اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد تَرَکنا مِنها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ (35)
و هر آينه واگذارديم از اينکه قريه‌ها آيت و دليل واضح مبين از براي قومي که عقل و شعور دارند و تعقل ميکنند.
وَ لَقَد تَرَکنا مِنها آيَةً بَيِّنَةً اثر هلاکت آنها که زمين قاعا صفصفا نه از اشجارش و نه از عماراتش و نه از اندوخته‌هاي آنها و نه از حيوانات آنها اثري باقي نماند بلکه گفتند آب سياهي روي زمين ظاهر شد اما قلوب قاسية و هواهاي نفسانيه مانع از تدبر و تأمل و تفکر و تعقل است فقط اينکه آيه بينه:
لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ است. از براي عقل اطلاقاتي هست، يکي آن جوهر ملکوتي سماوي که مجرد از ماده و صورت است که خداوند بانسان عنايت فرموده که مميز بين حسن و قبح، خير و شر، نفع و ضرر، سعادت و شقاوت است و اينکه بمنزله آينه قلب است که مراد از قلب هم روح انسانيست غير از روح نباتي و حيواني و شيطاني که در اينکه آينه حقايق اشياء منعکس ميشود لکن مشروط بشرائطيست:
جلد 14 - صفحه 321
«1» چراغ لازم دارد تا حقايق را درک کند و چراغ عقل علم است جهل تاريکيست مانع از ادراک است.
«2» بينائيست کور نميتواند مشاهده کند کوري قلب صفات خبيثه اخلاق رذيله ملکات قبيحه است کبر نخوت عجب خودخواهي خودپسندي عناد عصبيت و امثال اينها.
«3» درب چشم بسته نباشد و الا مشاهده نميکند بستن درب چشم بحب دنيا حب مال حب جاه و مقام چشم عقل بسته ميشود.
«4» زنگ و حاجب روي آينه نباشد زنگ آينه قلب معاصيست که قلب را سياه ميکند قساوت پيدا ميکند نه موعظه در او اثر ميبخشد نه نصيحت نه توجه پيدا ميکند نه رغبت بلکه مزيد بر قساوت ميشود وَ نُنَزِّل‌ُ مِن‌َ القُرآن‌ِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين‌َ وَ لا يَزِيدُ الظّالِمِين‌َ إِلّا خَساراً (اسراء آيه 82) وَ لا يَزِيدُ الکافِرِين‌َ کُفرُهُم عِندَ رَبِّهِم إِلّا مَقتاً وَ لا يَزِيدُ الکافِرِين‌َ کُفرُهُم إِلّا خَساراً (فاطر آيه 39) لذا از امير المؤمنين (ع) پرسيدند عقل چيست! فرمود
«ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان»
عرض کردند پس اينکه در معاويه است چيست فرمود نکراء و شيطنت.