تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ «16» إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ «17» وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ «18» أَ وَ لَمْ يَرَوْا کَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ «19» قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «20»
ترجمه
و ابراهيم را چون گفت به قومش بپرستيد خدا را و بترسيد از او اين بهتر است براى شما اگر باشيد که بدانيد
جز اين نيست که ميپرستيد غير از خدا بتانى را و ميسازيد دروغ بزرگى را همانا آنها را که ميپرستيد غير از خدا قدرت ندارند براى شما بر روزى پس طلب کنيد از نزد خدا روزى را و بپرستيد او را و شکر کنيد براى او بسوى او باز گردانده ميشويد
و اگر تکذيب ميکنيد پس بتحقيق تکذيب کردند جماعت‌هائى پيش از شما و نيست بر فرستاده مگر رسانيدن آشکار
آيا نديدند که چگونه پديد ميآورد خدا خلق را پس باز ميگرداند آنرا همانا اين بر خدا آسانست
بگو سير کنيد در زمين پس با تأمّل بنگريد چگونه آفريد مخلوق را پس خدا پديد مى‌آورد پديد آوردن ديگرى همانا خدا بر هر چيزى توانا است.
تفسير
خداوند متعال بعد از نقل اجمالى از قصه حضرت نوح شمّه‌ئى از حکايت حضرت ابراهيم را بيان فرموده باين تقريب که و بتحقيق فرستاديم ابراهيم را وقتى که فرمود بقوم خود عبادت کنيد خداى يگانه را و بترسيد از او در اطاعت اوامر و نواهيش اين مسلک و مرام براى شما خوب است نه آن مسلک و مراميکه داريد اگر شما دانا بوده و هستيد و خير و شرّ خودتان را تميز ميدهيد جز اين نيست که شما پرستش ميکنيد بتهائى را که از سنگ و چوب ميتراشيد و در
جلد 4 صفحه 221
برابر آنها خضوع مينمائيد با آنکه ميدانيد آنها غير از خداى يگانه و عارى از شعور و ادراکند و از خودتان دروغ واضحى در آورديد که آنها را خدايان خود خوانده و با شفعاء خود نزد خداى بزرگ شمرده‌ايد با آنکه اين معبودهاى باطل شما نميتوانند روزى دهند شما را و نفع و ضررى برسانند بشما پس روزى خود را از خدا بخواهيد و متوسّل باينها براى توسعه روزى نشويد و عبادت خدا کنيد و شکر نعمت او را بجا آوريد چون شکر منعم واجب است و بازگشت شما در روز حشر به پيشگاه او است و او در باره شما حکم ميکند و بجزاى اعمالتان ميرساند قمّى ره فرموده تا اينجا حکايت حضرت ابراهيم بود و از اينجا تا اولئک لهم عذاب اليم آتيه خطاب باين امّت است و بعدا رجوع بقصّه ابراهيم عليه السّلام خواهد شد فيض ره فرموده جهت اين فصل آنستکه ذکر قصّه ابراهيم عليه السّلام براى تسليت خاطر پيغمبر خاتم و تشبيه حال او بحال جدّ بزرگوارش در شرک قوم و تکذيب آنها بوده و بنظر حقير براى اين و براى تنبّه و اعتبار مردم بوده لذا اوّلا خطاب بآنها فرموده و در آيه اخيره خطاب بآنحضرت و در اين قبيل موارد فاصله مستحسن است و محتمل است تمامى حکايت حضرت ابراهيم باشد اينجا حکايت قول او با امّتش و در آيه اخيره حکايت کلام خدا با او در هر حال ميفرمايد و اگر تکذيب کنيد شما پيغمبر خودتان را چيز تازه‌اى نيست امم سابقه هم انبياء خودشان را تکذيب نمودند و ضررى بايشان نرسيد بلکه خودشان متضرّر شدند حال شما هم مانند حال آنها خواهد بود وظيفه پيغمبر فقط ابلاغ احکام و دستورات الهى است بمردم واضح و آشکار خواه قبول کنند خواه نکنند براى او مسئوليّتى نيست آيا کسانيکه منکر معاد شدند نديدند يا شما که انکار ميکنيد نديديد چون بعضى أ و لم تروا بتاء قرائت نموده‌اند چگونه خداوند در هر سال و قرن ايجاد ميفرمايد خلقى را از اثمار و اشجار و حيوان و انسان و نابود ميکند آنها را پس اعاده ميدهد آنخلق را بانواع و اجناس و امثالشان و اين براى خدا سيره مستمرّه سهل و آسانى است چرا باور نميکنند که خدا يکمرتبه هم اينها را تمامى در عالم آخرت ايجاد و محشور فرمايد در صورتى که کار خدا در دنيا هميشه همين ميراندن و زنده نمودن بوده رجوع کنيد بتواريخ و گردش کنيد در زمين به بينيد چگونه
جلد 4 صفحه 222
خداوند اقوام و امم و قبائلى را بدوا خلق فرمود و سالها زندگانى نمودند و ميراند و بجاى آنها اقوام ديگرى پديد آورد پس خداوند ايجاد مينمايد ايجاد نمودن ديگرى مانند ايجاد اوّل همانا خداوند بر هر چيز از ابداء و اعاده و احياء و اماته و ساير امور ممکنه قادر و توانا است و جاى شبهه و ترديد نيست در حشر و معاد اين بيانى است که از ظاهر دو آيه اخيره بنظر حقير رسيده و بنابراين ظاهر رؤيت که ديدن است و عطف يعيد بر يبدء محفوظ و استدلال بر معاد قيامت شده بقياس بر اعاده امثال خلق در دنيا ولى ظاهر کلام مفسّرين آنستکه استدلال بر معاد را بقياس بر ابتداء خلق دانسته‌اند که مانند آن بلکه آسان‌تر است و بنابراين ناچار بعضى رؤيت را بمعناى علم و بعضى يعيد را عطف بر ا و لم يروا گرفته‌اند با آنکه هر دو خلاف ظاهر است و استدلال تازه‌اى هم نيست همان است که مکرّر اشاره بآن شده است و بعضى نظر در کيفيّت بدو خلق را عبارت از تفکّر در آثار سابقين و اعتبار از مئال امرشان دانسته‌اند و اللّه اعلم بمراده.