بعضى‌ها فکر مى‌کنند وصيّت کردن، زمينه‌ى زود مردن است، در حالى که يک نوع دورانديشى است واينکه مى‌فرمايد: هنگام مرگ وصيّت کنيد. چون آن لحظه، آخرين فرصت است وگرنه مى‌تواند سالها قبل از فرا رسيدن مرگ، وصيّت کند.
بعضى وصيّت کردن را واجب دانسته‌اند، امّا از جمله‌ى «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ» استفاده مى‌شود که اين عمل مستحبّ است وگرنه مى‌فرمود: «حقا على المؤمنين»
در آيه‌ى شريفه به جاى کلمه «مال» از کلمه «خير» استفاده شده شايد به آن خاطر باشد که مال و ثروت، مايه‌ى خير و نيکى است و آنچه در اسلام مورد انتقاد قرار گرفته، مال حرام يا علاقه‌ى زياد به مال يا ترجيح دادن مال بر کمالات فردى و نيازهاى اجتماعى و يا استثمار مردم براى تحصيل آن است.
وصيّت بايد بر اساس «معروف» يعنى عقل‌پسند باشد، نه از روى کينه و انتقام و يا مهرورزى‌هاى بى‌جا و بى‌رويه. چون از ارث، تنها بعضى از بستگان بهره‌مند مى‌شوند آن
«1». در بيان فلسفه روزه نيز مى‌فرمايد: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» بقره، 183.
جلد 1 - صفحه 277
هم به مقدار معيّن، لذا اسلام سفارش مى‌کند اگر در ميان فاميل کسانى هستند که از ارث محرومند و يا سهم ارث آنان اندک است با وصيّت، در مورد توسعه‌ى سهميّه آنان اقدام نمايد، ولى اگر کسى در اين وصيّت رعايت عدالت نکند و يا ظلمى را روا دارد، گناه کبيره انجام داده است. «1»
شخصى با داشتن کودکانى صغير، تمام اموال خود را در راه خدا بخشيد. چون پيامبر صلى الله عليه و آله متوجّه شدند، پرسيدند با اين مرده چه کرديد؟ گفتند: او را دفن کرديم. فرمود: اگر قبلًا به من خبر داده بوديد، اجازه نمى‌دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنيد، چرا که او با داشتن اين همه فرزند، براى آنان هيچ مالى نگذاشته و همه را در راه خدا داده است. «2»
وصيّت، کار دقيقى است که اگر خداى ناکرده با بى‌توجّهى انجام شود و بعداً عامل فتنه و ناراحتى‌هايى گردد، تمام کارهاى خير محو مى‌شود. از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده است که فرمودند: گاهى انسان شصت سال عبادت مى‌کند، ولى چون وصيّت نامه‌ى خود را عادلانه تنظيم نمى‌کند، به دوزخ مى‌رود. «3»
وصيّت، نشانه‌ى آن است که مالکيّت انسان حتّى بعد از مرگ در مورد قسمتى از دارايى‌هايش ادامه دارد.
مقدار وصيّت، يک سوم مال است و اگر شخصى در مورد بيش از اين مقدار وصيّت کند، اجازه‌ى وارثان شرط است. براى اينکه ياد بگيريم چگونه وصيّت کنيم، بهتر است وصيّت نامه‌هاى اولياى خدا، شهدا و علما را بخوانيم.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هرکس ابتدا به عهده بگيرد که وصيّت شخصى را انجام دهد، ولى سپس بدون عذر آنرا رها کند، هيچ عملى از او قبول نمى‌شود وتمام فرشتگانِ ميان آسمان و زمين او را لعنت مى‌کنند و دائماً در غضب خداوند است ودر برابر هر کلمه‌ى «يا ربّ» که مى‌گويد، يک لعنت بر او نثار مى‌شود و پاداش تمام کارهاى قبلى او به پاى وصيّت کننده ثبت مى‌گردد. «4»
«1». سفينةالبحار، «وصى».
«2». سفينةالبحار، «وصى».
«3». نهج‌الفصاحة، جمله 626.
«4». تفسير اطيب‌البيان.
جلد 1 - صفحه 278
آثار و برکات وصيّت
1- وصيّت، نشانه‌ى دقّت و اهل حساب بودن است.
2- وصيّت، نشانه‌ى احترام به حقوق ديگران است.
3- وصيّت، توصيه به انجام امور خيرى است که از آن غفلت شده و تداوم عمل صالح، پس از مرگ است.
4- وصيّت، راهى براى پرکردن خلأهاى اقتصادى و تعديل ثروت است.
رسول اکرم صلى الله عليه و آله فرموده‌اند: هرکس با وصيّت از دنيا برود، گويا شهيد مرده است «1»
وصيّت براى والدين وبستگان، عامل تجديد محبّت ويک نوع قدرشناسى است. لذا در آغاز آيه وصيّت، والدين مطرح شده‌اند تا علاوه بر سهم ارث، وصيّت به نوعى تنظيم شود که نفعش به آنان نيز برسد که اين خود از مصاديق احسان است.
اقسام وصيّت
1. واجب: مثل وصيّت به حقّ اللّه، حقّ‌الناس، قضاى نماز و عبادات ديگر، پرداخت حقوق واجبه مانند خمس، زکات، ديون، بدهکارى‌هاى مردم.
2. مستحبّ: مثل وصيّت به امور خيريّه.
3. مباح: مثل وصيّت فرزندان به نوع شغل، حرفه، لباس، طعام.
4. مکروه: مثل وصيّت به مقبره سازى.
5. حرام: مثل وصيّت به ايجاد مراکز فساد، انتشار کتب ضالّه.