تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ يَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَ إِلَيْهِ تُقْلَبُونَ «21» وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ «22» وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ «23» فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ «24» وَ قالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِکُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِينَ «25»
ترجمه
عذاب ميکند آنرا که ميخواهد و مى‌بخشد آنرا که ميخواهد و بسوى او باز گردانده ميشويد
و نيستيد شما عاجز کنندگان در زمين و نه در آسمان و نيست براى شما غير از خدا هيچ دوستى و نه يارى کننده‌اى
و آنانکه کافر شدند بآيتهاى خدا و ملاقات او آنگروه نااميد شدند از رحمت من و آنگروه براى آنها است عذابى دردناک
پس نبود جواب قومش مگر آنکه گفتند بکشيد او را يا بسوزانيدش پس رهانيد او را خدا از آتش همانا در اين هر آينه آيتها است براى گروهى که ميگروند
و گفت جز اين نيست که گرفتيد غير از خدا بتانى را بدوستى ميانتان در زندگانى دنيا پس روز قيامت بيزارى جويند برخى از شما نسبت به برخى و لعنت کنند برخى از شما برخى را و جايگاهتان آتش است
جلد 4 صفحه 223
و نباشد براى شما يارى کننده‌اى.
تفسير
خداوند متعال بمناسبت ذکر قدرت خود در آيه اخيره از آيات سابقه ميفرمايد عذاب ميکند هر کس را بخواهد و مى‌بخشد هر کس را بخواهد بلحاظ قدرت و مکنت ولى عذاب ميکند و مى‌بخشد بمقتضاى عدل و حکمت کسانيرا که استحقاق يکى از آن دو را دارند و مرجع خلق در روز حشر باو و فرمان او است و بمقام اصلى مسترد خواهند شد و اگر کفّار و فجّار بخواهند از حکم خدا فرار کنند در هر نقطه از زمين يا آسمان باشند از تحت نفوذ حکم و قدرت او بيرون نخواهند بود و نميتوانند خدا را عاجز از دستگير کردن خودشان نمايند و غير از خدا هم کسى نميتواند نگهدارى و دستگيرى از آنها نمايد و يار و معين و ياورى ندارند و کسانيکه قرآن و پيغمبر و امام و حشر را انکار نمودند مأيوس از رحمت الهى ميباشند چون اعتقاد بآن ندارند و همين يأس و نااميدى در دنيا براى آنها کافى است علاوه بر عذاب اليم آخرت که براى آنها ثابت و محقّق است و در جواب دعوت حضرت ابراهيم که در آيات سابقه ذکر شد قوم او گفتند بکشيد يا بسوزانيد او را چون عاجز از جواب منطقى بودند چنانچه رسم جهّال است که بعد از عجز از استدلال ستيزگى کنند و بدست درازى و ناسزاگوئى پردازند و گفته‌اند اين کلام را بعضى گفتند و خداوند بهمه نسبت داده براى رضاى سايرين بآن و چنانچه در سور سابقه مفصّلا ذکر شد آتش مهمّى تهيّه نموده و حضرت را در آن انداختند و خداوند آتش را بر او برد و سلام يعنى سرد و سلامت فرمود و نجات داد او را از آن و در اين نجات دادن نشانه‌هائى از قدرت و عظمت الهى ظاهر گرديد که از آن جمله محفوظ ماندن آنحضرت و خاموش شدن آن آتش عظيم در اندک زمانى و مبدّل شدنش بگلستان بود ولى اهل انصاف و ايمان از آن آيات نفع بردند که موجب مزيد ايمان و يقين ايشان شد نه اهل کفر و عناد که موجب مزيد انکار و استحقاقشان براى عذاب گرديد و حضرت ابراهيم فرمود شما فقط براى حفظ روابط دوستانه دنيوى ميان خودتان و بزرگان و اعيانيکه باغراض شخصى شما را وادار بکارهائى ميکنند اين بتها را عبادت ميکنيد و براى محبّتى که به تبعيّت از سيره آباء و اجدادتان داريد و
جلد 4 صفحه 224
ميخواهيد در مسلک و دين موافق باشيد قائل بخدائى يا شفاعت آنها نزد خداى بزرگ شديد ولى روز قيامت اين مودّت و محبّت و الفت از بين ميرود آنها از شما بيزارى ميجويند و عمل شما را مستند باختيار خودتان ميکنند و شما از آنها بيزارى ميجوئيد و ميخواهيد گناه خودتان را بگردن آنها بيندازيد و هر دو دسته يکديگر را لعن ميکنيد و بهم ناسزا ميگوئيد و تمامى در آتش جايگزين خواهيد بود و تا خدا خدائى ميکند بايد بسوزيد و بسازيد و يار و ياور و معين و ناصرى نداشته و نخواهيد داشت و بعضى مودّت را ميان آنها و بتان قرار داده‌اند و آنرا عبارت از علاقه و دلبستگى بآنها در دنيا دانسته‌اند و تناکر و تلاعن را هم ميان آنها فرض نموده‌اند چنانچه خداوند فرموده و يکونون عليهم ضدّا و گفته‌اند خداوند در قيامت بتان را داراى حيات و ادراک ميفرمايد براى آنکه از اتباع خود در حضورشان تبرّى جويند و لعن نمايند و مودّة بنصب و تنوين و برفع و اضافه نيز قرائت شده است و ظاهرا مفعول له براى اتّخذتم باشد و در اخبار ائمه اطهار يکفر به يتبرّء تفسير شده و فرموده‌اند هر قومى که امام و پيشوائى براى خود اختيار نمودند در دنيا روز قيامت آنها امامشان را و امامشان آنها را لعن مينمايند مگر شيعيان که قائل بامامت ائمه اطهارند و بشفاعت آنها اگر گناه‌کار باشند فائز خواهند شد انشاء اللّه تعالى.