تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (85)
شأن نزول: مفسرين نقل نموده‌اند که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله در وقت مراجعت از مکه به مدينه به جحفه رسيد، شوق حرم کعبه معظمه و آرزوى
جلد 10 - صفحه 192
مولد او و مولد آباء گرام، در خاطر مبارکش ظاهر گشت، جبرئيل نازل و گفت:
خداى تعالى تو را سلام مى‌رساند و فرمايد اندوهگين مباش از مفارقت مکه که من تو را با فتح و ظفر و اکرام و اعزاز هر چه تمامتر به مکه درآورم «1»؛ و اين آيه نازل شد:
إِنَّ الَّذِي فَرَضَ: بدرستى که آن ذاتى که واجب فرموده است، عَلَيْکَ الْقُرْآنَ: بر تو تبليغ و تلاوت قرآن و عمل به اوامر و نواهى آن، لَرادُّکَ إِلى مَعادٍ: هر آينه بازگرداننده است تو را بجاى بازگشت يعنى مکه.
نکته: تنکير معاد به جهت عظم شأن آن، و غلبه شوق حضرت و قهر و غلبه آن سرور بر آن، و ظهور عزت اسلام و اهل آن، و ذلت شرک و حزب آن است.
نزد بعضى مراد به معاد روز بعث است «2»، يعنى آنکه تحميل نمود بر تو صعوبت تبليغ و تلاوت قرآن و عمل کردن به آن را هر آينه بازگرداند تو را بعد از موت به معادى و مرجعى که هيچ بشرى مانند آن مرجع نداشته باشند، چه در آنجا ثوابى مرحمت کند که هيچ واصفى به کنه آن نتواند رسيد.
تتمه: بنابر احاديث وارده، مراد آيه شريفه رجعت آل محمد عليهم السّلام است.
على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از حضر سجاد عليه السّلام روايت نموده که فرمود: برمى‌گردد بسوى شما پيغمبر شما و امير المؤمنين و ائمه عليهم السّلام «3».
و از حضرت باقر عليه السّلام: بدرستى که ذکر شد نزد آن حضرت جابر، پس فرمود: خدا رحمت کند جابر را، هر آينه بتحقيق رسيد به مرتبه‌اى از علم که مى‌دانست تأويل اين آيه را که مراد رجعت است «4».
بعد امر مى‌فرمايد که: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى: بگو اى پيغمبر پروردگار من داناتر است، آورده است هدايت را که آن توحيد يا قرآن باشد يا به آنچه مستحق آنند در معاد از ثواب و نصرت و فتح، يا مراد از هدايت، نفس
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 134، و مجمع ج 4، ص 268.
«2» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 269.
«3» تفسير قمى، ج 2، ص 147. (چ نجف 1387 هجرى)
«4» تفسير على بن ابراهيم قمى، (چ نجف 1387 هجرى) ج 2، ص 147.
جلد 10 - صفحه 193
نفيس آن حضرت است. وَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ: و دانا است به آن کسى که او در گمراهى آشکار است و به آنچه مستحق است در معاد از عذاب و اذلال، مراد مشرکان مکه مى‌باشند.