تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کُتِبَ عَلَيْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (180)
ترجمه
نوشته شده است بر شما چون حاضر شود يکى از شما را مرگ اگر گذارده باشد مالى را وصيت کردن براى پدر و مادر و نزديکان بخوبى از روى حق بر پرهيزکاران..
تفسير
حضور مرگ عبارت از حضور اسباب و امارات او است و خير مال بسيار است و در مجمع از امير المؤمنين (ع) روايت نموده است که عيادت فرمود يکى از غلامان خود را و او داراى ششصد يا هفتصد درهم بود عرض کرد آيا وصيت نمايم يا خير حضرت فرمود خير خداوند فرموده است اگر مال کثير داريد وصيت نمائيد تو ندارى و معروف آنستکه عقل ادراک کند حسن آنرا که ظلم و تعدى در آن نباشد و عياشى از حضرت باقر يا امام صادق عليهما السلام نقل نموده است که اين آيه منسوخ است بآيه ميراث و حمل شده است بر تقيه براى موافقت آن با مذهب عامه و مخالفت
جلد 1 صفحه 221
با قرآن و در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت شده است که از آنحضرت پرسيدند از وصيت براى وارث فرمود جايز است و اين آيه را تلاوت فرمود و باين معنى اخبار کثيره از اهل بيت عصمت وارد شده است فيض ره فرموده نسخ وجوب منافات با بقاء جواز ندارد و بنظر حقير منافات دارد چنانچه در اصول محقق شده است علاوه بر آنکه آيه ظاهرا مربوط بارث نيست تا منسوخ باشد بآيه ارث و ميتوان روايت عياشى را حمل نمود بر آنکه قبل از نزول آيه ارث وصيت در تمام مال نافذ بوده است و بعد از ثبوت حکم ميراث مخصوص بثلث شده است و نيز در مقام اصل تشريع وصيت و کيفيّت آنستکه بايد به معروف باشد نه بمنکر و وجوب شرطى قابل انحلال بجواز فعل و منع از ترک نيست حتى بقول آنانکه قائل بترکب امر شده‌اند و بيان موارد وجوب و استحباب و شرائط نفوذ و احکام آن موکول بخاندان وحى و تنزيل است بنابراين محلى براى بقاء جواز و نسخ وجوب باقى نمى‌ماند و آنچه از ادله شرعيه و عقليه استفاده ميشود آنستکه واجب است در وقت ظهور امارات موت باداء حقوق ماليه چه از خلق باشد چه از خالق و مستحب است در غير اين مورد از قبيل فعل خيرات مطلقا نهايت آنکه بايد مراعات الاهم فالاهم را بنمايد چنانچه ارحام را بر غير ايشان مقدم دارد مخصوصا اگر وارث نباشند که در مجمع و عياشى از حضرت صادق نقل نموده است که امير المؤمنين (ع) فرمود کسيکه وصيت نکند در نزد مرگ خود براى اقارب خويش آنانکه وارث نيستند بتحقيق ختم نموده است عمل خود را به معصيت خود و از پيغمبر (ص) روايت شده است که کسى که بميرد بدون وصيت مرده است مانند مردن جاهليت و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که سزاوار نيست از براى مرد مسلمان آنکه شب را بروز آورد مگر آنکه وصيت او زير سرش باشد و نيز از آنحضرت مروى است که هيچ بيمارى نباشد که بمرگ نزديک شود مگر آنکه حق تعالى عقل و سمع و بصر باو دهد براى وصيت نمودن و هرگاه وصيت تعلق گيرد بواجب مالى مانند اداء ديون و خمس و زکوة و مظالم و کفارات از اصل مال بايد اخراج شود و همچنين است واجب بدنى که جنبه مالى هم داشته باشد مانند حج و در اين قبيل موارد وصيت نافذ است در تمام مال و الا بايد از ثلث مال اداء شود و در زائد بر ثلث محتاج بامضاء ورثه است اگرچه از حقوق الهى باشد مانند وصيت بنماز و روزه بنا بر اقوى اگرچه در اين قسمت احتياط براى ورثه در اداء آنست چون در روايات تعبير از آن بدين شده است و نازل منزله آن قرار داده‌اند و در صورت وجود
جلد 1 صفحه 222
ولى که مورد وثوق باتيان عمل باشد وصيت واجب نيست و جائز نيست وصيت نمودن بامور غير مشروعه مانند اعانت ظلمه و تعمير معابد باطله و نشر کتب ضاله و امور سفهيه و امثال اينها که در فقه مفصلا ذکر شده است و اللّه اعلم.