تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الم «1» غُلِبَتِ الرُّومُ «2» فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ «3» فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ «4»
بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ «5» وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ «6» يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ «7»
ترجمه
مغلوب شد روم
در نزديکترين زمين و آنان بعد از مغلوب شد نشان غالب خواهند شد
در بعد از چند سالى مر خدا را بوده و هست فرمان پيش از آن و بعد از اين و در چنين روز شاد ميشوند گروندگان
بيارى خدا يارى ميکند آنرا که خواهد و او است تواناى مهربان
وعده داده است خدا خلاف نميکند خدا وعده‌اش را ولى بيشتر مردم نميدانند
ميدانند ظاهرى را از زندگانى دنيا و آنها از آخرت بيخبرانند.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره مبارکه بعد از الم که بيان آن مکرّر شده است اخبار فرموده از شکست روم از ايران در نزديکترين اراضى روميان بعربستان که شامات و حوالى آنست بحسب بعضى از روايات و آنکه روميان بعد از مغلوبيتشان غلبه ميکنند بر ايرانيان در آتيه نزديکى که بده سال نميرسد چون بضع ظاهرا پاره‌اى از عدد است که از آن در فارسى به اند تعبير ميشود و اينمدت ظرف است براى حدوث و تحقّق غلبه نه براى بقاء و دوام آن چون در اينصورت فعل متعدّى بالى ميشود نه فى و از براى خدا است امر و حکم و فرمان و تقدير و اختيار و بوده و خواهد بود قبل از مغلوبيت روم و
جلد 4 صفحه 244
بعد از غلبه آن و در ميان آن دو و قبل از امر نمودن بامرى و بعد از آن در تقديم و تأخير و ساير امور چنانچه از بعضى روايات ائمه اطهار استفاده ميشود و در روز بروز غلبه دوم خوشحال ميشوند اهل ايمان بنصرت و ظفر الهى که آنرا بهر کس بخواهد عنايت ميفرمايد و او است تواناى انتقام کشنده از دشمنان و مهربان نصرت دهنده بدوستان و اجمال اين واقعه بشهادت تاريخ و روايات مفسّرين آنستکه در اوائل ظهور اسلام که پيغمبر اکرم صلى اللّه عليه و اله در مکّه مشرّفه بود خسرو پرويز شاهنشاه ايران عازم تسخير روم شد و بدوا لشگريانش شامات را تصرف نمودند و بعدا بر تمام مملکت روم مسلّط شدند و مدت هفت سال در آن بلاد حکومت داشتند و خراج آنرا براى شاهنشاه ميفرستادند و چون اين وقايع بتوسط کاروان قريش در مکه معظّمه منتشر شد مشرکين آن ديار اين خبر را بفال نيک گرفتند و گفتند ما بر مسلمانان غلبه خواهيم نمود چون آنها خود را اهل کتاب ميدانند و ما اهل کتاب نيستيم چنانچه ايرانيان که اهل کتاب نيستند بر روميان که عيسويان و اهل کتابند غالب شدند و پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ملول شد و خداوند اين آيات را براى دلخوشى آنحضرت نازل فرمود و ابو بکر آنرا براى کفار تلاوت نمود و با ابىّ ابن خلف که يکى از آنها بود و تکذيب کرد شرط بندى نمود که تا سه سال اگر صدق اينمقال ظاهر نشود ده شتر باو بدهد و الا از او بگيرد و هنوز شرط بندى حرام نشده بود و چون خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله رسيد و قضيّه را عرضه داشت حضرت فرمود خطا کردى بضع تا نه سال صادق است برو بر مدت و مال بيفزا و او آمد مدت را نه سال و مال را صد شتر کرد و اين بود تا خسرو پرويز بمأمورين خود در بلاد روم بدبين شد و خواست آنها را سياست نمايد و آنها با هر قل قيصر روم همدست شدند و بايران حمله کردند و خسرو فرار کرد و قسمت مهمّى از مملکت او بتصرف روميان در آمد و آنها پيران آتش پرست را در ازاى خون کشيشان بيت المقدس که ايرانيان کشته بودند کشتند و خبر فتح روميان در روز جنگ بدر بمسلمانان رسيد و ايشان از دو جهت خوشحال شدند يکى ظهور صدق آيات الهى و ديگر غلبه آنها بر کفار مکه بنصرت الهى و کمک ملائکه که شرح آن مفصّلا ذکر شده است وعده داده اين فتح را وعده دادنى خدا تخلّف نمى‌نمايد
جلد 4 صفحه 245
او از وعده خود ولى بيشتر مردم از قبيل ابى بن خلف ميباشند که اعتقاد و اعتماد بوعده حق ندارند براى جهل و نادانى خودشان ميدانند و مى‌بينند ظاهر و صورتى از زندگانى دنيا و زخارف آن را و آنها از معنى و باطن آن که آخرت است در غفلتند و بفکر آن نيستند لذا هر چه ميکنند براى تحصيل دنيا است و در تشخيص منافع و مضارّ آن با عقل و هوش و ذکاوت و فراست و جدّى و فعّالند و در امور اخروى جاهل و نادان و کودن و نفهم و سست عنصر و سهل انگارند و تکرار کلمه هم براى تأکيد نسبت و تثبيت غفلت است و اين آيات يکى از معجزات ثابته و اخبار غيبيّه قرآن است که صدق آن ظاهر شده و دلالت بر نبوّت آورنده آن دارد و اينکه در بعضى از روايات غلبه دوم با فتح ايران بدست مسلمانان و در بعضى غلبه اول با دولت اموى و دوم با دولت عباسى تطبيق شده بعنوان تأويل است که با حفظ معناى ظاهر منافات ندارد و فيض ره تأويل اول را حمل بر قرائت سيغلبون بصيغه مجهول و تطبيق اخير را حمل بر قرائت غلبت بصيغه معلوم فرموده و بنظر حقير ين معانى از جمله اللّه الامر من قبل و من بعد استفاده شده که ائمه اطهار بآن اشاره فرموده‌اند و اللّه و اوليائه اعلم.