اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ سَخَّرَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ لَيَقُولُن‌َّ اللّه‌ُ فَأَنّي يُؤفَکُون‌َ (61)
و هر آينه اگر از آنها بپرسي کيست خلق فرموده آسمانها را و زمين را و مسخر فرموده خورشيد و ماه را! هر آينه البته ميگويند خداوند متعال. پس براي چه از او رو برميگردانيد و متوجه باصنام که يک حجر و فلزي بيش نيستند ميشويد.
توضيح کلام اينکه مشرکين منکر وجود اللّه نيستند و توحيد ذاتي و صفاتي و افعالي او را معتقد هستند که واجب الوجود بالذات او است و بس و مستجمع جميع صفات کماليه و جماليه و جلاليه است علم و قدرت و حيات و ساير صفات ذاتيه که تعبير بکماليه ميکنند و منزه از جميع عيوب و نواقص و احتياج که تعبير بصفات جلاليه ميکنند و موجد تمام ممکنات خالق رازق محيي و مميت مغني و مفقر و منعم و ساير افعال که تعبير بصفات جماليه ميکنند فقط در توحيد عبادتي مشرک شدند و شيطان آنها را اغوا کرد به اينکه در عبادت توجه لازم دارد و خداوند چون جسم نيست مواجهه باو ممکن نيست بايد توجه باشرف مخلوقات او کرد بعضي اشرف مخلوقات را شمس گفتند آفتاب پرست شدند يا ماه و ستاره‌ها، بعضي آتش را گفتند مثل گبرها مجوس بعضي انبياء را گفتند و چون از دنيا رفتند مجسمه‌هايي باسم آنها تشکيل دادند و آن ها را عبادت کردند بعضي ملائکه را و چون آنها هم مشاهده نميشوند اصنامي بتخيل آنها تراشيدند و سجده کردند و غافل از اينکه توجه مثل اميد و خوف و توکل و امثال اينهاست خداوند محيط و حاضر و ناظر است لذا ميفرمايد وَ لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَم‌َّ وَجه‌ُ اللّه‌ِ (بقره آيه 115) بلا تشبيه نظير دائره که اگر در وسط دائره باشد بهر طرف توجه کند مقابل دائره است.
توضيح کلام اينکه تمام ممکنات از عالم انوار و ارواح و عقول و نفوس که مجرد از ماده و صورت هستند و عالم مثال که صورت بلا ماده هستند و عالم اجسام از فلکيات و کرات جويه و عوالم سفليه تا مادة المواد بايجاد حضرت حق موجود ميشوند بمعني اسم مصدري که تعبير بافعال الهيه ميشود مخلوق او و مصنوع او هستند و نفس ايجاد بنفسه موجود ميشود بمعني مصدري زيرا ايجاد ايجاد ديگر نميخواهد که گفتند موجودات امکاني بايجاد موجود ميشوند و ايجاد بنفسه که از اينکه ايجاد،
جلد 14 - صفحه 348
در اصطلاح حکماء بوجود منبسط تعبير ميکنند و در اصطلاح شرع به مشيت تعبير شده که فرمودند:
خلقت الاشياء بالمشيئة و خلقت المشيئة بنفسها» و در لسان متکلمين باراده تعبير کردند به واسطه آيه شريفه إِنَّما أَمرُه‌ُ إِذا أَرادَ شَيئاً أَن يَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ (يس آيه 82) لکن مکرر گفته‌ايم اراده از صفات ذات است بمعني علم بصلاح چنانچه حکمت علم بمصالح و مفاسد است هر فعل که مصلحت داشته باشد صلاح در ايجاد است پس ايجاد ميکند که همين امر الهي و کلمه کن نفس ايجاد است که بمجرد ايجاد موجود ميشود احتياج بلفظ کن ندارد پس احاطه قيوميه دارد وجودا و بقاء بتمام ممکنات که بايجاد او موجود ميشوند و بابقاء او باقي ميماند «اگر نازي کند از هم فرو ريزند قالبها) هذا ما عندنا و اللّه العالم.
و معناي توجه يعني عمل را بداعي تقرب باو و خلوص بجا آوردن که اصل قربت داعي امتثال است چون او فرموده بجا مياورم يا از خوف از عذاب يا به اميد ثواب يا اطاعت امر و امثال اينها لذا ميفرمايد:
وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ سَخَّرَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ و اينها از باب مثال است خالق کل شي‌ء و تمام مسخر تحت اراده او هستند.
لَيَقُولُن‌َّ اللّه‌ُ پس بآنها بفرما براي چه تکذيب انبياء ميکنيد و توجه بغير او داريد:
فَأَنّي يُؤفَکُون‌َ.