اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کُتِب‌َ عَلَيکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ إِن تَرَک‌َ خَيراً الوَصِيَّةُ لِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ بِالمَعرُوف‌ِ حَقًّا عَلَي المُتَّقِين‌َ (180)
(بر شما مکتوب شد که هر گاه يکي از شما را مرگ نزديک شد اگر مالي گذارده وصيت کند نسبت بپدر و مادر و خويشان خود به نيکي و احسان بآنان، اينکه امر بر پرهيزکاران ثابت و لازم است) اينکه آيه و دو آيه بعد از آن درباره وصيت و اهميت آنست و وصيّت از اموري است که در شريعت مطهره بسيار درباره آن تأکيد شده و اخبار زيادي در اهميت او روايت کرده‌اند، در کتاب وسائل از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و حضرت باقر و حضرت صادق (ع) روايت کرده که فرمود «
الوصية حق علي کل مسلم
» و نيز روايت کرده که فرمود «
من مات بلا وصية مات ميتة الجاهلية
» شايد اشاره بدوره جاهليت باشد.
و وصيت بر دو قسم است تمليکيه و عهديه: و در وصيّت تمليکيه اختلاف است که آيا از عقود است که محتاج بايجاب و قبول باشد و يا از ايقاعات است که قبول لازم نداشته بلکه ردّ مانع است!
و وصيت محکوم باحکام خمسه يعني واجب و مستحب‌ّ و مباح و مکروه و حرام است.
جلد 2 - صفحه 320
و وصيت واجب مانند وصيت بقضاء نماز و روزه و زکاة و خمس و حج و نذر و عهد و کفارات و ديون و ردّ امانات که اولا واجب است خودش انجام دهد و اگر مقدور نشود وصيت کند و همچنين مالي که وارث از محل آن خبر ندارد.
و وصيت مستحب‌ّ مانند وصيت بامور خيريه از صله ارحام و صدقات مستحبه و احسان بسادات و اهل علم و فقراء و بناء مساجد و مدارس و طبع کتب ديني و علمي و اصلاح طرق و اقامه مجلس سوگواري پيشوايان دين و زيارات آنها و حج مندوب و ساير خيرات و مبرات بشرط اينکه زائد بر ثلث نشود و وصيت مباح مانند وصيت بامور مباحة که جنبه عباديت نداشته باشد و جزو خيرات محسوب نشود و وصيت حرام مانند وصيّت ببناء مراکز فساد از سينما و تآتر و کاباره و بناء معابد مذاهب باطله و اعانه بظلمة و نحو اينها که وصيت باين امور نافذ نيست و وصيي نبايد بآنها عمل کند و وصيت مکروه مانند وصيت ببناء قبر و ساختمان روي قبور مگر قبور ائمه طاهرين و امام زادگان و علماء اعلام.
و وصاياي عهديه عبارت است از توصيه بعبادات و مواعظ و نصايح و شهادت بامور اعتقاديه که اکثر در وصاياي پيغمبر اکرم و ائمه طاهرين و علماء عاملين مشاهده ميشود و وصيت بعتق و وقف و امثال اينها و از اينکه قبيل است جعل قيم براي صغار اگر موصي پدر يا جد پدري باشد و وصيت بتعيين محل دفن و غسل دهنده و نماز گزارنده و کيفيت تجهيز و نحو اينها.
کُتِب‌َ عَلَيکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ اينکه کتب در اينکه آيه مانند آيه قصاص نيز بمعني فرض نميباشد بلکه بمعني جعل است که اعطاء حق بمالک باشد يعني حق دارد و ميتواند در مال خود وصيت کند، و البته اينکه جعل بلسان ترغيب و تحريص است که ميتوان گفت مستحب‌ّ مؤکّد است.
و حضور موت مراد ظهور آثار آنست که بواسطه کبر سن‌ّ يا حدوث مرض
جلد 2 - صفحه 321
سخت يا مسافرتي که بخطر نزديک است و نحو اينها که انسان خود را بمرگ نزديک به بيند و هر چه باين حالت نزديکتر شود تا بحال اختصار برسد وصيت نمودن آکد است چنانچه در وسائل از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
ما من ميّت تحضره الوفاة الا ردّ اللّه عليه من بصره و سمعه و عقله للوصيّة اخذ بالوصيّة او تارک و هي راحة الموت فهي حق‌ّ علي کل مسلم
» و اخبار ديگر نيز بر طبق آن روايت شده.
إِن تَرَک‌َ خَيراً مراد از خير مال است چنان که در آيه ديگر ميفرمايد وَ إِنَّه‌ُ لِحُب‌ِّ الخَيرِ لَشَدِيدٌ«1» و شايد تعبير از مال بخير براي اينست که بايد از طريق خير و مشروع بدست بيايد و بطريق مشروع صرف شود زيرا مالي که از طريق مشروع تحصيل نشود خير نيست بلکه شرّ است و اولا بايد خود شخص بصاحبانش ردّ کند و اگر نتوانست وصيّت کند که بصاحبانش ردّ کنند يا از جانب آنها ردّ مظالم دهند.
الوَصِيَّةُ لِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ بِالمَعرُوف‌ِ کلمة الوصيّة نايب فاعل کتب است و للوالدين متعلق بآنست يعني وصيتي کند که نفعش عايد پدر و مادر و خويشانش گردد و منافات ندارد که پدر و مادر و خويشان او وارث او هم باشند که هم از طريق ارث ببرند و هم از طريق وصيّت بآنها احسان شود، بنا بر اينکه توهم اينکه آيه بآيات ارث منسوخ گرديده يا اينکه وصيّت راجع بغير وارث است باطل است زيرا ارث حقي است که خداوند قرار داده و خواه يا ناخواه بوارث ميرسد و وصيّت نسبت بوالدين و خويشان صله رحم، و در اختيار موصي است و اگر بخواهد وصيّت ميکند و ذکر اينها از باب بيان مصداق است و منافي با وصيت در حق ديگران نيست، و مراد از مقيد ساختن وصيّة بمعروف اينست که اجحاف
1- سوره عاديات آيه 8
جلد 2 - صفحه 322
در وصيت نکند که بوارث ضرر رساند و ديگران را محروم سازد و بواجبات لطمه وارد کند بلکه رعايت همه جوانب را بکند و طوري وصيّت نمايد که از طريق نيکي و معروف خارج نگردد.
حَقًّا عَلَي المُتَّقِين‌َ اهل تقوي و پرهيزگاران سزاوار است که اينکه امر را رعايت کنند و ارحام خود را محروم نسازند يعني لازمه تقوي و پرهيزگاري رعايت احسان در حق پدر و مادر و خويشان است و اگر متقي باشد البته اينکه را رعايت ميکند ولي غير متقي يا تارک وصيت است يا اگر هم وصيّت کند از طريق معروف و احسان خارج شده و ملاحظات شخصي را بر مراعات امور واقعي ترجيح ميدهد