1- مطالعهى تاريخ، سير و سفر و استفاده از تجربهى ديگران، از راههاى شناخت، و ترک آن مورد توبيخ است. «أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا»
2- آگاهى از تاريخ و فلسفهى آن و آشنايى با سرنوشت اقوام پيشين، انسان را از ظاهربينى نجات مىدهد. «يَعْلَمُونَ ظاهِراً- أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا»
3- تحوّلات تاريخى بر اساس قوانين ثابت است که مىتوان از گذشته، براى
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». نهج البلاغه، نامهى 31.
جلد 7 - صفحه 183
امروز و فردا درس گرفت. «فَيَنْظُرُوا»
4- سير و سفر بايد عامل توجّه و به دور از غفلت باشد. «فَيَنْظُرُوا»
5- به سرنوشت و عاقبت اقوام گذشته بنگريد، نه به جلوههاى روزمرّهى آنان.
کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ ...
6- قبل از اسلام، تمدّن و قدرتهاى بزرگى پديدار شده و نابود شدهاند. «مِنْ قَبْلِهِمْ»
7- اگر خدا غضب کند، هيچ قومى با هيچ قدرتى تاب مقاومت ندارد. «کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً»
8- توجّه به هلاکت و نابودى قدرتهاى بزرگ، عامل بازدارندهى غرور است.
«کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً»
9- سعادت و خوشبختى تنها در قدرت و آبادانى نيست، بلکه در ايمان و پيروى از انبياست. أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً ... وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها ... کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
10- فريفتگى به قدرت و ثروت، از موانع ايمان به انبيا است. عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ ...
11- در تبليغ و تربيت، از شيوهها و استدلالهاى روشن استفاده کنيم. جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ ...
12- خداوند، عادل و مهربان است؛ عامل اصلى هلاکت اقوام پيشين، خود آنان هستند. «فَما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»
13- سرپيچى از دستورهاى انبيا، ظلم به نفس و در پىدارندهى عذاب است.
«أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»