تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْکِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (184)
ترجمه
روزهاى شمرده شده پس هر که باشد از شما بيمار يا بر سفرى پس عده‌ئى از روزهاى ديگر و بر آنانکه طاقت دارند آنرا فدا است طعام درماندئى پس هر که زياد کند خير را پس آن بهتر است از براى او و آنکه روزه داريد بهتر است از براى شما اگر باشيد که بدانيد..
تفسير
گفته شده است ايام معدودات يعنى روزهاى کمى چون کم شمرده ميشود و زياد بيشمار است يا آنکه مراد موقت بودن بعدد معلوم است پس هر کس مريض باشد بمرضى که روزه براى او مضر باشد يا مشکل باشد چنانچه دلالت دارد بر آن کلام خداوند که فرموده است اراده نميکند از شما مشکل را يا آنکه بر سفر مستقر باشد يعنى مسافر باشد پس بر عهده او عده از ايام ديگر است و بر آنانکه طاقت دارند روزه را اگر افطار کردند طعام مسکين است و در جوامع از حضرت باقر (ع) طعام مساکين نقل نموده و در مجمع فديه مضاف بطعام نقل شده است گفته‌اند در صدر اسلام چون هنوز مردم عادت بروزه نکرده بودند حکم تخيير بين روزه و فديه بوده است از براى هر روز نصف صاع که تقريبا نيم من تبريز است بعد نسخ شده است بقول خداوند تعالى فمن شهد منکم الشهر فليصمه و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که معنى آيه آنستکه بر آنانکه طاقت دارند روزه را لکن عارض شده است بر آنها تشنگى يا پيرى يا امثال اينها فديه است از براى هر روزى يک مد که تقريبا يک چارک است از طعام و در کافى نيز از آن حضرت روايت شده است که سؤال نمودند از حکم پيرمرد که ضعيف شده و قوه روزه ندارد فرمود از هر روز بمقدار طعام مسکين تصدق دهد و در بعضى روايات از براى آنانکه مخيرند بين روزه و فديه بزن شيرده که بترسد بولد خود و شيخ کبير مثال آورده شده است و در بعضى از مقامات بحامل مقرب و مرضعه کم شير مثال زده‌اند و بنظر حقير تمام اينها از قبيل بيان مصداق است و ملاک آنستکه بحد عسر و حرج برسد اگرچه مضر نباشد که اگر مضر شد حرام است و اگر مضر نشد ولى دشوار شد بحديکه عادة تحمل نتوان نمود روزه بهتر است ولى جائز است افطار نمايد و در عوض مسکينى
جلد 1 صفحه 226
را اطعام کند خلاصه آنکه چون حکم مريض و مسافر قبلا ذکر شده بود که بايد افطار کنند و قضاى آنرا بجا آورند و مرضى دو قسمند بعضى از آنها روزه داشتن براى ايشان مضر است و آنها آنانند که طاقت روزه را ندارند و بعضى از آنها براى ايشان مضر نيست ولى دشوار است و آنها آنانند که طاقت روزه را دارند باين مناسبت خداوند حکم کليه اشخاصيرا که روزه براى آنها دشوار است ولى طاقت دارند بيان فرموده که ميتوانند فديه بدهند و افطار کنند ولى روزه اصلح است بحال آنها و اين بيان حل اين قسمت از آيه است که با ظاهر کلام الهى و اخبار ائمه اطهار وفق دارد و خالى از خلل و تکلف و مناسب با صدر و ذيل آيه شريفه است ولى فيض و غيره از مفسرين در اين مقام خود را بزحمت انداخته‌اند و توجيهاتى نموده‌اند که مخالف با ظاهر آيه شريفه و داراى تکلف است و اينکه فرموده‌اند فرق است بين وسع و طاقت و تکليف بقدر وسع است نه طاقت صحيح است وسع دون طاقت است پس اگر شخص وسع داشته باشد طاقت هم دارد ولى عکس کليت ندارد ممکن است طاقت داشته باشد و وسع نداشته باشد چنانچه مفروض در آيه شريفه است پس طاقت اعم از وسع است و نميتوان موضوع اعم را حمل براخص نمود مگر بضميمه بيان حقير که سبق ذکر حکم مريض قرينه مقاميه باشد و نفى عسر و اراده يسر که از آيه بعد استفاده ميشود هم مؤکد اينمعنى است و ظاهر آنستکه تمام احکاميکه بلحاظ عسر و حرج نفى شده است از اين قبيل است که بنحو رخصت است نه عزيمت و بدانکه روزه در سفر حرام است و باطل باعلم بحکم و اخبار کثيره دلالت بر آن دارد مگر در چند مورد که فقها رضوان اللّه عليهم بيان فرموده‌اند و بر مريض هم اگر مضر باشد حرام است بمقتضاى ظاهر آيه شريفه و ادله حرمت اضرار بنفس و وجوب حفظ آن ولى اگر مضر نباشد لکن موجب مشقت باشد جائز است ولى بايد کفاره بدهد چنانچه شيخ و شيخه و حامل و مرضعه و عطشان بتفصيليکه در کتب فقهيه ذکر شده است اگر افطار نمايند بايد يک چارک گندم کفاره بدهند چنانچه عياشى از ابو بصير در تفسير اين آيه نقل نموده است که مراد شيخ کبير غير مستطيع و مريض است و مسلم است که مرض اگر مضر باشد فديه ندارد پس مراد مريض متکلف است و از ابن عباس و غيره يطيقونه و يطوقونه نقل قرائت شده است و اينها همه از مؤيدات بيان سابق است زيرا تکلف بنابراين مأخوذ در معنى است پس کسيکه زياد نمود در مقدار
جلد 1 صفحه 227
فديه خير است از براى او و يطوع مانند آيه حج نيز قرائت شده است و آنکه روزه بداريد اى کسانيکه طاقت داريد بهتر است از براى شما از فديه دادن و زياد نمودن بر مقدار آن اگر بدانيد فضائل روزه را يا آنکه اگر از اهل دانش بوديد ميدانستيد فوائد روزه را بدان ايعزيز که فوائد روزه علاوه بر ثواب آخرت که خداوند جزاى آن را بخود واگذار فرموده در دنيا هم زياد است زيرا که منشأ امراض معده است و بهترين معالجات امساک است زيرا هر دوائى که نافع باشد نوعا ضررهائى هم دارد چنانچه در اخبار اشاره بآن شده است ولى امساک ضررى ندارد و تصور نشود که موجب ضعف مزاج است زيرا قوت در سلامتى است و ضعف از مرض حاصل ميشود و امساک موجب صحت است و اغلب امراض از امتلاء معده است و اگر کسى در ماه سه روز روزه بگيرد علاوه بر آنکه بمستحب مؤکدى عمل نموده و وارد شده است که معادل است ثوابش با روزه دهر و کينه و خشم و غش و تيرگى دل را ميبرد از امراض هم مصون خواهد بود و بهتر آنستکه روز پنجشنبه اول هر ماه و پنجشنبه آخر ماه و اول چهارشنبه دهه دوم هر ماه را روزه بگيرد و مستحب است اگر ترک شد قضا کند و اگر عاجز شد تصدق دهد از هر روز يک چارک گندم يا تقريبا يازده شاهى و مرحوم سيد در کتاب عروة الوثقى فرموده اگر نبود در روزه مگر ارتقاء از حضيض حظوظ نفس بهيميه بسوى ذروه تشبه بملائکه روحانيه هر آينه کافى بود او را در فضل و منقبت و شرف فرج و کلو فرج و کلو کرده ترا دنک و دلو هر که از اين دو بگذرد باشد کل او باشد کل او.