تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (45)
اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنَ الْکِتابِ: بخوان آنچه وحى کرده مى‌شود به تو از کتاب که قرآن باشد بر وجه تقرب به خدا و تحفظ الفاظ آن و استکشاف معانى آن، زيرا قارى متأمّل منکشف مى‌شود او را به تکرار آن آنچه در اول وهله بر او منکشف نشده، يا آن را براى مکلفان تلاوت کن و عمل به آن نما.
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ: و بپاى دار نماز را، يعنى مراعات اداى آن را نما در مواقيت و حفظ آداب و شرايط و حدود و لوازمات آن را بنماى. إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ: بدرستى که نماز حقيقى باز مى‌دارد از کارى که نزد عقلا قبيح
جلد 10 - صفحه 241
است. وَ الْمُنْکَرِ: و از عملى که شرعا از آن نهى شده، يعنى نماز حقيقتا باز مى‌دارد صاحبش را از اعمال قبيحه و شنيعه يا بالفعل يا بالمال.
1- امّا بالفعل:
بدين تقرير که نماز به منزله کسى است که ناهى غير باشد به قول، و گويد:
(لا تفعل الفحشاء و المنکر) بجا نياور فحشاء و منکر را، زيرا نماز متضمن تکبير و تسبيح و قرائت و وقوف در پيشگاه حضرت عزت و رکوع و سجود و اظهار بندگى، و هر يک از اينها داعى مصلّى است به مثل آن و صارف و از ضد آن، پس آمر و ناهى باشد به قول؛ و هر دليلى که مؤدّى بنده است به معرفت به حق، داعى او است به آن و صارف او از باطلى که ضد حق است.
ابن عباس نقل نموده که در نماز امور منهىّ و مزدجر است از معاصى، پس هر که نماز او را از معاصى باز ندارد، زياد نگرداند او را از خداى تعالى مگر دورى از او «1».
در وسيط نيز انس بن مالک روايت نموده از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: من لم تنهه صلاته عن الفحشاء و المنکر لم يزده من اللّه الّا بعدا «2».
و نيز ابن مسعود از آن حضرت روايت نموده که: لا صلاة لمن لا يطيع الصّلوة، و طاعة الصّلوة آن ينهى عن الفحشاء و المنکر. يعنى نماز نيست کسى را که اطاعت نماز نکند، و طاعت نماز آنست که باز ايستد صاحبش از فحشاء و منکر «3».
پس هر که نماز او ناهى او نباشد از فحشاء و منکر، هر آينه نماز او حقيقتا نماز نباشد بلکه وبال باشد براى او و همين ميزان قبولى نماز است، چنانکه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود:
من احبّ آن يعلم قبلت صلاته او لم تقبل فلينظر هل منعه صلاته عن الفحشاء و المنکر، فبقدر ما منعته قبلت منه. فرمود: هر که مى‌خواهد بداند که
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 285.
«2» مجمع البيان، ج 4، ص 285.
«3» مجمع البيان، ج 4، ص 285.
جلد 10 - صفحه 242
نماز او مقبول درگاه خدا باشد يا نه، بايد که نظر کند در اينکه آن نماز، او را از فحشاء و منکر منع نموده يا نه، زيرا به مقدار آنچه او را آن نماز از معاصى بازداشته مقبول است «1».
2- امّا آنکه بالمآل نماز سبب باز ايستادن از فحشاء و منکر مى‌شود، زيرا مداومت بر آن موجب دوام ذکر خدا و مورث کمال خوف و خشيت در نفس که مستلزم اجتناب است از معاصى.
انس بن مالک روايت نموده که جوانى از انصار نمازهاى يوميه را با حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله گزاردى و هيچ نوع فواحش نبود که مرتکب آن نشدى.
چون حال او را خدمت حضرت عرضه داشتند فرمود: «انّ صلاته تنهاه يوما» بدرستى که نماز او زود باشد که باز دارد او را از فواحش «2». پس در اندک زمانى توفيق يافت و از زهاد صحابه شد.
پس در آيه شريفه دلالت است بر آنکه فعل نماز لطيف است مکلف را در ترک قبايح و معاصى که عقل و شرع منکر آنند، بنابراين اگر نماز گذار از قبيح منتهى شود، به جهت توفيق خدا خواهد بود به ميامن نماز.
وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ: و ياد خدا بزرگتر است از ياد همه چيز، زيرا ذکر او طاعت اوست، ذکر غير او طاعت نيست. 2- ذکر خدا بزرگتر است از آنکه کسى قدر او را پست سازد. 3- ذکر خدا بزرگتر است از ذکر همه چيزها، يعنى ذکر ديگرى با او معارضه نکند. 4- ابن عباس گفته ياد کردن خدا شما را به رحمت خود بزرگتر است از ياد کردن شما او را به طاعت «3». محققان فرموده‌اند ذکر بنده آميخته است به اغراض، و ذکر خدا صافى است از کدورات و علل و اغراض؛ يا ذکر بنده حالى است که فنا و زوال يابد، لکن ذکر خدا بقا و ثبات دارد. 5- ذکر خدا نزد فحشاء و منکر، و نهى الهى را ياد نمودن در نزد معاصى که باعث انزجار از قبيح شود، بزرگتر است از همه چيز؛ و احاديث اهل بيت
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 285.
«2» مجمع البيان، ج 4، ص 285.
«3» جوامع الجامع، ص 354.
جلد 10 - صفحه 243
مؤيد اين قول است. از جمله در وسائل به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود:
اشدّ الاعمال ثلثة: انصاف النّاس من نفسک حتّى لا ترضى لها منهم بشى‌ء الّا رضيت لهم منها بمثله و مواسات الاخ فى المال، و ذکر اللّه على کلّ حال، ليس «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر» فقط و لکن اذا ورد عليک شى‌ء امر اللّه به اخذت به و اذا ورد عليک شى‌ء نهى عنه ترکته.
شديدترين اعمال سه چيز است: انصاف دادن مردم نسبت به نفس خود تا اينکه راضى نداشته باشى براى نفس خود چيزى را مگر آنکه براى ايشان بخواهى مثل آن را؛ و مواسات برادر دينى در مال؛ و ذکر خدا بر هر حالى، نيست ذکر خدا (سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر) فقط، و لکن هر گاه وارد شود بر تو چيزى که خدا امر فرموده به آن، فراگيرى و عمل کنى؛ و هر زمانى که وارد شود بر تو چيزى که نهى فرموده از آن، ترک کنى آن را «1». و بدين مضمون احاديث بسيارى وارد شده.
وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ: و خدا مى‌داند آنچه مى‌کنيد از نماز و ذکر و غير آن از خيرات و طاعات، و همه شما را، بر وفق کردار پاداش خواهد داد بر وجه حسن.