اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
شَهرُ رَمَضان‌َ الَّذِي أُنزِل‌َ فِيه‌ِ القُرآن‌ُ هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ وَ بَيِّنات‌ٍ مِن‌َ الهُدي وَ الفُرقان‌ِ فَمَن شَهِدَ مِنکُم‌ُ الشَّهرَ فَليَصُمه‌ُ وَ مَن کان‌َ مَرِيضاً أَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَيّام‌ٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّه‌ُ بِکُم‌ُ اليُسرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُم‌ُ العُسرَ وَ لِتُکمِلُوا العِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّه‌َ عَلي ما هَداکُم وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ (185)
( «آن روزهاي چند» ماه رمضان است که قرآن در آن نازل شد، در حالي که قرآن هدايت کننده مردم، و داراي دلائل آشکارايي از هدايت و تميز بين حق و باطل است، پس کسي که از شما حاضر باشد در ماه رمضان بايد روزه بگيرد و کسي که مريض يا در سفر باشد بايد روزهاي ديگر غير ماه رمضان روزه بگيرد خداوند نسبت بشما آساني را اراده ميکند و دشواري را اراده نميکند براي اينکه عدد را تکميل کنيد و خدا را بر آنچه شما را هدايت نمود تکبير نمائيد و باشد که شما او را شکرگزاري کنيد) شَهرُ رَمَضان‌َ خبر است براي مبتداء محذوف تقديرش «هي اي تلک الايام شهر رمضان» و بيان اينکه مبتداء در آيه قبل شده و بعضي گفتند مبتداست و خبرش الَّذِي أُنزِل‌َ فِيه‌ِ القُرآن‌ُ است و جمله بيان أَيّاماً مَعدُودات‌ٍ است و شهر بمعني ماه است و آن را شهر گفتند براي اينکه بواسطه رؤيت هلال مشهور و ظاهر است و رمضان از ماده رمض است و آن شدت گرماي روز و تابيدن آفتاب بر زمين ريگزار است و ممکن است که علت تسميه اينکه ماه باين اسم اينکه بوده که در موقع وضع اسماء ماهها ماه نهم در فصل تابستان بوده است و در بعضي اخبار دارد که رمضان اسامي خدا است و سزاوار نيست که گفته شود رمضان آمد و رمضان رفت بلکه گفته شود شهر رمضان آمد يا رفت و اينکه کلمه غير منصرف است.
جلد 2 - صفحه 333
و شهر رمضان بنص اخبار افضل شهور است چنانچه در خطبه شعبانيه که شيخ صدوق ره از حضرت رضا عليه السّلام از آباء گرامش از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
خطبنا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ذات يوم فقال ايها النّاس قد اقبل اليکم شهر اللّه بالبرکة و الرحمة و المغفرة شهر هو عند اللّه افضل الشهور و ايامه افضل الايام و لياليه افضل الليالي و ساعاته افضل الساعات دعيتم فيه الي ضيافة اللّه و جعلتم فيه من اهل کرامة اللّه انفاسکم فيه تسبيح و نومکم فيه عبادة و عملکم فيه مقبول و دعائکم فيه مستجاب
» تا آخر خطبه و نظير همين خطبه را در مجمع البيان از حضرت باقر (ع) روايت کرده که فرمود: «
خطب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم النّاس في آخر جمعة من شعبان فحمد اللّه و انثي عليه ثم قال ايها النّاس قد اظلکم شهر فيه ليلة خير من الف شهر و هو شهر رمضان فرض اللّه صيامه الي آخر الخطبه
» و بالجمله اخبار در فضيلت ماه رمضان زياد از اينکه است که بتوان در اينجا نقل نمود و مهم‌ّترين فضيلت آن همان نزول قرآن در آن است چنانچه ميفرمايد الَّذِي أُنزِل‌َ فِيه‌ِ القُرآن‌ُ صفت شهر رمضان يا خبر آن است يعني از خصائص ماه مبارک رمضان اينست که قرآن در آن نازل شده و چنانچه در مقدمه کتاب در مراتب نزول قرآن متذکر شديم مراد از نزول قرآن در ماه رمضان نزول مرتبه جمعي آن دفعة واحده بر قلب مبارک پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که بعد از آن در ظرف بيست و سه سال نجوما بوسيله جبرئيل امين بر پيغمبر نازل گرديد و پيغمبر براي مردم تلاوت فرمود.
و از اينکه آيه بضميمه آيه اول سوره قدر و سوره دخان ثابت ميگردد که شب قدر در ماه مبارک رمضان است.
هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ صفت قرآن است چنانچه در آيات بسيار باين صفت ستوده
جلد 2 - صفحه 334
شده مانند إِن‌َّ هذَا القُرآن‌َ يَهدِي لِلَّتِي هِي‌َ أَقوَم‌ُ«1» و هذا بَيان‌ٌ لِلنّاس‌ِ وَ هُدي‌ً وَ مَوعِظَةٌ لِلمُتَّقِين‌َ«2» و تِلک‌َ آيات‌ُ الکِتاب‌ِ الحَکِيم‌ِ هُدي‌ً وَ رَحمَةً لِلمُحسِنِين‌َ«3» و غير اينها از آيات ديگر و بيان هدايت قرآن مفصلا در ذيل تفسير آيه شريفه:
ذلِک‌َ الکِتاب‌ُ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ«4» ذکر شد و در اينجا بيک نکته اشاره ميکنيم: وجه اينکه در اينکه آيه قرآن را نسبت بعموم ناس هادي ميشمارد و در اول سوره هدايت قرآن را مخصوص بمتقين ميداند اينست که در اينجا علت نزول قرآن و غرض از انزال آن را که هدايت عموم مردم است بيان ميکند و در اول سوره کساني را که بهره کامل از هدايت قرآن مي‌برند ذکر مينمايد و آنان اهل تقوي و پرهيزگاران ميباشند.
وَ بَيِّنات‌ٍ مِن‌َ الهُدي وَ الفُرقان‌ِ صفت بعد از صفت براي قرآن است يعني علاوه بر اينکه داراي يک جنبه هدايت عمومي براي همه مردم است داراي دليلهاي واضح و آشکارا و فارق بين حق و باطل نيز ميباشد که راه حق را بخوبي روشن و از راه باطل جدا ميسازد و جاي شبهه براي کسي باقي نميگذارد.
فَمَن شَهِدَ مِنکُم‌ُ الشَّهرَ فَليَصُمه‌ُ نکات بلاغت را در اينکه آيات توجه نمائيد:
اولا در آيه اولي در مقام تشريع اصل صوم بدون تعيين مقدار و زمان آن بر آمده و براي اينکه ثقيل و گران بر آنان نباشد تذکر به اينکه حکم مستحدثي نبوده بلکه در امم سابقه هم بوده است علاوه بر اينکه موجب حصول تقوي ميگردد و سپس در آيه ثانيه براي اينکه تصور نشود امر مشکلي و در مدت طويلي است فرمود اينکه روز در ايام کم و مدت معدودي است آن هم بر همه شما نيست بلکه
1- سوره بني اسرائيل آيه 9
2- سوره آل عمران آيه 138
3- سوره لقمان آيه 2- 3
4- مجلد اول ص 121
جلد 2 - صفحه 335
اگر مريض يا مسافر باشيد روزه بر شما واجب نيست و بايد در روزهاي ديگر قضا کنيد و اگر کساني که تحمل روزه براي آنها مشکل است ميتوانند افطار کنند و بجاي هر روز مدي از طعام بمساکين دهند پس از آن در آيه سوم فضيلت ماه رمضان را گوشزد فرموده که ماهي است قرآن در آن نازل شده و بعد از تمهيد اينکه مقدمات و زمينه چيني‌ها ميفرمايد هر کس در شهر رمضان حاضر است واجب است روزه بگيرد.
و امّا توهم اينکه اينکه جمله يعني فَمَن شَهِدَ مِنکُم‌ُ الشَّهرَ فَليَصُمه‌ُ ناسخ جمله قبل يعني وَ عَلَي الَّذِين‌َ يُطِيقُونَه‌ُ فِديَةٌ طَعام‌ُ مِسکِين‌ٍ است که آيه قبل تخيير بين صوم و روزه است و آيه بعد ايجاب روزه مينمايد، توهم فاسدي است براي اينکه اولا اينکه آيات شدت ارتباط را با يکديگر دارند و پيداست که در يک موقع نازل شده که اول زمان تشريع صوم باشد و نسخ قبل از رسيدن زمان عمل درست نيست و ثانيا شمول اينکه جمله از باب اطلاق است و آيه قبل مقيد است و با ذکر مقيد قبلا جايي براي اطلاق نمي‌ماند و مقدمات حکمت جاري نيست.
وَ مَن کان‌َ مَرِيضاً أَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَيّام‌ٍ أُخَرَ مراد از ايام اخر روزهاي غير شهر رمضان است و آن از شوال تا شعبان موسع است و وقت معيني براي آنها جعل نشده ولي بايد بماه رمضان ديگر نرسد که اگر برسد هم قضا و هم کفاره دارد و آوردن اينکه جمله در اينجا از باب تکرار نيست زيرا در آيه سابقه زمان عمل معين نشده بود تنها براي تمهيد حکم بيان نمود که روزه در ايام معدودي بر شما واجب شد و مريض و مسافر هم در روزهاي ديگري روزه بگيرند ولي در اينکه آيه زمان فعل را معين فرموده و مريض و مسافر در آن زمان را هم ميفرمايد در روزهاي ديگر روزه بگيرند.
يُرِيدُ اللّه‌ُ بِکُم‌ُ اليُسرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُم‌ُ العُسرَ خداوند در برداشتن روزه
جلد 2 - صفحه 336
از مريض و مسافر در ماه رمضان و توسعه در زمان قضاء آن، آساني و سهولت را براي شما اراده نموده و عسر و حرج را از شما برداشته چنانچه در جعل همه احکام اينکه معني را اراده نموده و اينکه را دين سهله و سمحه قرار داده است.
وَ لِتُکمِلُوا العِدَّةَ اينکه جمله عطف بر جمله قبل است باعتبار معني کان‌ّ تقدير اينست «فعل اللّه ذلک ليتيسر عليکم و لتکملوا العدة» اينکه روزه در روزهاي غير ماه رمضان را براي مريض و مسافر قرار داد تا کار را بر شما آسان کند و تعداد روزه را که در ماه رمضان افطار نموده‌ايد بعد از آن تمام بجاي آوريد تا اگر از فيض وقت که شهر رمضان باشد محروم شده‌ايد از فيض مقدار و کميّت محروم نگرديد.
وَ لِتُکَبِّرُوا اللّه‌َ عَلي ما هَداکُم و براي اينکه خداي را بعظمت ياد کنيد بر اينکه شما را هدايت کرد چون تشريع صوم براي اتصاف بصفات ربوبي است و پس از توفيق بانجام وظيفه براي اينکه مبادا صائمين گرفتار عجب شوند بايد متذکر عظمت و کبريايي حق گردند چنانچه در هر امري که انسان در خود يا ديگري احساس بزرگي و عظمت نمود بايد تکبير بگويد و متوجه کبريايي خدا گردد و شايد علت جعل تکبيرات در بعد از مغرب و عشاء و صبح و نماز عيد در شب و روز عيد فطر و همچنين تکبيراتي که قبل از زيارات ائمه وارد شده همين نکته باشد وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ و براي اينکه خدا را سپاسگزار باشيد که چنين حکم پر فائده و با فضيلت و مثوبتي براي شما وضع نموده و شما را بچنين طاعتي موفق فرموده و از فضائل ماه رمضان و روزه آن شما را برخوردار و بهره‌مند ساخته است.
337