اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَيّاماً مَعدُودات‌ٍ فَمَن کان‌َ مِنکُم مَرِيضاً أَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَيّام‌ٍ أُخَرَ وَ عَلَي الَّذِين‌َ يُطِيقُونَه‌ُ فِديَةٌ طَعام‌ُ مِسکِين‌ٍ فَمَن تَطَوَّع‌َ خَيراً فَهُوَ خَيرٌ لَه‌ُ وَ أَن تَصُومُوا خَيرٌ لَکُم إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ (184)
( «واجب شد روزه بر شما» در روزهايي چند پس کسي که از شما بيمار يا بر سفري باشد بايد تعدادي از روزهاي ديگر را روزه بگيرد و بر کساني که نتوانند روزه بگيرند در عوض طعام دادن مسکيني است و هر که از روي طاعت خوبي را بجاي آورد براي او بهتر است، و روزه گرفتن براي شما بهتر است اگر ميدانستيد)
جلد 2 - صفحه 328
اينکه آيه و آيه بعد کمال ارتباط را با آيه قبل دارند و واضح است که دفعة واحدة نازل شده است و مبين و شارح آيه قبل ميباشند کان‌ّ فرموده کتب عليکم الصيام اياما معدودات هي شهر رمضان أَيّاماً مَعدُودات‌ٍ ظرف است براي «الصيام» يعني روزه در روزهايي چند براي شما واجب شد و مراد از ايام معدودات ماه رمضان است و تعبير بايام معدودات شايد براي اينکه باشد که چون ماه مبارک رمضان گاهي سي روز و گاهي بيست و نه روز است از اينجهت عدد ايام تعيين نشده، و ممکن است کنايه از قلّت باشد چنانچه در آيه ديگر از قول يهود ميفرمايد لَن تَمَسَّنَا النّارُ إِلّا أَيّاماً مَعدُودَةً يعني يک ماه روزه چندان زياد نيست که موجب کلفت و زحمت باشد بلکه مدت کمي است ولي اجر آن بسيار و قول بعضي از مفسرين که اياما معدودات را ظرف براي کَما کُتِب‌َ عَلَي الَّذِين‌َ مِن قَبلِکُم دانسته‌اند و گفته‌اند مراد بايام معدودات سه روز از هر ماهي است که قبل از وجوب ماه رمضان واجب بوده و بوجوب روزه ماه رمضان نسخ شده، قول بدون مدرک و سند است و قابل ارزش نيست.
فَمَن کان‌َ مِنکُم مَرِيضاً مراد مرضي است که روزه براي آن ضرر داشته باشد به اينکه موجب ازدياد مرض يا سختي آن يا طول علاج آن گردد در اينصورت روزه براي او واجب نيست بلکه حرام است چنانچه از خود آيه استفاده ميشود زيرا معين ميکند که عده از روزهاي ديگر غير از شهر رمضان روزه بگيرد و اخبار هم بر اينکه معني ناطق است، بنا بر اينکه قول به اينکه مريض مخير است بين اينکه افطار کند و يا روزه بگيرد و آيه در مقام ترخيص است فاسد ميباشد و حدّ مرض را بايد خود مکلف تشخيص دهد و ميزان قول طبيب نيست چنانچه صريح اخبار است، در برهان از ابي بصير روايت ميکند که از حضرت
جلد 2 - صفحه 329
صادق عليه السّلام از حدّ مرضي که بايد روزه با آن افطار نمود سؤال ميکند حضرت ميفرمايد «
هو مؤتمن عليه مفوّض اليه فان وجد ضعفا فليفطر و ان وجد قوّة فليصم، کان المريض علي ما کان
» و در تشخيص ضرر علم لازم نيست بلکه ظن‌ّ بضرر و احتمالي که منشأ خوف گردد و عقلايي باشد کافي است بلي احتمالات ضعيفه که بعضي براي خود عذر قرار ميدهند کافي نيست أَو عَلي سَفَرٍ مراد سفري است که موجب قصر نماز ميشود اما مسافري که نمازش تمام است مانند اينکه سفر معصيت باشد يا شغلش مسافرت باشد يا کثير السفر باشد يا کمتر از حدّ سفر برود بايد روزه بگيرد و حکم سفر نيز مانند مرض است که روزه گرفتن در آن حرام است مگر در موارد خاصه که استثناء شده و اگر روزه بگيرد بنا بر مذهب اماميه و نص اخبار و ظاهر آيه شريفه باطل است چنانچه در مجمع از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود:
1» الصائم في السفر کالمفطر في الحضر»«
«
و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
2» الصائم في شهر رمضان في السفر کالمفطر فيه في الحضر»«
و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود «
3» لو ان‌ّ رجلا مات صائما في السفر لما صليت عليه»«
و غير اينها، و مذهب عامه که گفتند مسافر مخير است بين اينکه روزه بدارد و قضا بر او نيست و افطار کند و قضاي آن را بجاي آورد بظاهر آيه و نص اخبار مردود است و در کافي و برهان از حضرت زين العابدين عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
فاما صوم السفر و المرض فان‌ّ العامة اختلفت في ذلک فقال قوم يصوم و قال آخرون لا يصوم و قال قوم ان شاء صام و ان شاء افطر و امّا نحن فنقول يفطر في الحالين جميعا فان صام في السفر او في حال المرض فعليه القضاء فان‌ّ اللّه عز و جل يقول فَمَن کان‌َ مِنکُم مَرِيضاً أَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَيّام‌ٍ أُخَرَ
1- وسائل باب صوم
2- وسائل باب صوم
[.....]
3- وسائل باب صوم
جلد 2 - صفحه 330
الله‌فَعِدَّةٌ مِن أَيّام‌ٍ أُخَرَ}
يعني روزهاي ديگر غير از ماه رمضان بايد قضاء آن را بجاي آورد و آن ايام از ماه شوال تا ماه شعبان است باستثناء روز عيد فطر واضحي که هر موقع خواست قضاء کند ولي جايز نيست از اينکه سال تأخير بيندازد مگر اينکه معذور باشد و اگر تأخير انداخت علاوه بر قضا کفاره که اطعام مدّي از طعام است نيز دارد.
وَ عَلَي الَّذِين‌َ يُطِيقُونَه‌ُ فِديَةٌ طَعام‌ُ مِسکِين‌ٍ طاقت بمعني توانايي و قوه و اطاقه بمعني اعمال قوة و صرف تمام طاقت است که لازمه آن بزحمت و مشقت و اعمال تمام طاقت ميتوانند روزه بگيرند ميتوانند بجاي هر روز يک مد از طعام بمسکين بدهند و بالجمله آيه مکلفين را بسه دسته تقسيم نموده:
دسته اول کساني که حاضر و سالمند و روزه گرفتن براي آنان مشقت زياد ندارد اينان واجب است روزه بگيرند. دسته دوم کساني که مريض و يا مسافرند، اينان واجب است افطار کنند. و دسته سوم کساني که روزه براي آنها ضرر ندارد ولي مشقت شديد دارد مخير هستند در روزه و فديه که عوض هر روزي يک مدّ از طعام بدهند و در اخبار به شيخ کبير و ذي العطاش مثال زده و در بعضي اخبار بزني که بر اولادش خوف دارد، و معلوم است که اينها همه از باب مثال و ذکر مصداق است نه اينکه منحصر باينها باشد بلکه هر که روزه براي او مشقت شديد دارد ولي ميتواند بگيرد و ضرري براي او ندارد مرخص و مخير است بين اينکه تحمّل مشقت کند و روزه بگيرد و اينکه افطار کند و عوض هر روزي مدّي از طعام بدهند.
«و فديه» بمعني عوض است و مشهور در مقدار طعام يک مد از گندم است که يک چهارم صاع يعني يک چارک باشد (تقريبا بوزن ايران) چنانچه طبرسي از ابي بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود:
جلد 2 - صفحه 331
«
يتصدق لکل يوم افطر علي مسکين مدا من طعام و ان لم يکن حنطه فمدّ من تمر
» و محمّد بن مسلم از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود: «
الکبير و الذي به العطاش لا حرج عليهما ان يفطرا في رمضان و تصدق کل واحد منهما في کل يوم بمدّ من طعام و لا قضاء عليهما فان لم يقدرا فلا شيئي عليهما
» و در بعض نسخ «بمدين» روايت شده و لذا بعضي احتياط کرده‌اند که دو مد از طعام بدهد فَمَن تَطَوَّع‌َ خَيراً فَهُوَ خَيرٌ لَه‌ُ کلمات مفسرين در اينکه جمله مضطرب است و آنچه از ظاهر خود آيه استفاده ميشود اينست که تطوع از طوع بمعني رغبت است و معني آن عمل مشروعي را از روي رغبت انجام دادن است و خير اول مصدر و بمعني نيکي و عمل خوب است و خير دوم بمعني افعل تفضيل است و مفاد جمله چنين ميشود کسي که عمل خوبي را از روي طوع و رغبت انجام دهد بهتر است براي او تا از روي اکراه و بي ميلي بجاي آورد و اينکه جمله بمنزله کبراي کلية است و جمله بعد از آن صغراي جزئيه است که در آن مندرج ميگردد کانه فرموده «التطوع بکل خير هو خير لکم و الصيام خير، فالتطوع به خير لکم» و اينکه نتيجه علاوه بر اينکه ترغيب و تحريص بر مطلق روزه گرفتن است راجع به «الَّذِين‌َ يُطِيقُونَه‌ُ» نيز ميباشد که اگر از روي ميل و رغبت با تحمل مشقت روزه را مي‌گيرند روزه بهتر است و اگر از روي کراهت و بي‌ميلي است همان فديه را بدهند.
وَ أَن تَصُومُوا خَيرٌ لَکُم يعني صيامکم خير لکم و اينکه جملات علاوه بر آنچه ذکر شد ترغيب ديگري است براي روزه گرفتن.
إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ اگر بفوائد کثيره و منافع عديده آن در دنيا و آخرت پي ببريد و بدانيد که آن لطفي از جانب خداوند نسبت بشما است.
332