اگر کافر مسلماني را بکشد قصاص ميشود.
مسئله: اگر جماعتي در قتل يک نفر شرکت کردند بطوري که قتل مستند بهمه آنها باشد آيا ميتوان قصاص نمود:
جواب: اطلاق آيه و تصريح اخبار و فتاوي علماء بر اينست که قصاص جاري ميشود مشروط بر اينکه ديه همه شرکت کنندگان باستثناء يکي آنها داده شود باين طريق که مثلا اگر دو نفر باشند بهر يک نصف ديه داده ميشود و هر دو قصاص ميشوند و اگر سه نفر باشند بهر يک دو ثلث ديه داده ميشود و حتي اگر ده نفر باشند بهر يک نه عشر ديه داده ميشود و هر ده نفر قصاص ميشوند.
فَمَن عُفِي‌َ لَه‌ُ مِن أَخِيه‌ِ شَي‌ءٌ يعني اگر ولي دم عفو نمود باين معني که از حق قصاص گذشت کرد ديگر نميشود قصاص نمود زيرا حق باسقاط از بين ميرود و تفاوت نميکند که ولي دم يک نفر باشد يا بيشتر همين که يک نفر از اولياء دم از حق خود صرف نظر نمود ديگر قصاص نميتوان نمود بلکه منتقل به ديه ميگردد و تعبير بکلمه شيئي شايد اشاره بهمين باشد که هر چند عفو کمي از اولياء دم نسبت بقاتل بشود قصاص ساقط ميگردد و ممکن است اشاره ببعض عفو باشد که راضي شدن بديه و صرفنظر نمودن از قصاص باشد و تعبير باخيه براي ترغيب و
جلد 2 - صفحه 317
تحريص بعفو است که چون قاتل برادر ديني شماست و براي مؤمن سزاوار است که نسبت به برادر ديني خود رعايت کند و از لغزش او در گذرد.
فَاتِّباع‌ٌ بِالمَعرُوف‌ِ يعني بعد از آنکه حق قصاص منتقل بديه شد وظيفه ولي دم اينست که در اخذ ديه سخت‌گيري نکند و اگر طرف صاحب عسرت است او را مهلت دهد و با او بسازد و راه نيکي و معروف را پيروي کند.
وَ أَداءٌ إِلَيه‌ِ بِإِحسان‌ٍ و قاتل نيز مسامحه و مماطله در اداء ديه ننمايد و هر چه زودتر آن را بدهد و چنانچه ولي دم باو احسان و نيکي نموده و از قصاص گذشت او هم احسان کند و حق ثابت او را بخوبي ادا نمايد.
ذلِک‌َ تَخفِيف‌ٌ مِن رَبِّکُم وَ رَحمَةٌ اينکه قانون و حکم (دستور عفو و انتقال از قصاص بديه) تخفيف و تفضلي است از جانب پروردگارتان که نه قاتل قصاص شود و نه حق مقتول پايمال گردد و قانون عادلانه است نه مثل قانون يهود که راه منحصر بقصاص و چاره جز قصاص نباشد و نه اينکه مانند نصاري قانون قصاص نباشد.
فَمَن‌ِ اعتَدي بَعدَ ذلِک‌َ فَلَه‌ُ عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ پس کسي که بعد از اسقاط حق قصاص در مقام قصاص بر آيد عذاب دردناک براي اوست زيرا حق قصاص بعفو ساقط شده و اجراء قصاص در اينصورت در حکم قتل عمد است.