تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (182)
ترجمه
پس هر کس به ترسد از وصيت کننده ناحق يا گناهى را پس اصلاح کند ميان آنها پس نيست گناهى بر او بدرستيکه همانا خداوند آمرزنده مهربان است.
تفسير
مراد از خوف توقع و علم است و در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده است که جنف ميل از حق است از روى خطا و اثم از روى عمد است و در علل و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که يعنى چون تعدى نمايد در وصيت و عياشى بر روايت اضافه نموده است و زياد نمايد بر ثلث و در فقيه از امير المؤمنين روايت نموده که جنف در وصيت از کبائر است و در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که پرسيدند از قول خداوند تعالى فمن بدله بعد ما سمعه فرمود آيه بعد ناسخ او است يعنى اگر وصى بترسد که وصيت موصى موجب تعدى از حق و خلاف رضاى خداوند باشد پس گناهى نيست بر او که برگرداند آنرا بحق و آنچه رضاى خداوند در آنست از راه خير و در روايت کافى است که خداوند اختيار داده است بوصى آنکه تغيير دهد وصيت را اگر بمعروف نباشد و در آن تجاوز
جلد 1 صفحه 223
باشد و برمى‌گرداند آنرا بمعروف بمقتضاى اين آيه و قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که چون مرد وصيتى نمايد حلال نيست براى وصى که تغيير دهد آنرا بلکه بايد عمل نمايد بر طبق وصيت مگر آنکه آن شخص وصيت کرده باشد برخلاف فرمان الهى که در اين صورت نافرمانى کرده و ظلم نموده و وصى حق دارد که رد نمايد آنرا بحق مانند آن مردى که ورثه داشته باشد و تمام مال را از براى بعض ورثه خود قرار داده باشد و سايرين را محروم از ارث نموده باشد پس جائز است از براى وصى که بوصيت او عمل ننمايد و مال را کما فرض اللّه تقسيم نمايد و اين معنى قول خداوند تعالى است جنفا او اثما پس جنف ميل ببعض ورثه است دون بعض و اثم آنستکه امر نمايند به بناى آتشکده و ميخانه و امثال آن و سزاوار است از براى وصى آنکه باين قبيل امور اقدام ننمايد خلاصه آنکه چون وصى ببيند وصيت برخلاف حق است چه از روى خطا باشد چه از روى عمد بايد صلح نمايد ميان ورثه و آنانکه وصيت براى آنها شده است و گناهى نيست بر او در اين تبديل زيرا که تبديل باطل بحق است و خداوند در مقابل جنف و اثم وعده مغفرت و رحمت داده است تا مطابقه نمايد آنچه از طرف خداوند رسيده با آنچه از قبل بنده است.
تحقيقات اينکه در روايت کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) نقل شده بود که اين آيه ناسخ آيه قبل است بگمان حقير مراد مخصص است نظر بعموم و مفاد بدوى تبديل وصيت که از آن آيه استفاده ميشود که مطلقا جائز نيست و الا بعد التامل همان آيه هم بيش از اين دلالت نداشت که وصيت نافذ را نميشود تبديل نمود و آنوصيت بمعروف است که از آيه قبل از آن مستفاد شد شايد هم تذکير ضمير در فمن بدله اشاره بهمين نکته باشد که معروف را نبايد تبديل نمود و اين قبيل اطلاقات در کلام ائمه اطهار بسيار است که براى تقريب بذهن سامع ميفرمودند و خوف بنظر حقير بمعنى ترقب است اعم از آنکه يقينى باشد مانند آنکه وصيتى شده باشد و معلوم باشد که بر باطل است يا ظنى باشد مانند آنکه وصيت ناحقيرا که موصى عازم شده است بنمايد وصى مطلع شود چنانچه غالبا اتفاق مى‌افتد که در صورت اول بايد تبديل نمايد او را در مقام عمل بوصيت و در صورت دوم در مقام انشاء يعنى بايد او را نصيحت کند و نگذارد چنين وصيتى را بنمايد و اينکه فرموده است گناهى بر او نيست براى آنستکه تبديل وصيت در نظر بدوى مطلقا جائز نبوده خداوند خواسته است اين امر سطحى ارتکازى را از اذهان
جلد 1 صفحه 224
خارج فرمايد و الا در اين قبيل موارد تبديل لازم است و جنف بنظر حقير تعدى از حق است مطلقا نهايت آنکه وقتى مقرون باثم شود چون آن ظاهر در عمد است بقرينه مقابله ظهور در خطا پيدا ميکند چون حمل کلام بر تاسيس اولى از تاکيد است و باين ملاحظه در تفاسير مخصوص بخطا شده و تعدى از حق هم اعم است از آنکه در اصل وصيت باشد چنانچه اشاره شد يا در مقدارش که ثلث است که وصيت در هيچ يک از دو صورت نافذ نيست نهايت آنکه در صورت دوم بامضاء ورثه نافذ ميشود.