تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (46)
«1» وسائل الشّيعة، ج 11، ص 203، روايت 11.
جلد 10 - صفحه 244
وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ: و جدال مکنيد و منازعه منمائيد با اهل کتاب يعنى يهود و نصارى، إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: مگر به طريقى و خصلتى که آن نيکوتر است. مراد آنست که از روى لطف و رفق محاجّه نمائيد با ايشان تا ايمان آرند. نزد مجاهد اين آيه منسوخ است به آيه سيف، زيرا هيچ مجادله اشدّ از مقاتله نيست؛ «1» و جواب از اين آنست که مقاتله آخر دعوا است، چه اوّل دعوت زمان مقاتله و خشونت، ايشان را به لين کلام مقابله نمائيد؛ چه اوّل دعوت مى‌بايد کرد ايشان را به راه حق، و حجت بر آنها اقامه نمودن؛ و بعد از عدم قبول، قتال نمودن و در آيه دليل است بر وجوب دعوت به خدا بر احسن وجوه و اطيب آن، و قول جميل و تنبيه بر آيات و حجج.
إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ: مگر آنانکه ستم کردند از ايشان، يعنى ابتدا به قتال نمودند، پس شما نيز در مقابله آن مقاتله کنيد، چه لطف و مدارا با ايشان فايده نمى‌دهد. يا مراد ظالمين کسانيند که عهد شکستند و يا جزيه بازگرفتند يا کسانيند که نسبت ولد به خدا دهند و يا گويند «يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» «2» يا آنانکه کتمان نمودند اوصاف حضرت ختمى مرتبت را.
بعد از آن بيان خصلت حسن را فرمايد: وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا: و گوئيد به ايشان به صدق تمام ايمان آورده‌ايم به آن چيزى که فرستاده شده است بسوى ما، يعنى قرآن. وَ أُنْزِلَ إِلَيْکُمْ: و آنچه فرستاده شده است بسوى شما يعنى تورات و انجيل و زبور. وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ: و خداى ما و خداى شما يکى است، يعنى يکتاست، شريک و نظير و مثل و مانند ندارد، نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال. وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ: و ما امر خداى خود را تسليم شوندگانيم و مخلصان و موحدان هستيم. اين تعريض است به آنکه ايشان موحد نيستند بلکه اتخاذ ارباب مى‌کنند از احبار و رهبان.
از ابو سلمه روايت است که يهودان تورات مى‌خواندند به عبرانى و تفسير آن
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 167.
«2» سوره مائده، آيه 64.
جلد 10 - صفحه 245
به عربى مى‌کردند براى مسلمانان. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:
لا تصدّقوا اهل الکتاب و لا تکذّبوا و قولوا امنّا باللّه و رسله فان قالوا باطلا لم تصدّقوهم و أن قالوا حقّا لم تکذّبوهم. يعنى تصديق و تکذيب مکنيد اهل کتاب را و بگوئيد ايمان آورده‌ايم به خدا و رسول او؛ پس اگر قائل به باطل باشند، تصديق ايشان نکرده‌ايد، و اگر حق گفته باشند تکذيب ايشان ننموده‌ايد «1».