تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَکُونَ (61) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (62) وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (63) وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (64) فَإِذا رَکِبُوا فِي الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِکُونَ (65)
لِيَکْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَ لِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (66) أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَکْفُرُونَ (67) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْکافِرِينَ (68) وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (69)
ترجمه
و هر آينه اگر بپرسى از آنها که کيست که آفريد آسمانها و زمين را و مسخّر کرد آفتاب و ماه را هر آينه البته گويند خدا پس بکجا برگردانده ميشوند
خداوند گشايش ميدهد روزى را براى آنکه ميخواهد از بندگانش و تنگ مى‌گرداند برايش همانا خدا بهمه چيز دانا است
و هر آينه اگر بپرسى از ايشان کيست که فرستاد از آسمان آبى را پس زنده کرد بآن زمين را بعد از مردنش هر آينه البته گويند خدا بگو ستايش مر خدا را است ولى بيشتر آنها تعقّل نميکنند
و نيست اين زندگانى دنيا مگر سرگرمى و بازى و همانا سراى آخرت هر آينه زندگانى است اگر باشند که بدانند
پس چون سوار شوند در کشتى بخوانند خدا را در حاليکه خالص کنندگانند براى او دين را پس چون نجات دهد آنها را بخشکى آنگاه آنها شرک ميآورند
تا کفران ورزند بآنچه داديم آنها را و تا کامياب شوند پس بزودى خواهند دانست
آيا نديدند که ما قرار داديم حرمى را امن با آنکه ربوده ميشوند مردم از اطراف آنها آيا پس بباطل ميگروند و بنعمت خدا کفران ميورزند
و کيست ستمکارتر از آنکه بست بر خدا دروغ يا تکذيب کرد حق را چون آمد او را آيا نيست در دوزخ جاى اقامت براى کافران
و آنانکه مجاهده کردند در راه ما هدايت ميکنيم البته ايشانرا براههاى خودمان و همانا خدا هر آينه با نيکوکاران است.
تفسير
بت‌پرستان خصوصا اهل مکّه نوعا قائل بوجود خداوند بزرگ که او خالق و رازق و مدبّر امور خلائق است بودند و عبادت بتها را وسيله تقرّب بخدا و آنها را شفعاء خودشان نزد او ميدانستند و اين عقيده بکلّى فاسد است چون کسيکه وسيله تقرّب بنده بخدا و شفيع او نزد حق باشد بايد نزديکتر باشد بخدا و جمادات دورترند از ساحت ربوبى از انسان گذشته از آنکه پرستش مخصوص بذات احديّت است و بنده در برابر کسى نبايد مانند حق خاضع شود لذا خداوند آنها را مأخوذ با قرارشان فرموده باين تقريب که اى پيغمبر من اگر سؤال کنى تو از بت‌پرستان
جلد 4 صفحه 241
که آسمانها و زمين را که خلق نموده و مسخّر کرده آفتاب و ماه را که ميگردند بفرمان او ميگويند خداى يگانه پس چگونه بوسوسه شيطان منحرف ميشوند از فطرت سليمه و منصرف ميگردند از عبادت او و بر گردانده ميشوند بعبادت جماداتى که براى آنها نفع و ضررى ندارند و خدا گشايش ميدهد در روزى بر هر کس بخواهد از بندگانش و تنگ ميکند روزى را بر همانکس در وقت ديگر يا بر هر کس که بخواهد چون خداوند دانا است بمصالح و مفاسد و مقتضيات احوال آنها و ساير امور پس نبايد ترس از تنگى معاش مانع از هجرت مسلمانان بسوى خدا شود چنانچه در آيات سابقه گذشت و نيز اگر بپرسى از آنها چه کس از آسمان باران نازل مينمايد و زمين مرده را زنده مى‌کند ميگويند خدا بگو الحمد للّه بر نعمتهاى او و اقرار شما بر آنکه او منعم است نه غير او ولى بيشتر آنها نمى‌يابند بعقل و فکر که اين اقرار منافى با عبادت بت است چون شکر منعم واجب است نه غير او و لذا بت‌پرست شده‌اند و اين زندگى چند روزه دنيا نيست مگر سرگرمى موقتى و بازى کودکانه بى‌فائده که بزودى دلسردى و خستگى آورد و منقرض شود و همانا سراى جاويد آخرت زندگانى حقيقى دائم باقى است که فنا و زوالى در آن راه ندارد ولى آنها غافل از اين معنى ميباشند و اگر ميدانستند اختيار نمى‌نمودند فانى را بر باقى و بازى موقتى را بر عيش و نوش ابدى و کلمه حيوان بر وزن غليان مصدر است بمعناى حيات ولى مشعر بحرکت و جنبش لذا در مقام مبالغه استعمال ميشود و يکى از موارد که بحال طبيعى و ارتکاز فطرى کفار اقرار بخداى يگانه غائب از انظار مينمايند وقتى است که در کشتى مى‌نشينند و بگرداب بلا مبتلا ميشوند يکباره از غير خدا منصرف و متوجه باو ميگردند و با اخلاص او را ميخوانند و طلب نجات ميکنند چون بالفطره يقين دارند در آنوقت دستگيرى جز او ندارند ولى چون خداوند نجات داد آنها را و بساحل مراد رسيدند يکباره خدا را فراموش نموده و بعبادت بتها مشغول ميگردند و نتيجه آن فقط کفران نعمت نجات و حيات و ساير نعم الهيّه و بهره بردارى از لهو و لعب چند روزه و دلخوشى باجتماع با يکديگر بر عبادت جمادات است و بعد از اين ميدانند و مى‌بينند عقبات و عقوبات آنرا و ليتمتّعوا بسکون لام نيز قرائت شده و بنابراين لام امر براى تهديد است و بنابر قرائت مشهوره لام
جلد 4 صفحه 242
جارّه براى بيان عاقبت امر آنها است آيا اين بت‌پرستان بى‌انصاف مکه نديدند که ما حرم را محترم و اهل آنرا مأمون از قتل و غارت و تعدّى و اسارت فرموديم با آنکه از اطراف و جوانب آن مردم يکديگر را باسارت ميگيرند و بقتل ميرسانند و اموالشان را بغارت مى‌برند و آنها در ناز و نعمت هستند و شکر آنرا بجا نمى‌آورند و با وجود اين آيا مستحق عقوبت نيستند که بشيطان و بت که باطل است ايمان مى‌آورند و بنعمت خدا که بآنها انعام شده و نبوّت خاتم انبياء که حق است کافر ميشوند و کفران مينمايند و چه کس ظالم و ستمکارتر است از کسيکه افترا و دروغ به بندد بخدا و بگويد شفاعت و عبادت بتها را خدا مرخّص فرموده و تکذيب کند قرآن و آورنده آنرا که حقّ محض است چون بيايد نزد او بدون تأمّل و درنگ آيا چنين کسانى سزاوار نيست که در جهنم جايگاه هميشگى و مقرّ مألوفى براى آنها باشد و آن کسانيکه مجاهده و کوشش نمودند در راه ما و براى رضاى ما خود را بزحمت انداختند بهجرت از اوطان و معارضه با شيطان و مقاتله با کفار و منازعه با اشرار و طلب معرفت و تحصيل مغفرت همانا هدايت نمائيم آنها را البته بطريق سير و سلوک و وصول و نزول بساحت مقدّس خودمان و همانا خداوند با نيکوکاران است بکمک و نصرت در دنيا و رحمت و مغفرت در آخرت و آنها را بمقاصد حقّه خودشان خواهد رسانيد و در حديث است که کسيکه عمل کند بچيزى که ميداند، خداوند عطا ميکند باو علم چيزيرا که نميداند و از امام باقر عليه السّلام روايت شده که اين آيه مخصوص بآل محمّد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و شيعيان ايشان است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که در قرآن بعضى از اسماء مخصوص بمن است و از آن جمله محسن است در قول خداوند انّ اللّه لمع المحسنين و در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره عنکبوت و روم را در شب بيست و سوم ماه رمضان تلاوت نمايد و اللّه از اهل بهشت است و کسى را از آن استثناء نميکنم و نميترسم که خداوند براى قسم من گناهى بر من بنويسد و براى اين دو سوره در نزد خدا منزلت رفيعى است و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 4 صفحه 243