تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (56) کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (57) وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (58) الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ (59) وَ کَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاکُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (60)
ترجمه
اى بندگان من که ايمان آورديد همانا زمين من فراخ است پس بپرستيد مرا
هر نفسى چشنده است مرگ را پس بسوى ما باز گردانده ميشويد
و آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى نيک هر آينه جاى ميدهيم ايشانرا از
جلد 4 صفحه 238
بهشت در منزلهاى بلندى که ميرود از زير آنها نهرها با آنکه جاويدانند در آن خوب است پاداش عمل کنندگان
آنانکه صبر کردند و بر پروردگارشان توکل ميکنند
و بسا باشد از جنبنده‌اى که بر نميدارد روزى خود را خدا روزى ميدهد او را و شما را و او است شنواى دانا.
تفسير
کسانيکه در بلاد خودشان نتوانند بوظائف دينى خود قيام کنند و عبادت خدا را نمايند بايد هجرت کنند ببلادى که براى آنها اطاعت خدا ميسّر باشد لذا خداوند ميفرمايد اى بندگان من که ايمان آورديد زمين من وسعت دارد پس اگر در بلدى سخت شد بر شما عبادت من هجرت کنيد ببلد ديگر پس در آنجا با فراغت خاطر مرا عبادت کنيد نه غير مرا و بدانيد که زندگى دو روزه دنيا اين قدر ارزش ندارد که براى علاقه بآب و خاکى شخص مؤمن دست از عبادت خدا بردارد و هر کس بنوبه خود شربت ناگوار مرگ را خواهد چشيد و در روز معيّنى همه در پيشگاه الهى حاضر کرده و بحکم او رجوع داده ميشوند و بپاداش اعمال خود ميرسند و آن کسانيکه ايمان آوردند بآنچه بايد ايمان بياورند بآن از توحيد و نبوّت و امامت و معاد و بوظائف دينى خود عمل کردند ما آنها را در غرفه‌هاى بهشتى که از بيوت رفيعه عاليه آنست و گفته‌اند از درّ و ياقوت و زبر جد است جاى گزين خواهيم نمود با آنکه جارى ميشود از زير آن قصور نهرهائى از آب زلال و مشروبات حلال و حاضر ميگردد براى آنها انواع مأکولات و اقسام ملبوسات و اصناف منکوحات فرد اکمل که نه چشمى ديده و نه گوشى شنيده و نه بخاطر احدى خطور کرده بقدرى که بخواهند تا خدا خدائى ميکند و پايانى براى آن نيست و آنچه ذکر شد پاداش خوبى است براى کسانيکه صبر نمودند بر عمل بوظائف دينى خود و توکّل بخدا کردند در هجرت از اوطانشان و خدا در دنيا هم با آنها کمک ميفرمايد و براى معاش درمانده نميگذارد و روزى ايشانرا بوجه احسن و اکمل و اعلى خواهد رسانيد و چه بسيار از حيوانات جنبنده در زمين غير از انسان و موش و مورچه روزى خود را با خود از جائى بجائى حمل و نقل نميکنند و ذخيره نمى‌نمايند و خدا روزى ميدهد آنها را و شما را که غم روزى ميخوريد يکسان و بقدر مقدّر و مرزوق و او ميشنود دعاى شما را اگر محتاج شويد و از خدا وسعت
جلد 4 صفحه 239
رزق طلب کنيد و ميداند حال شما و صلاح آنرا و بر وفق حکمت و مصلحت شما با شما معامله خواهد فرمود قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که خدا ميفرمايد اطاعت نکنيد پادشاهان فاسق را و اگر بترسيد که آنها شما را از انجام وظائف دينى باز دارند زمين من وسعت دارد و نيز ميفرمايد چرا بوظائف خود عمل ننموديد و آنها ميگويند ما قوّه مقاومت با جائر را نداشتيم و خداوند ميفرمايد آيا زمين من وسعت نداشت که شما مهاجرت نمائيد در آن و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که وقتى تو در زمينى بودى که در آن معصيت خدا شود بيرون رو از آن بسوى غيرش و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که کسيکه فرار کند براى دينش از زمينى بزمينى اگر چه يک وجب باشد مستوجب بهشت ميشود و رفيق ابراهيم عليه السّلام و محمّد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم خواهد بود و از عبد اللّه عمر نقل نموده که روزى از مدينه با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بيرون آمديم و در بوستان يکى از انصار رفتيم حضرت مشغول به تناول فرمودن خرما شد و فرمود اين صبح روز چهارم است که من طعامى نچشيدم و اگر بخواهم از خداوند مانند ملک کسرى و قيصر را بمن ميدهد پس چگونه است حال تو اى پسر عمر اگر زنده باشى با گروهى که آذوقه سالشان را اندوخته ميکنند براى ضعف يقينشان و بخدا قسم از آنجا حرکت نکرده بوديم که اين آيه نازل شد و بعضى گفته‌اند وقتى اصحاب مأمور بهجرت شدند بعضى از آنها گفتند چگونه ما در بلدى وارد شويم که وسيله معاشى در آن نداريم پس اين آيه نازل شد و يرجعون بصيغه مغايب و لنثوّينّهم بثاء مثلّثه مأخوذ از ثواء بمعناى اقامه نيز قرائت شده است و در اواخر سوره آل عمران ذيل آيه کلّ نفس ذائقة الموت اخبارى راجع بآن گذشت
جلد 4 صفحه 240