تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (186)
ترجمه
و چون پرسند از تو بندگان من از من پس همانا من نزديکم اجابت مينمايم خواندن خواننده را چون بخواند مرا پس بايد اجابت کنند مرا و بايد بگروند به من باشد که ايشان برشد فائز آيند..
تفسير
روايت شده است که اعرابى از پيغمبر (ص) سؤال نمود آيا خداوند نزديک است تا مناجات نمائيم با او يا دور است تا ندا کنيم او را پس اين آيه نازل شد يعنى وقتى اين سؤال را نمودند بگو من نزديکم و بدانکه قرب و بعد حضرت احديت از بندگان باجتماع و افتراق و مباينت و اتحاد و زمان و مکان نيست بلکه او نزديک است بهمه موجودات به اين معنى که با همه هست و همه جا و همه وقت حاضر و ناظر است داخل هست در موجودات ولى ممزوج با آنها نيست و خارج هست از مخلوقات ولى فارغ و جدا نيست از رگ گردن بما نزديکتر است بلکه از ما بما نزديکتر است ولى ما از او دوريم
جلد 1 صفحه 231
يار نزديکتر از من بمن است
وين عجبتر که من از او دورم
يا رب اين با که توان گفت که يار
در کنار من و من مهجورم
او محيط است ما محاطيم او لطيف است ما کثيفيم او شاهد است ما غائبيم او بيدار است ما خوابيم وقتى باو نزديک ميشويم که از کثافت پاک و از خواب بيدار و از مستى هشيار شويم از خود پرستى بخدا پرستى و از غيبت بحضور و از کتمان بشهود و اصل گرديم مانند کسيکه اولاد عزيزى داشته باشد که تمام اوقات در فکر ترقى و تعليم و تربيت و صحت و سعادت او باشد و آن اولاد ابدا بفکر او نباشد که ميتوان گفت آن پدر بآن اولاد نزديک است و او از آن دور است وقتى نزديک بپدر ميشود که مطيع اوامر او شود ولى خيلى فرق است ما بين مثال و ممثل امر خداوند و خلق بالاتر از آنستکه بتوان بيان نمود اين مقدار هم براى نمونه و ارشاد بود و چون نزديک است اجابت ميفرمايد دعوت داعى را پس شما هم بايد اجابت کنيد خداوند را در دعوت او بايمان و طاعت چنانچه اجابت مينمايد او شما را در مهام امور و بايد مؤمن و مطيع و منقاد باشيد و در مجمع و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده است که يعنى بايد يقين داشته باشيد که من قادرم که عطا نمايم آنچه را بخواهيد و مراد از ارشاد نيل بحق و هدايت است و از امام صادق (ع) روايت شده است که قرائت فرمود آيه امّن يجيب المضطر را پس از آنحضرت پرسيدند چرا ما دعا ميکنيم و باجابت نميرسد فرمود براى آنکه شما ميخوانيد کسى را که نميشناسيد و ميخواهيد چيزيرا که نمى‌فهميد اضطرار عين دين است و دعا نمودن بسيار از براى کسى که ديده حق بين ندارد علامت خذلان است کسى که خود را در مقابل قدرت خداوند ذليل نبيند و دل و ضمير خود را منقاد خداوند نگرداند حکم نموده است بر خدا بسئوال و گمان ميکند دعا کرده با آنکه حکم نمودن بخداوند جرئت است به مقام ربوبيت و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت شده است که پرسيدند از قول خداوند که فرموده است بخوانيد مرا اجابت مى‌کنم شما را با آنکه ميخوانيم او را و نمى‌بينيم اجابترا فرمود آيا سزاوار ميدانيد بر خداوند خلف وعده را عرض کردند خير فرمود پس چه علت دارد که اجابت نميفرمايد عرض کردند نميدانيم فرمود کسى که اطاعت کند اوامر الهى را و دعا نمايد با آداب آن مقرون باجابت خواهد شد عرض کردند آداب دعا
جلد 1 صفحه 232
چيست فرمود ابتدا کنيد بحمد خداوند و ياد کنيد نعم او را پس شکر کنيد او را و صلوات بفرستيد بر پيغمبر (ص) پس ياد نمائيد معاصى خود را و اقرار کنيد بآنها پس پناه ببريد بخداوند از گناهان اين است آداب دعاء و از آنحضرت مروى است که همانا بنده دعا مى‌کند پس خداوند بدو ملک معهود ميفرمايد دعاء او را مستجاب نمودم ولى حاجت او را برنياوريد من دوست دارم بشنوم صوت او را و همانا بنده دعا مى کند پس خدا ميفرمايد تعجيل کنيد در برآوردن حاجت او من بدم ميآيد از صوت او و قمى از آنحضرت روايت نموده است که گفتند خدا ميفرمايد بخوانيد مرا اجابت مى‌کنم شما را و ما ميخوانيم و اجابت نميفرمايد جواب فرمود براى آنستکه شما بعهد خودتان وفا نمى‌کنيد و خداوند فرموده وفا کنيد بعهد من تا من وفا کنم بعهد شما بخدا قسم اگر وفا کنيد بعهد خدا وفا ميکند بعهد شما خلاصه آنکه شرط اجابت دعا اطاعت اوامر الهى است و در کافى از آنحضرت روايت نموده است که کسى که مى- خواهد دعائش باجابت برسد بايد از کسب حرام اجتناب نمايد و نيز از آنحضرت مروى است که کسى که بخواهد دعائش رد نشود بايد از خلق مأيوس باشد و اميدوار باحدى جز خدا نباشد و چون خدا بداند دل بنده اينطور با خدا است هر خواهشى که نمايد اجابت ميفرمايد
اى ده دله صد دله دل يک دله کن
مهر ديگران را ز دل خود يله کن
يک روز باخلاص بيا بر در ما
گر کام تو برنيايد آنگه گله کن