تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (185)
ترجمه
ماه رمضان است که فرستاده شده است در آن قرآن براى هدايت مردم و نشانهاى روشن از هدايت و جدا شدن حق از باطل پس هر کس حاضر باشد از شما در آن ماه بايد روزه بگيرد و هر کس باشد بيمار يا در سفرى پس بر او است عدّئى از روزهاى ديگر ميخواهد خداوند بر شما آسانى را و نميخواهد بر شما دشوارى را و از براى آنکه تمام کنيد آنعده را و براى آنکه ببزرگى ياد کنيد خدا را بر هدايت نمودن شما را و باشد که شما شکر گذار شويد.
جلد 1 صفحه 228
تفسير
يعنى ايام معدودات ماه رمضان است و در فقيه از حضرت صادق (ع) روايت شده است که همانا واجب نمود خداوند روزه ماه رمضان را بر پيغمبران ولى بر امت- هاى آنها واجب نفرمود و فضيلت داد خداوند اين امّت را که واجب نمود روزه آنماه را بر آنها و پيغمبر خود و بدانکه مستفاد از اخبار ائمه اطهار آنستکه قرآن تمامى يکدفعه در شب قدر که شب بيست و سوم ماه رمضان است نازل شده در بيت المعمور و شايد مراد نزول معنى قرآن باشد بر قلب پيغمبر (ص) چنانچه فرموده است خداوند در کتاب خود که نازل کرد قرآن را روح الامين بر قلب تو پس از آن در ظرف مدت بيست سال از باطن قلب عالم امکان که قلب مقدس نبوى است نازل و جارى بظاهر لسان مبارک گرديد بتوسط جبرئيل که واسطه نزول الفاظ بوده و بتدريج براى آنحضرت قرائت نموده و در هر سال شب قدر براى ولى عصر بيان مجملات و تأويل متشابهات و تقييد مطلقات و تسجيل محکمات و تتميم مفصلات آن ميشود بطوريکه تمام وقائع سال از خير و شر و طاعت و معصيت و ولادت و وفات و رزق و آفات مشهود نظر مبارک ميگردد پس جدا ميشود حق از باطل و خير از شر و ايمان از کفر و محکم از متشابه و هدايت از ضلالت و سعادت از شقاوت و ظاهر ميگردد نشانهاى هدايت و حاصل ميشود فرقان از ضلالت و بعضى گفته‌اند مراد از نزول قرآن در ماه رمضان نزول اول آنست و بعضى برآنند که مراد انزال آنستکه تماما بآسمان دنيا و بعدا بتدريج بر پيغمبر (ص) نازل شده است و در منهج الصادقين اين قول را نسبت بروايتى از حضرت صادق (ع) هم داده است و بعضى گفته‌اند مراد انزال آيه داله بر وجوب صوم شهر رمضان است که حاصل معنى آن باشد که ماه رمضان ماهى است که نازل شده است در باره آن قرآن که دلالت دارد بر حکم وجوب روزه آن ماه که آن دلالت دارد بر شرف و قدر و منزلت آن ماه که موجب مزيد اختصاص آن از بين ماهها بعبادت شده است در هر حال قرآن هادى و راهنماى خلق و مبين حلال و حرام و حدود و احکام و فارق بين حق و باطل است و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که قرآن تمامى کتاب است و فرقان محکم واجب العمل ميباشد و جمع بين روايات در اين مقام سهل است و محتاج ببيان نيست پس کسيکه حاضر است در ماه رمضان و مسافر نيست بايد روزه بدارد آن ماه را و در تهذيب از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که
جلد 1 صفحه 229
چون ماه رمضان داخل شود از براى خداوند در آن شرطى است که فرموده کسيکه حاضر باشد بايد روزه بگيرد پس نبايد مسافرت نمايد مگر در حج و عمره يا ماليکه خوف دارد تلف شود يا براى نجات مؤمنى که ميترسد از هلاک او و جائز نيست خارج شود براى اتلاف مال برادر مؤمن خود و چون شب بيست و سوم گذشت مختار است در مسافرت بهر جا که بخواهد، و کسيکه مريض باشد يا مسافر پس عده ديگرى از ايام روزه بدارد و اينکه مکرر بيان اين حکم را فرموده است براى آنستکه معلوم شود اين حکم الزامى است يعنى جائز نيست در اين دو صورت روزه بگيرد چون تکرار دلالت بر تأکيد دارد و تاکيد در رخصت راه ندارد پس معلوم ميشود حکم بر سبيل عزيمت است علاوه بر آنکه خداوند حکم روزه در ايام ديگر را مرتب فرموده است بر مرض يا سفر در ماه صيام نه بر هر يک از آندو و افطار و اگر بر سبيل رخصت بود بايد بفرمايد اگر مريض يا مسافر بوديد و افطار کرديد بايد قضاى آنرا در ايام ديگر بجا آوريد قدرى تأمل لازم دارد و اراده ميکند خداوند آنکه کار را بر شما آسان کند و مشکل نفرمايد براى اين امر نموده است شما را بافطار در مرض و سفر و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده است که پيغمبر (ص) فرموده است خداوند احسان نموده است بر مرضى و مسافرين که از نماز آنها کاسته و حکم نموده که روزه را افطار کنند آيا سزاوار است اگر کسى بشما احسان کند رد احسان او را بنمائيد و در خصال از پيغمبر (ص) روايت نموده است که خداوند هديه‌اى براى من و امتم فرستاده است که براى هيچيک از امم نفرستاده است و اين اکرامى است از خداوند نسبت بما عرض کردند آن اکرام چيست فرمود افطار در سفر و تقصير در نماز پس کسيکه تخلف نمايد رد هديه خدا را نموده است و در اخبار بسيارى وارد شده است که روزه در سفر مانند افطار در حضر است و در بعضى از روايات تصريح شده که بايد قضائش را بجا بياورد و در بعضى مقيد شده است بصورت علم بحکم و در بعضى از حد مرض سؤال شده جواب فرمودند انسان بصيرتش باستطاعت و طاقت خود زيادتر است از غير و در بعضى از چشم درد سؤال شده جواب فرمودند در هر صورت که مضر باشد روزه افطار در آن صورت واجب است و در بعضى بخوف ضرر اکتفا شده است اما حد سفرى که موجب افطار است هشت فرسخ است ذهابا يا ذهابا و ايابا در صورتى که منقطع نشود بقصد
جلد 1 صفحه 230
اقامه عشره يا مرور بوطن يا اقامت سى روز مترددا با شرائط مفصله که در کتب فقهيه ذکر شده است و تشريع حکم قضا براى تکميل صيام ايام رمضان است که آنچه از عدد ايام در آن ماه افطار نموديد در خارج رمضان از ايام سال قضا کنيد و لتکملوا بتشديد نيز قرائت شده است و براى آنستکه تکبير و تعظيم و تمجيد نمائيد خداوند را بر هدايت نمودن او شما را و سزاوار است شکرگزارى نمائيد بر تسهيل امر از جانب خداوند بر شما خلاصه آنکه هم موفق بهدايت شديد هم عده صيام شما کامل شده است هم امر با سهولت انجام يافته پس جاى شکرگزارى است و در فقيه از حضرت رضا (ع) روايت شده است که همانا خداوند مقرر فرمود تکبير را در نماز عيد بيشتر از ساير نمازها براى آنکه تکبير تعظيم و تمجيد خداوند است بر هدايت و عافيت پس از آن ذيل اين آيه را تلاوت فرمود و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده استکه مستحب است در شب عيد فطر در نماز مغرب و عشا و در نماز صبح و نماز عيد اين تکبير را بگويند اللّه اکبر اللّه اکبر لا اله الا اللّه و اللّه اکبر و للّه الحمد اللّه اکبر على ما هدانا و اين است مراد از قول خداوند و لتکملوا العده يعنى صيام و لتکبروا اللّه على ما هديکم و در زاد المعاد اين تکبيرات را بعد از اين چهار نماز مستحب مؤکد شمرده است.