تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاکُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (60)
شأن نزول: مفسرين نقل نموده‌اند که چون مؤمنان مکه اين آيه را شنيدند عزم هجرت به مدينه نمودند، در اثناى راه آنها را دغدغه به خاطر رسيد که در بلدى که ما را اسباب معيشت مهيا نباشد چگونه مى‌توان زندگانى نمود؛ «1» آيه شريفه نازل شد:
وَ کَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ: و بسيار از جنبندگان که به هيچ وجه، لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا:
برنمى‌دارند روزى خود را، يعنى طاقت و قوت برداشتن آن ندارند و به جهت ضعف آن را نتوانند برداشت، بلکه دهن را به آن مى‌رسانند و آن را مى‌خورند به مقدار کفاف، يا ذخيره نمى‌کنند. مروى است که ذخيره‌کنندگان از ميان جانوران همين آدمى است، و موش و مورچه «2» و گويند: عقعق، ذخيره نهد اما فراموش کند. حاصل آنکه حق تعالى فرمايد، بسيار از دوابّ و طيور و وحوش و سباع و هوامّ و حيوانات آبى که ذخيره ننهند و حامل روزى خود نشوند بلکه، اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاکُمْ: خدا روزى دهد ايشان را و شما را نيز، پس از فراهم نبودن اسباب معيشت در بلاد غريب انديشه مکنيد، زيرا جنبندگان با ضعف و توکل، و شما با قوت و اجتهاد مساوى يکديگريد در آنکه روزى نمى‌دهد آنها و شما را مگر او سبحانه، زيرا ارزاق همه به اسبابى است که مسبب الاسباب ذات يگانه رزاق باشد نه غير او؛ و چون چنين است پس به جهت هجرت مترسيد بر معيشت، و با قوت قلب ترک بلاد شرک نموده متوجه بلاد اسلام شويد که
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 290.
«2» همان، ص 291.
جلد 10 - صفحه 258
«وَ ما مِنْ دَابَّةٍ (فِي الْأَرْضِ) إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها» «1» وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ: و او است شنوا مر قول شما را که روزى از کجا خوريم در بلاد شرک، داناست به درونه‌هاى قلب شما، يا به آنکه روزى از کجا به شما مرحمت فرمايد.
در تفسير منهج- عطا از عبد اللّه عمر روايت نموده که گفت: روزى از مدينه بيرون رفتيم تا آنکه به حايطى از انصار رسيديم که درختان خرما در آن بود.
حضرت رسول خرمائى که در زير درختان افتاده بود تناول مى‌نمود، مرا فرمود:
ابن عمر چرا نمى‌خورى؟ گفتم: يا رسول اللّه اشتهاى آن ندارم. حضرت فرمود:
لکن من اشتهاى آن دارم، چه اين صبح چهارم است که هيچ طعام نچشيده‌ام.
گفتم: انّا للّه و اللّه المستعان: پس فرمود: ابن عمر اگر من خواهم از خداى خود هر آينه عطا فرمايد مرا مانند ملک کسرى و قيصر، لکن مى‌خواهم روزى سير باشم و روزى گرسنه. پس فرمود: «فکيف بک يابن عمر اذا بقيت مع قوم يختمون رزق سنتهم لضعف اليقين» حال تو چگونه باشد که تو باقى مانى به روزگارى که اهل آن روزگار روزى يک ساله پنهان و ذخيره کنند به جهت ضعف يقين ايشان به خدا. بعد از آن ابن عمر گفت: به خدا ما از آن حايط بيرون نرفتيم تا اين آيه نازل شد «وَ کَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا ...» «2»